Liên Kết Giữa Doanh Nghiệp và Nông Dân trong Sản Xuất và Tiêu Thụ Mía Đường

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu ngành quản lý kinh tế đề tài liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong sản xuất và tiêu thụ mía, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Ma Ngọc Ngà
• Người hướng dẫn: Đào Thị Hoàng Mai
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Liên Kết Giữa Doanh Nghiệp Và Nông Dân Trong Sản Xuất Và Tiêu Thụ Mía Đường Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Liên Kết Doanh Nghiệp và Nông Dân Mía Đường

Liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong ngành mía đường là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam. Mô hình liên kết này không chỉ giúp ổn định đầu ra cho sản phẩm mía đường mà còn nâng cao thu nhập cho nông dân và hiệu quả sản xuất kinh doanh cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy liên kết này còn nhiều hạn chế, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và hiệu quả hơn. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng, thách thức và giải pháp để thúc đẩy liên kết doanh nghiệp nông dân mía đường ở Việt Nam.

1.1. Vai trò của liên kết trong chuỗi giá trị mía đường

Trong chuỗi giá trị mía đường, liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân đóng vai trò trung tâm, đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng từ khâu trồng trọt đến chế biến và tiêu thụ. Sự liên kết này giúp nông dân tiếp cận được các nguồn lực như vốn, kỹ thuật, giống mới, đồng thời giúp doanh nghiệp có nguồn cung nguyên liệu ổn định, chất lượng cao. Liên kết hiệu quả còn giúp giảm thiểu rủi ro thị trường và nâng cao khả năng cạnh tranh cho cả hai bên.

1.2. Các hình thức liên kết phổ biến hiện nay

Hiện nay, có nhiều hình thức liên kết doanh nghiệp nông dân mía đường, từ đơn giản như hợp đồng mua bán đến phức tạp hơn như hợp tác xã, liên doanh, liên kết theo chuỗi giá trị. Mỗi hình thức có ưu điểm và hạn chế riêng, phù hợp với điều kiện và quy mô sản xuất khác nhau. Tuy nhiên, hình thức liên kết thông qua hợp đồng vẫn là phổ biến nhất, dù còn nhiều bất cập về tính pháp lý và thực thi.

II. Thực Trạng Liên Kết Sản Xuất và Tiêu Thụ Mía Đường Hiện Nay

Mặc dù có vai trò quan trọng, thực trạng liên kết doanh nghiệp nông dân mía đường ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Theo một nghiên cứu của Forest Trends, người trồng mía chỉ được hưởng chưa đến 11% lợi nhuận trung bình từ mía và đường, trong khi họ cung ứng khoảng 80% mía cho sản xuất. Điều này cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng trong chia sẻ lợi ích, dẫn đến tình trạng nông dân bỏ mía, doanh nghiệp thiếu nguyên liệu, và ngành mía đường nói chung gặp khó khăn.

2.1. Điểm nghẽn trong liên kết chuỗi sản xuất mía đường

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất là sự thiếu tin tưởng giữa doanh nghiệp và nông dân. Việc xác định chất lượng mía (chữ đường - CCS) thường do chính các nhà máy thực hiện, thiếu tính khách quan và minh bạch. Điều này khiến nông dân cảm thấy bị thiệt hại, dẫn đến phá vỡ hợp đồng và tìm kiếm các kênh tiêu thụ khác.

2.2. Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế ATIGA

Việc tham gia các hiệp định thương mại tự do, đặc biệt là ATIGA, đã tạo ra áp lực cạnh tranh lớn cho ngành mía đường Việt Nam. Thuế suất nhập khẩu đường từ các nước ASEAN giảm về 0% khiến đường nhập khẩu tăng mạnh, gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong nước và ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân.

2.3. Chính sách hỗ trợ liên kết còn nhiều hạn chế

Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích liên kết doanh nghiệp nông dân, nhưng hiệu quả thực tế còn hạn chế. Các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, xúc tiến thương mại chưa thực sự đến được với nông dân và doanh nghiệp, thủ tục hành chính còn rườm rà, và cơ chế giám sát, đánh giá chưa hiệu quả.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Hợp Tác Doanh Nghiệp và Nông Dân Mía Đường

Để khắc phục những hạn chế và thúc đẩy hợp tác doanh nghiệp nông dân mía đường, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính phủ, doanh nghiệp và nông dân. Các giải pháp này cần tập trung vào việc xây dựng lòng tin, chia sẻ lợi ích công bằng, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo môi trường chính sách thuận lợi.

3.1. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và minh bạch

Cần có cơ chế rõ ràng và minh bạch trong việc chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp và nông dân. Việc xác định chất lượng mía (CCS) cần được thực hiện bởi một bên thứ ba độc lập, đảm bảo tính khách quan và công bằng. Đồng thời, cần có quy định về tỷ lệ phân chia lợi nhuận hợp lý, đảm bảo nông dân được hưởng lợi xứng đáng với công sức bỏ ra.

3.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành mía đường

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần đầu tư vào công nghệ sản xuất, giống mới, và quy trình quản lý chất lượng. Doanh nghiệp cần chủ động tìm kiếm thị trường, xây dựng thương hiệu, và phát triển các sản phẩm mía đường có giá trị gia tăng cao. Nông dân cần được đào tạo về kỹ thuật canh tác tiên tiến, quản lý chi phí, và tiếp cận thông tin thị trường.

3.3. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ liên kết

Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ liên kết doanh nghiệp nông dân, tập trung vào các lĩnh vực như vốn, kỹ thuật, xúc tiến thương mại, và bảo hiểm rủi ro. Thủ tục hành chính cần được đơn giản hóa, và cơ chế giám sát, đánh giá cần được tăng cường để đảm bảo chính sách được thực thi hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Cao Trong Sản Xuất và Tiêu Thụ Mía Đường

Việc ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất mía đường là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả. Từ khâu chọn giống, canh tác đến chế biến và tiêu thụ, công nghệ có thể giúp tối ưu hóa quy trình, giảm thiểu chi phí và tăng cường khả năng cạnh tranh.

4.1. Công nghệ trong sản xuất mía

Sử dụng giống mía mới, năng suất cao, kháng bệnh tốt. Áp dụng các phương pháp canh tác tiên tiến như tưới nhỏ giọt, bón phân thông minh, và quản lý dịch hại tổng hợp. Sử dụng máy móc, thiết bị hiện đại trong các khâu làm đất, trồng, chăm sóc và thu hoạch.

4.2. Công nghệ trong chế biến đường

Nâng cấp dây chuyền sản xuất, áp dụng các công nghệ chế biến tiên tiến để tăng hiệu suất thu hồi đường, giảm tiêu hao năng lượng và nguyên vật liệu. Sử dụng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế để đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng cao.

4.3. Ứng dụng công nghệ thông tin

Xây dựng hệ thống thông tin thị trường để cung cấp thông tin kịp thời và chính xác cho nông dân và doanh nghiệp. Sử dụng các nền tảng thương mại điện tử để mở rộng kênh tiêu thụ và tiếp cận khách hàng mới. Ứng dụng các phần mềm quản lý để tối ưu hóa quy trình sản xuất và kinh doanh.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Liên Kết Bền Vững Mía Đường

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của liên kết doanh nghiệp nông dân mía đường, cần có một hệ thống chính sách hỗ trợ toàn diện và hiệu quả. Các chính sách này cần tập trung vào việc tạo môi trường pháp lý thuận lợi, khuyến khích đầu tư, hỗ trợ tín dụng, và nâng cao năng lực cho các bên liên quan.

5.1. Tạo môi trường pháp lý minh bạch và công bằng

Hoàn thiện hệ thống pháp luật về hợp đồng, bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia liên kết. Xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả và công bằng. Tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực thi pháp luật để đảm bảo tính nghiêm minh.

5.2. Khuyến khích đầu tư vào ngành mía đường

Cung cấp các ưu đãi về thuế, phí, và đất đai cho các doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất mía đường. Hỗ trợ các dự án nghiên cứu và phát triển công nghệ mới. Khuyến khích các hình thức đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP).

5.3. Hỗ trợ tín dụng cho nông dân và doanh nghiệp

Cung cấp các khoản vay ưu đãi cho nông dân để đầu tư vào sản xuất mía. Hỗ trợ các doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn để nâng cấp công nghệ và mở rộng sản xuất. Xây dựng các quỹ bảo lãnh tín dụng để giảm thiểu rủi ro cho các khoản vay.

VI. Kết Luận và Tầm Quan Trọng Của Liên Kết Mía Đường Bền Vững

Liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong sản xuất và tiêu thụ mía đường là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp, nông dân và các bên liên quan khác. Với các giải pháp đồng bộ và hiệu quả, ngành mía đường Việt Nam có thể vượt qua khó khăn, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính

Các giải pháp chính bao gồm xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, nâng cao năng lực cạnh tranh, hoàn thiện chính sách hỗ trợ, ứng dụng công nghệ cao, và tăng cường hợp tác quốc tế. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái mía đường bền vững và hiệu quả.

6.2. Triển vọng phát triển ngành mía đường Việt Nam

Với sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, ngành mía đường Việt Nam có nhiều triển vọng phát triển trong tương lai. Việc nâng cao năng suất, chất lượng, và hiệu quả sẽ giúp ngành cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế và đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học mang tên "Liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong sản xuất và tiêu thụ mía đường ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Ma Ngọc Ngà thực hiện tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Học viện Khoa học Xã hội), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đào Thị Hoàng Mai và PGS.TS. Vũ Tuấn Anh, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số 9.10), bảo vệ năm 2022.

Bối cảnh nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn chuyển đổi then chốt của ngành mía đường Việt Nam khi phải đối mặt với áp lực mở cửa hội nhập sâu rộng, cụ thể là việc thực thi Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) từ đầu năm 2020 đưa thuế suất đường nhập khẩu về 0%. Trong bối cảnh đó, ngành mía đường nội địa bộc lộ rõ năng lực cạnh tranh thấp, nghịch lý nông dân bỏ ruộng chuyển đổi cây trồng trong khi các nhà máy chế biến thiếu nguyên liệu nghiêm trọng. Điểm đặc thù sinh học của cây mía đòi hỏi tính gắn kết cơ hữu cực kỳ khắt khe: "Chất lượng mía nguyên liệu được đảm bảo tốt nhất nếu được vận chuyển ngay sau khi thu hoạch (tối đa là 16 giờ sau khi cây mía được chặt)".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các chính sách vĩ mô (Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg, Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg, Nghị định số 98/2018/NĐ-CP) và các nghiên cứu trước đây (Lê Hữu Ảnh, 2011; Lưu Thanh Đức Hải, 2009; Hồ Cao Việt, 2013) mới chỉ tiếp cận liên kết theo góc độ mô tả kỹ thuật hoặc khảo sát cục bộ tại từng tiểu vùng, thì chưa có công trình nào đánh giá toàn diện cơ chế liên kết dọc dưới lăng kính quản lý kinh tế, xung đột lợi ích phân phối và biến động thể chế trong thời kỳ hội nhập ATIGA.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng liên kết dọc giữa doanh nghiệp chế biến và hộ nông dân trồng mía tại Việt Nam diễn ra như thế nào dưới tác động của các chính sách khuyến khích liên kết?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những rào cản và nguyên nhân căn bản nào dẫn đến tình trạng phá vỡ hợp đồng và bất bình đẳng trong phân chia giá trị gia tăng giữa doanh nghiệp và nông dân?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần thiết lập mô hình và giải pháp quản lý kinh tế nào nhằm tái cấu trúc chuỗi liên kết mía đường bền vững thích ứng với tự do hóa thương mại?

Hệ thống giả thuyết:

• Giả thuyết H1: Mức độ hoàn thiện và tính minh bạch của hợp đồng liên kết dọc tác động cùng chiều đến tính bền vững của vùng nguyên liệu mía.
• Giả thuyết H2: Sự bất cân xứng trong phân chia lợi ích kinh tế (nông dân chịu chi phí và rủi ro cao nhưng nhận tỷ suất lợi nhuận thấp) là nguyên nhân chính thúc đẩy hành vi phá vỡ hợp đồng ("bẻ kèo") của nông hộ.
• Giả thuyết H3: Các mô hình liên kết tích hợp dịch vụ đầu vào và chia sẻ rủi ro (như mô hình tập trung tại LASUCO) tạo ra năng suất và chữ đường (CCS) vượt trội so với các mô hình thu mua phân tán, tự phát.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics), Lý thuyết Chuỗi giá trị (Value Chain Framework) và Lý thuyết Nông nghiệp theo hợp đồng (Contract Farming Theory). Phạm vi nghiên cứu khảo sát mẫu dữ liệu 100 hộ nông dân tại hai vùng nguyên liệu trọng điểm của tỉnh Khánh Hòa (Diên Khánh và Ninh Hòa) qua 2 đợt điều tra (tháng 1/2018 và tháng 3/2019), kết hợp dữ liệu toàn ngành giai đoạn 2013–2021 và so sánh đối chuẩn với mô hình Lam Sơn (Thanh Hóa) và Đồng bằng sông Cửu Long.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy kinh tế học hợp đồng nông nghiệp là công cụ hữu hiệu để điều phối sản xuất và giảm chi phí giao dịch. Sporleder (1992) và Eaton & Shepherd (2001) đã phân loại chi tiết các hình thức hợp đồng nông nghiệp từ phi chính thức đến tập trung và đồn điền hạt nhân. Glover (1987) khẳng định liên kết theo hợp đồng phát huy ưu thế quy mô của doanh nghiệp mà không làm triệt tiêu lợi thế chuyên môn hóa sinh học của kinh tế tiểu nông. Berdegué và cộng sự (2008) cùng World Bank (2016) chỉ ra rằng hợp đồng nông nghiệp giúp kết nối nông dân nghèo với thị trường và giảm thiểu rủi ro hoạt động chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, tồn tại luồng quan điểm phản biện và tranh luận học thuật sâu sắc:

• Trường phái thị trường tự do: Nhấn mạnh rằng liên kết nông nghiệp là thỏa thuận kinh tế tư nhân tự nguyện; sự can thiệp hành chính của Nhà nước có nguy cơ làm méo mó tín hiệu giá cả và triệt tiêu động lực tự thân của thị trường (Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, 2006).
• Trường phái thể chế và kinh tế chính trị: Lập luận rằng trong điều kiện bất đối xứng quyền lực giữa nông hộ nhỏ lẻ và các doanh nghiệp chế biến mang tính độc quyền mua cục bộ (monopsony), thị trường tự do sẽ dẫn đến bóc lột kinh tế và phân phối giá trị bất bình đẳng (FAO, 2008; Chahal, 2008). Nông dân luôn là mắt xích chịu rủi ro cao nhất về thời tiết, sâu bệnh và biến động giá thị trường nhưng lại nhận phần lợi nhuận cận biên thấp nhất.

Về mặt định vị nghiên cứu (positioning), tác giả đối chiếu kinh nghiệm quốc tế với ít nhất hai trường hợp điển hình:

1. Nghiên cứu ngành đường Kenya (MAFAP - FAO/OECD, 2013): Báo cáo chỉ ra ngành mía đường Kenya được bảo hộ cao nhưng năng suất kém, trong đó chi phí thu hoạch và vận chuyển chiếm tới 45% tổng chi phí của nông dân. Luận án kế thừa cách tiếp cận bóc tách chi phí - lợi nhuận này để soi chiếu vào các mắt xích mía đường Việt Nam.
2. Nghiên cứu chuỗi giá trị lúa gạo và mía đường Thái Lan (Isabelle Delforge, 2007; Wimonkan Kosumas, 2006; NESDB/WB, 2005): Phân tích sự thành công của Thái Lan nhờ vào Đạo luật Mía và Đường (Cane and Sugar Act) với cơ chế chia sẻ lợi nhuận 70:30 (70% cho người trồng mía, 30% cho nhà máy) cùng sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước.
3. Nghiên cứu tác động giảm thuế ATIGA tại Philippines (Cororaton, 2013): Đánh giá cú sốc mở cửa đối với ngành đường được bảo hộ cao thứ 2 của Philippines.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Văn Sánh (2012), Đào Thị Hoàng Mai (2013), Lê Hữu Ảnh (2011), Lưu Thanh Đức Hải (2009) đã phân tích các khía cạnh liên kết "4 nhà", nhưng chưa đặt trong bối cảnh tái cơ cấu hậu ATIGA khi thị trường đường hoàn toàn mở cửa và tình trạng đứt gãy hợp đồng trở nên gay gắt. Luận án đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách tổng hợp dữ liệu thực chứng đa chiều, phân tích đồng thời cơ chế vi mô giữa nông hộ và nhà máy gắn liền với phân tích thể chế vĩ mô.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Nông nghiệp theo hợp đồng (Eaton & Shepherd, 2001) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Williamson, 1985; Sporleder, 1992) vào bối cảnh nền nông nghiệp chuyển đổi có tính đặc thù sinh học cao.

1. Bổ sung chiều kích "thời gian suy thoái sinh hóa" vào lý thuyết chi phí giao dịch: Luận án chứng minh rằng tính chất suy giảm chữ đường nhanh chóng của cây mía sau thu hoạch (trong vòng 16 giờ) tạo ra sự phụ thuộc tài sản đặc thù (asset specificity) cục bộ rất lớn giữa nông dân và nhà máy đường gần nhất. Sự phụ thuộc này biến quan hệ thị trường thông thường thành quan hệ phụ thuộc độc quyền song phương ngắn hạn, nơi chi phí cơ hội của nông dân tăng vọt nếu nhà máy chậm trễ trong vận chuyển và chế biến.
2. Làm rõ nghịch lý phân bổ giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị nông nghiệp: Dựa trên số liệu thực chứng, luận án củng cố luận điểm của Kaplinsky & Morris (2001) về chuỗi giá trị bất đối xứng. Luận án trích dẫn bằng chứng: "Trong khi người trồng mía cung ứng khoảng 80% mía để sản xuất ra đường, thì lợi ích được hưởng lại thấp nhất, chưa đến 11% lợi nhuận trung bình từ mía và đường". Điều này tạo tiền đề lý thuyết giải thích nguyên nhân gốc rễ của hiện tượng vi phạm hợp đồng (side-selling) như một phản ứng tự vệ kinh tế duy lý của nông hộ trước sự bế tắc trong cơ chế phân phối.
3. Định hình khung phân tích động về liên kết dọc: Luận án đề xuất mô hình chuyển dịch từ các liên kết hợp đồng mua bán đơn thuần (informal/marketing contract) sang mô hình liên kết tích hợp dịch vụ và chia sẻ rủi ro (production/resource-providing contract) có sự tham gia của tổ chức trung gian (HTX kiểu mới) nhằm cân bằng quyền lực đàm phán.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu trúc lý thuyết:

• Lý thuyết Chuỗi giá trị (Value Chain Analysis): Phân tích luồng vật chất và giá trị gia tăng qua từng khâu: Sản xuất mía nguyên liệu $\rightarrow$ Chế biến đường $\rightarrow$ Phân phối sản phẩm, tập trung vào điểm nghẽn kết nối giữa nông hộ và nhà máy.
• Lý thuyết Quản lý kinh tế và Thể chế: Xem xét tác động của môi trường chính sách (QĐ 80, QĐ 62, NĐ 98, ATIGA) và vai trò của các đối tác công (chính quyền địa phương, cơ quan khuyến nông, tòa án kinh tế) trong việc bảo vệ tính thực thi của hợp đồng.
• Tiếp cận Năng suất và Hiệu quả vi mô: Đánh giá các chỉ tiêu năng suất sinh học (tấn mía/ha), chất lượng công nghệ (chữ đường CCS), chi phí sản xuất và phân phối lãi ròng giữa hộ nông dân và doanh nghiệp chế biến.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập trong điều kiện nền nông nghiệp quy mô nhỏ lẻ, đất đai manh mún, nông dân thiếu vốn và năng lực đàm phán, hoạt động dưới cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự hội nhập thương mại tự do khu vực (ASEAN).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu dựa trên lập trường Thực chứng (Positivism) kết hợp với Hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại của các quy luật kinh tế khách quan (chi phí, giá cả, năng suất, tỷ suất lợi nhuận) đo lường được bằng định lượng, đồng thời khám phá các cấu trúc thể chế ngầm định, nhận thức và hành vi của các tác nhân (nông dân, thương lái, lãnh đạo doanh nghiệp, cán bộ quản lý) thông qua phương pháp định tính.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed Methods): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu tại bàn (desk research), phân tích định tính chuyên sâu và điều tra khảo sát định lượng sơ cấp.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):
  • Cấp độ vi mô: Hành vi, chi phí sản xuất, năng suất và quyết định liên kết của hộ nông dân.
  • Cấp độ trung gian (Meso): Hoạt động chế biến, chiến lược thu mua và chính sách đầu tư vùng nguyên liệu của các nhà máy đường.
  • Cấp độ vĩ mô: Khung khổ pháp lý, chính sách bảo hộ, điều tiết thương mại và vai trò điều phối của chính quyền địa phương.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Mẫu khảo sát được thực hiện tại tỉnh Khánh Hòa – địa bàn mang tính đại diện cao cho vùng nguyên liệu tập trung tại Nam Trung Bộ. Luận án nêu rõ căn cứ chọn địa bàn: "Trước năm 2017, cây mía đường trên địa bàn là một trong những cây trồng chủ lực được nông dân phát triển lên đến 18.500 ha, với sản lượng gần 1 triệu tấn mía cây/năm, cung cấp nguyên liệu cho 2 nhà máy đường có công suất 12.000 TMN". Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng tại hai địa phương có diện tích mía lớn nhất tỉnh là huyện Diên Khánh và thị xã Ninh Hòa.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp:
  • Khảo sát định lượng: Điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc đối với 100 hộ nông dân trồng mía (chia làm 2 đợt: đợt 1 vào tháng 1/2018 và đợt 2 vào tháng 3/2019) nhằm kiểm chứng sự biến động về sản xuất và liên kết qua các niên vụ.
  • Phỏng vấn sâu định tính: Thực hiện phỏng vấn đại diện lãnh đạo 2 nhà máy đường tại Khánh Hòa (Công ty Cổ phần Đường Khánh Hòa và Công ty TNHH MTV Đường Biên Hòa - Ninh Hòa), các hộ nông dân tiêu biểu và đội ngũ cán bộ quản lý địa phương (Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Khoa học và Công nghệ, Chi cục PTNT, cán bộ khuyến nông huyện, xã).
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (Case Study): Phân tích so sánh đối chiếu giữa trường hợp Khánh Hòa với mô hình thành công của Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn (LASUCO Thanh Hóa), Công ty TNHH Mía đường Nghệ An (NASU) và các mô hình thất bại, suy giảm diện tích tại Đồng bằng sông Cửu Long.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu khảo sát nông hộ, dữ liệu báo cáo tài chính và vận hành của doanh nghiệp chế biến, số liệu thống kê chính thức từ Tổng cục Thống kê, Cục Kinh tế Hợp tác và Phát triển Nông thôn (MARD), Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) và Viện Nghiên cứu Mía đường (SRI).

Data và phân tích

• Kỹ thuật phân tích:
  • Phân tích thống kê mô tả, phân tích chi phí - lợi ích (Cost-Benefit Analysis - CBA) giữa hộ tham gia liên kết chặt chẽ và hộ sản xuất tự do/bán qua thương lái.
  • Phân tích so sánh chuỗi giá trị và ma trận SWOT đánh giá năng lực cạnh tranh ngành mía đường.
  • Phân tích tác động chính sách (Policy Impact Analysis) đối với các văn bản quy phạm pháp luật (QĐ 80, QĐ 62, NĐ 98).
• Công cụ hỗ trợ: Xử lý và tổng hợp dữ liệu thống kê bằng phần mềm MS Excel và SPSS, kết hợp phương pháp mã hóa nội dung định tính đối với biên bản phỏng vấn sâu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng và suy giảm vùng nguyên liệu: Do tác động kép từ biến đổi khí hậu (khô hạn thiếu nước tưới) và áp lực giảm giá đường khi thuế nhập khẩu về 0% theo ATIGA, vùng mía Khánh Hòa từ 18.500 ha trước năm 2017 đã bị thu hẹp nghiêm trọng, đẩy 2 nhà máy đường vào tình trạng thiếu nguyên liệu trầm trọng, vận hành thấp xa so với công suất thiết kế 12.000 tấn mía/ngày (TMN).
2. Bất bình đẳng cấu trúc trong phân chia lợi ích kinh tế: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ nét về sự thiên lệch trong chuỗi giá trị: người nông dân đóng góp 80% nguyên liệu đầu vào nhưng nhận chưa đầy 11% tổng lợi nhuận toàn chuỗi. Phần lớn lợi nhuận tập trung ở khâu chế biến và khâu thương mại, phân phối.
3. Cơ chế xác định chữ đường (CCS) thiếu minh bạch tạo ra sự mất lòng tin: Một phát hiện then chốt từ phỏng vấn sâu là nông dân hoàn toàn bị động trong việc kiểm định chữ đường tại nhà máy. Việc đánh giá phẩm cấp mía do doanh nghiệp đơn phương thực hiện, dẫn đến sự nghi ngờ của nông hộ về hiện tượng "ép chữ đường" và ép giá, phá vỡ niềm tin hợp tác giữa hai chủ thể.
4. Hành vi phá vỡ hợp đồng là hệ quả của cơ chế cưỡng chế thực thi yếu kém: Hợp đồng bao tiêu nông sản hiện nay mang nặng tính hình thức. Khi giá thị trường tăng cao hơn giá ký kết, nông dân sẵn sàng bán cho thương lái; ngược lại, khi giá thị trường sụt giảm hoặc nhà máy dư thừa nguyên liệu, doanh nghiệp kéo dài thời gian thu mua khiến mía khô kiệt trọng lượng và giảm CCS, đẩy toàn bộ rủi ro về phía nông dân. Chính quyền địa phương chưa phát huy được vai trò trọng tài kinh tế để xử lý các vi phạm hợp đồng.
5. Hiệu quả vượt trội của mô hình liên kết tập trung tích hợp: So sánh với mô hình Lam Sơn (Thanh Hóa) cho thấy việc doanh nghiệp coi người nông dân là "cổ đông nền tảng", cung cấp tín dụng ưu đãi, cơ giới hóa đồng bộ và áp dụng chính sách bảo hiểm giá sàn là chìa khóa duy trì vùng nguyên liệu bền vững.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ vào lý thuyết liên kết kinh tế nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển, khẳng định liên kết dọc chỉ có thể bền vững khi giải quyết được đồng thời bài toán giảm chi phí giao dịch và thiết lập cơ chế chia sẻ giá trị gia tăng công bằng tương xứng với mức độ gánh chịu rủi ro.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá đa chiều kết hợp giữa chuỗi giá trị, chi phí giao dịch và phân tích thể chế, có thể nhân rộng để nghiên cứu các chuỗi nông sản đặc thù khác như sắn, cao su, cà phê, chè.
• Về mặt thực tiễn cho doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp mía đường cần thay đổi tư duy từ "thu mua nguyên liệu đơn thuần" sang "đồng hành phát triển vùng nguyên liệu".
  • Đầu tư hệ thống đo lường chữ đường tự động, công khai, minh bạch có sự giám sát độc lập của đại diện nông dân hoặc bên thứ ba.
  • Xây dựng quỹ bảo hiểm rủi ro giá mía và áp dụng công thức chia sẻ lợi nhuận theo giá đường thực tế trên thị trường (áp dụng mô hình 70:30 tương tự Thái Lan).
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước:
  • Hoàn thiện thể chế pháp lý theo Nghị định 98/2018/NĐ-CP, xây dựng quy chế mẫu cho hợp đồng liên kết mía đường có tính ràng buộc pháp lý cao.
  • Tăng cường các biện pháp phòng vệ thương mại hợp pháp (chống bán phá giá, chống trợ cấp) đối với đường nhập khẩu để bảo vệ sản xuất nội địa trong khuôn khổ WTO và ATIGA.
  • Quy hoạch vùng mía tập trung gắn với hạ tầng thủy lợi và thúc đẩy hình thành các Hợp tác xã trồng mía kiểu mới làm đại diện pháp lý đàm phán với nhà máy.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về không gian và cỡ mẫu: Mẫu khảo sát định lượng tập trung chủ yếu tại 100 hộ nông dân thuộc tỉnh Khánh Hòa trong giai đoạn 2018–2019, chưa bao phủ toàn bộ các vùng sinh thái mía đường đặc trưng khác như Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên và Tây Nam Bộ.
• Hạn chế về mô hình định lượng nâng cao: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, phân tích so sánh và phân tích chi phí - lợi ích; chưa ứng dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp như mô hình phương trình cấu trúc (SEM) hay hồi quy đa cấp (Multilevel Regression) để lượng hóa chính xác trọng số tác động của từng nhân tố đến lòng trung thành hợp đồng của nông dân.
• Hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Mở rộng điều tra thực nghiệm liên vùng trên quy mô toàn quốc sau giai đoạn ngành đường tái cơ cấu toàn diện hậu ATIGA.
  2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng cấu trúc (SEM/PLS-SEM) kiểm định mối quan hệ nhân quả giữa Niềm tin thể chế, Công bằng phân phối, Chi phí chuyển đổi và Tính bền vững của liên kết chuỗi.
  3. Nghiên cứu kinh tế tuần hoàn trong ngành mía đường: Đánh giá hiệu quả kinh tế của các sản phẩm phụ trợ sau đường (điện sinh khối từ bã mía, cồn ethanol từ rỉ mật, phân vi sinh từ bùn lọc) trong việc nâng cao giá trị tổng thể để bù đắp chi phí thu mua mía cho nông dân.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống, cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quý giá về mối quan hệ kinh tế vi mô giữa nhà máy chế biến và nông hộ trồng mía tại Việt Nam, dự kiến tạo ra trích dẫn khoa học quan trọng cho các nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp và quản lý chuỗi cung ứng.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp mía đường: Cung cấp khuyến nghị trực tiếp cho Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) và các doanh nghiệp chế biến đường trong việc thiết kế lại chính sách đầu tư, hợp đồng liên kết và cơ chế xác định giá mua mía dựa trên chữ đường CCS.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương và chính quyền các địa phương hoàn thiện chính sách hỗ trợ phát triển cánh đồng lớn, phát triển kinh tế hợp tác và triển khai các biện pháp phòng vệ thương mại đường nhập khẩu.
• Lợi ích xã hội: Góp phần ổn định sinh kế cho hàng vạn hộ nông dân trồng mía, giải quyết việc làm tại các vùng nông thôn khó khăn, thúc đẩy mục tiêu xóa đói giảm nghèo bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp giữa lý thuyết chuỗi giá trị và kinh tế học thể chế, nhận diện các khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm trong kinh tế nông nghiệp Việt Nam.
• Ban lãnh đạo các doanh nghiệp mía đường: Nhận thức rõ nguyên nhân gốc rễ của tình trạng thiếu nguyên liệu và có được giải pháp tái cấu trúc chính sách thu mua, quản trị vùng nguyên liệu minh bạch và bền vững.
• Nông dân và các tổ chức Hợp tác xã: Nâng cao nhận thức về quyền lợi pháp lý, kỹ năng đàm phán hợp đồng kinh tế và sự cần thiết phải liên kết ngang thành HTX để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.
• Các nhà hoạch định chính sách nông nghiệp: Có thêm cơ sở thực tiễn vững chắc để đánh giá tính hiệu quả của các chính sách khuyến khích liên kết (Nghị định 98, Quyết định 62) và ban hành các quy định quản lý chuyên ngành sát thực tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp đặc tính sinh học suy giảm phẩm cấp nhanh (suy thoái chữ đường trong 16 giờ sau thu hoạch) vào Lý thuyết Chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics) và Lý thuyết Nông nghiệp theo hợp đồng. Luận án chứng minh rằng tính đặc thù thời gian sinh hóa tạo ra sự phụ thuộc tài sản cục bộ tuyệt đối ngắn hạn, làm méo mó quan hệ thị trường và đòi hỏi cơ chế chia sẻ giá trị gia tăng minh bạch để ngăn chặn hành vi bóc lột kinh tế hoặc bẻ kèo hợp đồng.

2. Đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào? Trả lời: So với các nghiên cứu trước (Lưu Thanh Đức Hải, 2009; Lê Hữu Ảnh, 2011) vốn chỉ tập trung vào phân tích chi phí kế toán đơn thuần hoặc khảo sát định tính hẹp, luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp: điều tra khảo sát định lượng lặp lại qua 2 đợt trên 100 hộ nông dân tại Khánh Hòa, phỏng vấn sâu đa chủ thể (doanh nghiệp, nông dân, chính quyền), kết hợp phân tích đối chuẩn so sánh giữa trường hợp thành công (LASUCO), thất bại (ĐBSCL) và trường hợp trung gian (Khánh Hòa) dưới cú sốc mở cửa ATIGA.

3. Phát hiện bất ngờ và nghịch lý nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì? Trả lời: Nghịch lý lớn nhất là sự mất cân đối cực đoan trong phân phối giá trị gia tăng: người trồng mía cung ứng tới 80% nguyên liệu đầu vào nhưng chỉ được hưởng chưa đầy 11% tổng lợi nhuận toàn chuỗi mía - đường. Điều này chứng minh rằng tình trạng nông dân ồ ạt phá vỡ hợp đồng bán cho thương lái hoặc bỏ ruộng chuyển đổi cây trồng không phải do sự thiếu hiểu biết pháp luật, mà là một quyết định kinh tế hoàn toàn duy lý để ứng phó với cơ chế phân phối bất bình đẳng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không? Trả lời: Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu phân tầng tại hai địa bàn đại diện (Diên Khánh và Ninh Hòa), cấu trúc bảng hỏi điều tra nông hộ, danh mục các câu hỏi phỏng vấn sâu cho từng nhóm chủ thể (doanh nghiệp, cán bộ quản lý), các chỉ tiêu tính toán chi phí - lợi nhuận và phương pháp tam giác đạc dữ liệu, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái lập quy trình khảo sát tại các vùng nguyên liệu khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo cho chủ đề này được vạch ra như thế nào? Trả lời: Lộ trình 10 năm tập trung vào ba trọng tâm: (1) Đánh giá tác động dài hạn của các vụ kiện phòng vệ thương mại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng đường ASEAN; (2) Chuyển đổi số trong quản lý chuỗi liên kết mía đường (ứng dụng IoT và công nghệ số trong giám sát tự động chữ đường và thanh toán hợp đồng thông minh); (3) Tích hợp kinh tế sinh học tuần hoàn đa giá trị (Bio-refinery) từ cây mía để tái phân bổ lợi nhuận cho vùng nguyên liệu.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về liên kết dọc giữa doanh nghiệp và nông dân trong chuỗi giá trị nông sản đặc thù có tính phụ thuộc công nghệ và sinh hóa cao.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng liên kết ngành mía đường Việt Nam giai đoạn 2013–2021, chỉ ra các nút thắt thể chế khiến các chính sách của Chính phủ (QĐ 80, QĐ 62, NĐ 98) chưa đạt hiệu quả thực thi như kỳ vọng.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về sự mất cân đối phân chia lợi ích (nông dân chịu chi phí và rủi ro lớn nhưng nhận dưới 11% lợi nhuận), vạch trần nguyên nhân căn bản của hiện tượng phá vỡ hợp đồng liên kết.
4. Xác định vai trò trọng tài kinh tế thiết yếu của chính quyền địa phương và tầm quan trọng của các tổ chức trung gian (Hợp tác xã kiểu mới) trong việc bảo vệ tính minh bạch của chữ đường và thực thi hợp đồng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện khung pháp lý, đổi mới cơ chế điều hành giá mua mía linh hoạt, minh bạch hóa đo lường chữ đường CCS, đến các chính sách phòng vệ thương mại nhằm bảo vệ ngành mía đường Việt Nam hội nhập vững chắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu 2.1 Tình hình nghiên cứu nước ngoài Hợp đồng nông sản là một cơ chế quan trọng để điều phối việc sản xuất, phân phối, là công cụ gắn kết giữa các chủ thể của một chuỗi giá trị và giúp thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Trọng tâm của các hợp đồng nông sản chính là mối quan hệ DN-ND. Mối liên kết này trong chuỗi giá trị các ngành nông sản luôn được các nhà khoa học thế giới đặc biệt quan tâm.

Theo Sporleder (1992), Hợp đồng liên kết có thể qua các cách thức khác nhau. Hợp đồng có thể xác định giá cả, số lượng, chất lượng cung cấp các đầu vào trong sản xuất, kinh doanh nông nghiệp, cung cấp tín dụng, điều kiện sản xuất và giao hàng và các yêu cầu khác kèm theo. Các điều khoản khác có thể có trong hợp đồng như về tiếp thị, về yêu cầu kiểm soát sản xuất… Glover (1987) cho rằng liên kết sản xuất theo hợp đồng vừa phát huy được tính ưu thế của sản xuất đồn điền quy mô lớn mà không làm mất đi ưu thế của sản xuất tiểu nông. Việc liên kết như vậy là nhằm đảm bảo số lượng và chất lượng sản phẩm cũng như thời gian thu hoạch được quản lý và giám sát nhằm đạt được lợi ích tối đa cho các bên tham gia (Gulati và cộng sự, 2007).

Theo một Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về phát triển nông nghiệp (World Bank, 2007), nhiều tổ chức nhận định nông nghiệp theo hợp đồng là một trong những giải pháp chính để liên kết giữa nông dân và thị trường trong và ngoài nước, và qua đó góp phần vào quá trình giảm nghèo. Berdegué và cộng sự (2008) chỉ ra rằng trong hầu hết các mô hình liên kết người nông dân đều có lợi hơn khi tham gia, ít nhất là trong ngắn hạn; còn về dài hạn nhất thiết phải xây dựng được các tổ chức sản xuất lớn. 20 Ngân hàng thế giới (2016) nhận định hợp đồng nông sản là một công cụ có tiềm năng giúp giảm chi phí giao dịch liên quan đến các công đoạn tìm nguồn cung nông sản và đưa sản phẩm ra thị trường. Nếu hoạt động tốt thì hợp đồng nông sản có thể bảo đảm sự ổn định cho người mua về chất lượng, khối lượng, từ đó đáp ứng tốt hơn về nguồn cung và yêu cầu của khách hàng, cũng như giảm rủi ro, chi phí hoạt động.

Một báo cáo của tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO, 2008) cho biết, các mô hình liên kết cần giải quyết vấn đề căn bản là việc tổ chức các nông dân nhằm làm giảm các chi phí đối với doanh nghiệp. Theo đó, các doanh nghiệp thường muốn hợp tác với các nông dân có tổ chức hơn là từng cá nhân cho dù các tổ chức, chẳng hạn hợp tác xã, thường có khả năng mặc cả lớn hơn. Trong bài nghiên cứu“Agricultural co-operation”, tác giả G. Chahal (2008) tại đại học Punjab Agricultural (Ấn Độ), đã đi sâu vào phân tích hiện trạng hoạt động, ưu nhược điểm, giải pháp khắc phục và triển vọng tương lại của việc hợp tác nông nghiệp trong chuỗi giá trị nhằm mục tiêu góp phần thúc đẩy canh tác và sản xuất nông nghiệp tại Ấn Độ.

Dựa trên kết quả của việc nghiên cứu, bài viết đã chỉ ra những tồn tại của mô hình liên kết nông nghiệp tại Ấn Độ như thiếu tính chủ động, thiếu kinh phí và nguồn lực hỗ trợ, các khoản vay chỉ cho mục đích sản xuất, tỷ lệ nợ quá hạn trong các liên kết ở mức cao, thiếu hợp tác giữa các hộ sản xuất, cùng một số hạn chế trong quản lý và hỗ trợ của chính phủ. Báo cáo “Linking farmers to markets through contract farming” trong Bản tin Thị trường và Phát triển của ADB (2007) đã đề cập tới các thuộc tính điển hình, vai trò và tầm quan trọng của hợp đồng nông sản đồng thời dự báo các vấn đề quan trọng tác động đến sự thành công của hệ thống hợp đồng nông sản ở Việt Nam trong tương lai. Bên cạnh những nghiên cứu ca ngợi tính ưu việt của hợp đồng nông sản cũng có những nghiên cứu quan ngại về khả năng liên kết giữa những nông hộ có quy 21 mô sản xuất nhỏ với doanh nghiệp khi mà hệ thống chuỗi sản phẩm ngày càng trở nên hiện đại đi kèm với đó là các siêu thị và đại siêu thị lớn được hình thành với nhiều tiêu chuẩn chất lượng ngày một trở nên khắt khe. Bài nghiên cứu “30 cases of contract farming: an analytical overview” được thực hiện vào năm 2005 bởi nhóm nghiên cứu của Trung tâm Chính sách Nông nghiệp (CAP) cùng với Chương trình Making Markets Work Better for the Poor (M4P) cũng đề cập đến vấn đề này.

Isabelle Delforge (2007), Wimonkan Kosumas (2006) và Sukh Singh (2005) đã nghiên cứu các trường hợp sản xuất theo hợp đồng ở Thái Lan. Điểm chung của các nghiên cứu này là đều cho rằng nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc vận động và hỗ trợ phát triển sản xuất theo hợp đồng. Hongdong Guo, Robert W.Jolly và Jianhua Zhu (2005) đã nghiên cứu các trường hợp sản xuất theo hợp đồng ở Trung Quốc và đã đi đến kết luận sự phát triển mạnh mô hình sản xuất theo hợp đồng dưới hình thức nông dân ký kết hợp đồng với các “doanh nghiệp đầu rồng” (Dragon Head Firms) là do chương trình hiện đại hóa nông nghiệp ở Trung Quốc. Chính phủ xây dựng những cơ chế giám sát các doanh nghiệp để đảm bảo cho việc sản xuất theo hợp đồng phát triển.

Hiệp hội các tổ chức nghiên cứu nông nghiệp Châu Á – Thái Bình Dương (Asia-Pacific Association of Agricultural Research Institutions – APAARI, 2008) đã tổng hợp các trường hợp liên kết thị trường thành công ở Phillipines, Trung Quốc và Ấn Độ và rút ra một số bài học kinh nghiệm. Bên cạnh những nghiên cứu về ưu nhược điểm của liên kết sản xuất theo hợp đồng nói chung còn có những nghiên cứu phân tích vấn đề này đối với từng chuỗi nông sản cụ thể. Nghiên cứu cũng đã đưa ra các khuyến nghị nhằm tạo điều kiện cho nông dân trong việc nâng cao năng lực sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. 22 Một nghiên cứu thực hiện trong giai đoạn 2004-2005 của Ban Kinh tế và Phát triển xã hội Thái Lan (NESDB) được tài trợ bởi Ngân hàng thế giới WB có tên “Northeast Thailand rice value chain study” đã đề cập tới vai trò của liên kết trong sản xuất và tiêu thụ lúa gạo.

Liên quan trực tiếp đến liên kết trong chuỗi giá trị ngành mía đường, có các nghiên cứu như: “Phân tích chuỗi giá trị ngành mía đường: Nghiên cứu trường hợp Nkhotakota” của Mạng lưới dịch vụ nông nghiệp dân sự (CISANET) năm 2013, phân tích chuỗi giá trị mía đường đối với trường hợp nghiên cứu điển hình là quận Nkhotakota (Cộng hòa Malawi), qua đó đánh giá vai trò của các bên liên quan, đặc biệt là nông dân quy mô nhỏ, trong sản xuất và thương mại đường. Báo cáo của Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản thuộc Chính phủ Australia năm 2006 với chủ đề “Hướng đến một chuỗi cung ứng đường bền vững” đã phân tích hiệu quả mà các tác nhân trong chuỗi đạt được theo đường đi của cây mía nguyên liệu, từ khâu trồng đến khâu thu hoạch, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ. Vai trò của từng “mắt xích” trong chuỗi cũng được mô tả tương đối rõ nét. Australia là một trong những nước sản xuất và xuất khẩu đường lớn nhất thế giới, chỉ sau Brazil và Ấn Độ.

Chính vì vậy, ngành công nghiệp mía đường luôn là một trong những ngành được Chính phủ nước này đặc biệt quan tâm. Bài nghiên cứu của 2 tác giả Thomson Kalinda và Brian Chisanga về “Chuỗi giá trị mía đường của Zambia: Đánh giá các cơ hội và thách thức tăng trưởng” đăng trên Tạp chí khoa học nông nghiệp châu Á (Asian Journal of Agriculture Sciences) với mục tiêu chính là xác định các đối tượng trong chuỗi giá trị đường Zambia nhằm đánh giá các cơ hội tăng trưởng và những hạn chế mà ngành công nghiệp mía đường quốc gia này đang phải đối mặt. Cororaton (2013) phân tích tác động kinh tế của việc giảm thuế đường theo Hiệp định thương mại hàng hóa Asean đối với ngành đường Philippines. Ngành công nghiệp đường cũng là ngành được bảo hộ cao thứ 2 trong 23 tất cả các ngành của quốc gia này.

Philippines là quốc gia thực thi ATIGA từ năm 2010. Mục tiêu của báo cáo là xem xét các tác động tiềm tàng đối với nền kinh tế Philippines khi chính phủ thực hiện cam kết về thuế đối với mặt hàng đường theo ATIGA. Báo cáo của Dự án Giám sát các chính sách lương thực và nông nghiệp châu Phi (Monitoring African Food and Agricultural Policies project - MAFAP) dưới sự hỗ trợ kĩ thuật của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên hợp quốc (FAO) và Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) năm 2013 về “Phân tích những ưu đãi và những điểm không khuyến khích đối với ngành đường tại Kenya” chỉ ra rằng ngành công nghiệp đường đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế của Kenya, đóng góp khoảng 15% trong tổng GDP nông nghiệp của đất nước này. Tuy nhiên, ngành này hiện hoạt động với năng suất thấp và không thể đáp ứng nhu cầu đường trong nước và càng không thể cạnh tranh với các nhà sản xuất khác trong các thị trường quốc tế.

Vì vậy, hiện nay ngành đường Kenya vẫn thực hiện chính sách bảo hộ cao. Trong bối cảnh hội nhập mạnh mẽ như hiện nay, ngành công nghiệp đường của Kenya đã phải đối mặt với một số thách thức lớn, đặc biệt là các chính sách tự do hóa thương mại của COMESA (Thị trường chung của vùng Đông và Nam châu Phi) và các cam kết của WTO do chi phí sản xuất cao so với các nước trong khu vực, tình trạng xuống cấp của một số nhà máy, năng lực quản trị yếu kém, …Chuỗi giá trị mía đường Kenya bao gồm 3 tác nhân chính: người sản xuất, tác nhân chế biến và tác nhân phân phối. Người sản xuất cung cấp nguyên liệu đầu vào cho ngành công nghiệp mía đường ở Kenya chủ yếu là các hộ nông dân nhỏ, hạn chế về vốn và kĩ thuật canh tác. Tác nhân phân phối bao gồm nhà bán buôn, nhà bán lẻ và nhà nhập khẩu.

Các tác giả của báo cáo này cũng đưa ra những số liệu thực tế về chi phí cũng như hiệu quả hoạt động của từng tác nhân trong chuỗi, theo đó chi phí thu hoạch và vận chuyển là chi phí lớn nhất đối với người nông dân (chiếm tới 45% của tổng chi phí).