Lỗi thường gặp khi dịch mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt và khuyến nghị cho sinh viên tiếng Anh thương mại khóa 58 ĐH Kinh tế Quốc dân

• Tác giả: Nguyen Thi Huong Giang
• Người hướng dẫn: M.A. Le Thuy Linh
• Trường học: National Economics University
• Chuyên ngành: Business English
• Đề tài: Errors in Translating English Relative Clauses into Vietnamese and Some Recommendations for Business English Students, Intake 58, National Economics University
• Loại tài liệu: thesis
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• ACKNOWLEDGEMENTS
• ABSTRACT
• LIST OF FIGURES AND TABLES
• LIST OF ABBREVIATIONS
• TABLE OF CONTENTS
• 1. CHƯƠNG 1: INTRODUCTION
• 1.1. Motivation of the research
• 1.4. Scope of the research
• 1.6. Organization of the research
• 2. CHƯƠNG 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. Definition of translation
• 2.2. Definition of relative clauses
• 2.3. Classification of relative clauses
• 2.4. Problems in translating English relative clauses into Vietnamese
• 3. CHƯƠNG 3: FINDINGS AND DISCUSSIONS
• 3.1. Students’ perception towards translating relative clauses from English into Vietnamese
• 3.2. Common errors made by forth-year BE students in translating relative clauses from English into Vietnamese
• 3.3. Possible causes of making errors when translating English relative clauses into Vietnamese
• 4. CHƯƠNG 4
• 4.1. Changing into compound sentences
• 4.2. Using parenthesis ( ) or hyphen -
• 4.3. Translating the relative clause as adjective
• 4.4. Using the discourse marker “ma” appropriately
• 4.5. Using communicative frames
• 5. CHƯƠNG 5: CONCLUSION
• 5.1. Summary of the findings
• 5.2. The limitations of the research
• 5.3. Suggestions for further studies

Tóm tắt

I. Lỗi dịch mệnh đề quan hệ

Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích lỗi dịch mệnh đề quan hệ từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đặc biệt là trong bối cảnh học tập của sinh viên tiếng Anh thương mại tại Đại học Kinh tế Quốc dân. Các lỗi phổ biến bao gồm việc sử dụng sai từ 'mà', hiểu sai cấu trúc ngữ pháp, và dịch từng từ một cách máy móc. Những lỗi này không chỉ làm giảm chất lượng bản dịch mà còn ảnh hưởng đến sự tự nhiên của ngôn ngữ đích.

1.1. Sử dụng sai từ mà

Một trong những lỗi dịch thuật tiếng Anh phổ biến là việc sử dụng quá mức từ 'mà' khi dịch mệnh đề quan hệ. Điều này dẫn đến sự cứng nhắc và thiếu tự nhiên trong bản dịch. Ví dụ, câu 'The book that I read is interesting' thường được dịch sai thành 'Cuốn sách mà tôi đọc là thú vị' thay vì 'Cuốn sách tôi đọc rất thú vị'.

1.2. Hiểu sai cấu trúc ngữ pháp

Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc nhận diện và hiểu đúng cấu trúc của mệnh đề quan hệ tiếng Anh. Điều này dẫn đến việc dịch sai nghĩa hoặc làm mất đi sự liên kết logic trong câu. Ví dụ, câu 'The man who is standing there is my teacher' có thể bị dịch sai thành 'Người đàn ông đang đứng đó là giáo viên của tôi' mà không nhận ra rằng 'who is standing there' là mệnh đề quan hệ bổ nghĩa cho 'the man'.

II. Giải pháp cho sinh viên tiếng Anh thương mại

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp học tiếng Anh hiệu quả để cải thiện kỹ năng dịch mệnh đề quan hệ. Các giải pháp bao gồm việc sử dụng câu ghép, áp dụng phương pháp dịch giao tiếp, và luyện tập thường xuyên với các bài tập dịch chuyên sâu.

2.1. Sử dụng câu ghép

Một trong những giải pháp cho sinh viên tiếng Anh thương mại là chuyển đổi mệnh đề quan hệ thành câu ghép trong tiếng Việt. Ví dụ, câu 'The book that I read is interesting' có thể được dịch thành 'Tôi đọc cuốn sách đó và nó rất thú vị'. Cách này giúp bản dịch trở nên tự nhiên và dễ hiểu hơn.

2.2. Áp dụng phương pháp dịch giao tiếp

Phương pháp dịch giao tiếp tập trung vào việc truyền đạt ý nghĩa thay vì dịch từng từ. Điều này đặc biệt hữu ích khi dịch mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt. Ví dụ, câu 'The man who is standing there is my teacher' có thể được dịch thành 'Người đàn ông đứng đằng kia là thầy giáo của tôi', giúp bản dịch trở nên mượt mà và tự nhiên hơn.

III. Thực tiễn và ứng dụng

Nghiên cứu không chỉ đưa ra các giải pháp học tiếng Anh mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng chúng vào thực tiễn. Các bài tập dịch và tài liệu tham khảo được đề xuất để giúp sinh viên cải thiện kỹ năng dịch và tránh các lỗi phổ biến.

3.1. Bài tập dịch chuyên sâu

Việc luyện tập thường xuyên với các bài tập dịch chuyên sâu giúp sinh viên nắm vững cấu trúc và cách sử dụng mệnh đề quan hệ tiếng Anh. Các bài tập này nên bao gồm cả dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại để tăng cường kỹ năng toàn diện.

3.2. Tài liệu tham khảo

Các tài liệu tham khảo như sách giáo khoa, bài báo khoa học, và các nguồn trực tuyến được khuyến khích sử dụng để hỗ trợ quá trình học tập. Điều này giúp sinh viên tiếp cận với nhiều ví dụ thực tế và cải thiện khả năng dịch của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, nhu cầu giao tiếp giữa các quốc gia ngày càng trở nên cấp thiết, trong đó dịch thuật đóng vai trò then chốt để vượt qua rào cản ngôn ngữ. Tại Việt Nam, sinh viên chuyên ngành Business English (BE) tại Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) được trang bị kiến thức ngữ pháp tiếng Anh, đặc biệt là về mệnh đề quan hệ (relative clauses). Tuy nhiên, do sự khác biệt ngữ pháp giữa tiếng Anh và tiếng Việt, việc dịch các mệnh đề quan hệ từ tiếng Anh sang tiếng Việt vẫn còn nhiều khó khăn và sai sót phổ biến. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm khảo sát các lỗi thường gặp trong dịch mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt của sinh viên năm cuối ngành BE tại NEU, với cỡ mẫu 70 sinh viên, đồng thời đề xuất các giải pháp cải thiện kỹ năng dịch thuật.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào sinh viên năm cuối ngành Business English, đã hoàn thành các môn dịch thuật và có kiến thức vững về mệnh đề quan hệ. Thời gian nghiên cứu diễn ra trong năm học 2019-2020 tại NEU, Hà Nội. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao chất lượng dịch thuật, góp phần đào tạo nguồn nhân lực dịch thuật chuyên nghiệp, đáp ứng nhu cầu hội nhập kinh tế và văn hóa quốc tế. Các chỉ số đánh giá bao gồm tỉ lệ lỗi dịch, mức độ khó khăn trong dịch, và sự hài lòng của sinh viên với kết quả dịch.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết dịch thuật và ngữ pháp tiếng Anh sau:

• Lý thuyết dịch thuật: Định nghĩa dịch thuật theo Bell (1991) là quá trình chuyển tải ý nghĩa và phong cách từ ngôn ngữ nguồn (SL) sang ngôn ngữ đích (TL) sao cho giữ nguyên tính tương đương về ngữ nghĩa và ngữ dụng. Quá trình dịch gồm ba bước chính theo Larson (1984): phân tích, chuyển đổi và tái cấu trúc. Peter Newmark (1988) phân loại tám phương pháp dịch phổ biến, trong đó có dịch từng từ, dịch trung thành, dịch ngữ nghĩa, dịch tự do, dịch giao tiếp, và dịch thích ứng.

• Lý thuyết về mệnh đề quan hệ: Mệnh đề quan hệ là mệnh đề phụ bổ nghĩa cho danh từ trong câu chính, thường bắt đầu bằng đại từ quan hệ như "who", "which", "that". Có hai loại chính: mệnh đề quan hệ xác định (restrictive) và không xác định (non-restrictive). Tiếng Việt không có cấu trúc mệnh đề quan hệ tương đương, thường dùng từ "mà" hoặc các cấu trúc khác để diễn đạt.

• Lý thuyết lỗi dịch: Lỗi dịch được phân loại theo ATA và Newmark thành các nhóm như hiểu sai văn bản gốc, lỗi ngữ pháp, lựa chọn từ sai, dịch từng từ, và sử dụng quá mức từ "mà" trong tiếng Việt khi dịch mệnh đề quan hệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu: 70 bài dịch mệnh đề quan hệ từ tiếng Anh sang tiếng Việt của sinh viên năm cuối ngành BE tại NEU; bảng hỏi gồm 8 câu được phát cho 70 sinh viên; phỏng vấn sâu 20 sinh viên.

• Phương pháp phân tích: Phân tích tài liệu (documentary analysis) để xác định lỗi dịch dựa trên tiêu chí của ATA và Newmark; thống kê mô tả bằng phần mềm SPSS để tính tần suất lỗi; phân tích nội dung phỏng vấn để làm rõ nguyên nhân và nhận thức của sinh viên.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu trong học kỳ 2 năm học 2019-2020; xử lý và phân tích dữ liệu trong vòng 3 tháng; hoàn thiện báo cáo luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiến thức và nhận thức về mệnh đề quan hệ: 82,9% sinh viên nhận biết đúng tên gọi khác của mệnh đề quan hệ là "mệnh đề tính từ" (adjective clause). 84,3% sinh viên xác định chính xác câu chứa mệnh đề quan hệ trong bài kiểm tra nhận thức. Tuy nhiên, 61,4% sinh viên cho biết gặp khó khăn khi dịch mệnh đề quan hệ, chỉ 7,2% hài lòng với kết quả dịch của mình.

2. Phương pháp dịch phổ biến: 60% sinh viên sử dụng phương pháp dịch từng từ (word-for-word), 10% dùng dịch trung thành (faithful translation), 10% dùng dịch ngữ nghĩa (semantic translation). Không có sinh viên áp dụng dịch tự do hay dịch thành ngữ.

3. Các lỗi dịch thường gặp: Tần suất lỗi được thống kê như sau: sử dụng quá mức từ "mà" chiếm 85,7%, lựa chọn từ sai 74,3%, hiểu sai câu gốc 57,1%, lỗi cấu trúc ngữ pháp 64,3%, dịch từng từ 55,7%. Ví dụ, câu "I met a girl whose eyes were blue" được dịch sai thành "Tôi gặp cô gái người mà có đôi mắt màu xanh" gây cảm giác lủng củng, không tự nhiên.

4. Nguyên nhân gây lỗi: Yếu tố ảnh hưởng lớn nhất là năng lực ngôn ngữ kém (điểm trung bình 4,0/5), tiếp theo là thiếu thực hành (3,8), khác biệt văn hóa (3,65), thiếu động lực (3,0), và phương pháp giảng dạy ít ảnh hưởng (2,1).

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh viên BE tại NEU có kiến thức cơ bản về mệnh đề quan hệ nhưng gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức đó vào dịch thuật do sự khác biệt ngữ pháp giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Việc sử dụng quá mức từ "mà" phản ánh thói quen dịch máy móc, thiếu linh hoạt trong chuyển đổi cấu trúc câu. Lỗi lựa chọn từ và hiểu sai câu gốc làm giảm tính chính xác và tự nhiên của bản dịch. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả tương đồng với nhận định rằng dịch mệnh đề quan hệ là thách thức lớn do sự khác biệt ngôn ngữ và văn hóa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất lỗi dịch và bảng phân loại lỗi theo ATA để minh họa rõ ràng mức độ phổ biến của từng loại lỗi. Phân tích phỏng vấn cũng làm rõ nguyên nhân chủ quan như thiếu động lực và khách quan như khác biệt văn hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng kỹ thuật tách câu (clause splitting): Chia câu phức tạp chứa nhiều mệnh đề quan hệ thành các câu đơn hoặc câu ghép để tăng tính rõ ràng và dễ hiểu, ví dụ tách câu dài thành các câu ngắn hơn có liên kết bằng từ nối.

2. Sử dụng câu ghép với từ nối phù hợp: Thay vì dịch nguyên xi mệnh đề quan hệ, chuyển sang câu ghép với các liên từ như "và", "nhưng", "do đó" để câu dịch tự nhiên hơn.

3. Dùng dấu ngoặc đơn hoặc dấu gạch ngang: Đối với mệnh đề quan hệ không xác định, có thể dùng dấu ngoặc để bổ sung thông tin phụ, giúp câu dịch ngắn gọn và rõ ràng.

4. Dịch mệnh đề quan hệ như tính từ bổ nghĩa: Thay vì dịch nguyên mệnh đề, chuyển sang dùng tính từ hoặc cụm tính từ để mô tả danh từ, giúp câu dịch ngắn gọn, tránh lủng củng.

5. Sử dụng từ "mà" một cách hợp lý: Tránh lạm dụng từ "mà" khi dịch mệnh đề quan hệ, chỉ dùng khi phù hợp để tránh câu dịch bị rườm rà, thiếu tự nhiên.

6. Áp dụng phương pháp dịch giao tiếp (communicative translation): Ưu tiên dịch sao cho câu dịch dễ hiểu, tự nhiên và phù hợp với văn phong tiếng Việt, thay vì dịch từng từ theo cấu trúc tiếng Anh.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong quá trình học tập và thực hành dịch thuật, với sự hỗ trợ của giảng viên và tài liệu hướng dẫn cụ thể. Thời gian áp dụng có thể bắt đầu ngay từ các khóa học dịch thuật cơ bản và nâng cao, đồng thời khuyến khích sinh viên luyện tập thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên ngành Business English và các ngành ngôn ngữ khác: Giúp nâng cao kỹ năng dịch thuật, đặc biệt trong dịch mệnh đề quan hệ, từ đó cải thiện chất lượng bài dịch và khả năng giao tiếp chuyên nghiệp.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ, dịch thuật: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm về lỗi dịch phổ biến và nguyên nhân, làm cơ sở để thiết kế chương trình đào tạo và nghiên cứu sâu hơn về dịch thuật tiếng Anh - tiếng Việt.

3. Biên dịch viên và phiên dịch viên mới vào nghề: Hỗ trợ nhận diện các lỗi thường gặp và áp dụng các kỹ thuật dịch hiệu quả, nâng cao năng lực dịch thuật trong thực tế công việc.

4. Nhà quản lý đào tạo và phát triển nguồn nhân lực: Tham khảo để xây dựng các khóa đào tạo chuyên sâu, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực dịch thuật phục vụ cho các tổ chức, doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao sinh viên thường lạm dụng từ "mà" khi dịch mệnh đề quan hệ?
   Do tiếng Việt không có cấu trúc mệnh đề quan hệ tương đương, sinh viên có xu hướng dùng "mà" như một từ nối phổ biến để liên kết các mệnh đề, dẫn đến câu dịch bị rườm rà và thiếu tự nhiên.

2. Làm thế nào để nhận biết mệnh đề quan hệ trong câu tiếng Anh?
   Mệnh đề quan hệ thường bắt đầu bằng đại từ quan hệ như "who", "which", "that" và bổ nghĩa cho danh từ đứng trước nó, giúp cung cấp thông tin thêm về đối tượng được nhắc đến.

3. Phương pháp dịch nào phù hợp nhất khi dịch mệnh đề quan hệ sang tiếng Việt?
   Phương pháp dịch giao tiếp kết hợp với kỹ thuật tách câu và sử dụng câu ghép được đánh giá hiệu quả, giúp câu dịch tự nhiên, dễ hiểu và giữ nguyên ý nghĩa gốc.

4. Nguyên nhân chính gây ra lỗi dịch mệnh đề quan hệ là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do năng lực ngôn ngữ còn hạn chế, thiếu thực hành, khác biệt văn hóa và thói quen dịch máy móc, thiếu linh hoạt trong chuyển đổi cấu trúc câu.

5. Làm thế nào để cải thiện kỹ năng dịch mệnh đề quan hệ?
   Sinh viên nên tăng cường luyện tập dịch thuật thường xuyên, nâng cao vốn từ vựng và ngữ pháp, đọc nhiều tài liệu song ngữ, và áp dụng các kỹ thuật dịch phù hợp như đã đề xuất trong nghiên cứu.

Kết luận

• Sinh viên năm cuối ngành Business English tại NEU có kiến thức cơ bản về mệnh đề quan hệ nhưng gặp nhiều khó khăn trong dịch thuật do khác biệt ngữ pháp và văn hóa.
• Các lỗi dịch phổ biến gồm: lạm dụng từ "mà", lựa chọn từ sai, hiểu sai câu gốc, lỗi cấu trúc ngữ pháp và dịch từng từ.
• Nguyên nhân chính là năng lực ngôn ngữ hạn chế, thiếu thực hành và ảnh hưởng của thói quen dịch máy móc.
• Nghiên cứu đề xuất sáu giải pháp thiết thực giúp cải thiện chất lượng dịch mệnh đề quan hệ, bao gồm tách câu, dùng câu ghép, sử dụng dấu ngoặc, dịch như tính từ, dùng từ "mà" hợp lý và áp dụng dịch giao tiếp.
• Các bước tiếp theo nên tập trung vào mở rộng quy mô nghiên cứu, đào sâu nguyên nhân và tác động của lỗi dịch, đồng thời phát triển tài liệu và chương trình đào tạo phù hợp.

Hành động khuyến nghị: Sinh viên và giảng viên nên áp dụng các giải pháp trên trong quá trình học tập và giảng dạy để nâng cao kỹ năng dịch thuật, đồng thời khuyến khích nghiên cứu tiếp theo nhằm hoàn thiện hơn nữa chất lượng dịch thuật tiếng Anh - tiếng Việt.