MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Biển Đông có vai trò hết sức quan trọng đối với phát triển kinh tế cũng như an ninh quốc phòng của Việt Nam. Về mặt kinh tế, Biển Đông chứa đựng nguồn tài nguyên thủy hải sản phong phú và nguồn tài nguyên dầu mỏ, khí đốt dồi dào, là nguồn sống của người dân nước ta từ xa xưa cũng như phục vụ thiết thực cho công cuộc phát triển kinh tế, công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước ta hiện nay. Về mặt an ninh quốc phòng, Biển Đông đóng vai trò là tuyến phòng thủ phía đông và nam của đất nước.
Các đảo và quần đảo trên Biển Đông, đặc biệt là hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa có vai trò quan trọng trong việc kiểm soát các tuyến đường biển qua lại ở Biển Đông, là các vị trí phòng thủ chiến lược từ hướng biển đối với Việt Nam. Nhiều dữ liệu lịch sử đã ghi nhận, ít nhất từ thế kỷ thứ XVII, các nhà nước phong kiến Việt Nam đã xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa một cách hòa bình, liên tục. Chính quyền thời kỳ Việt Nam thuộc Pháp đã tiếp tục tiến hành nhiều hoạt động khẳng định và bảo vệ chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo này. Trong Chiến tranh thế giới thứ Hai, Nhật Bản đã chiếm hai quần đảo nhưng tại hội nghị San Francisco năm 1951 về giải quyết vấn đề lãnh thổ sau chiến tranh, Nhật Bản đã phải từ bỏ các lãnh thổ đã chiếm đóng, trong đó có hai quần đảo trên.
Mặc dù vậy, với những biến động của thời cuộc, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh giữa hai khối Đông – Tây diễn ra kéo theo toàn cầu vào vòng xoáy của nó, ngoài sự kiện hội nghị San Francisco năm 1951, vào các năm 1956, 1974 và 1988 đã diễn ra các sự kiện tranh chấp, xung đột tại quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa. Các sự kiện trên đều diễn ra trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh là thời kỳ đặc biệt trong lịch sử thế giới, quan hệ giữa các nước lớn có nhiều diễn biến phức tạp. Đây cũng là thời kỳ Mỹ từng bước luan an 2 gián tiếp rồi trực tiếp can thiệp vào tình hình Việt Nam, có vai trò quan trọng đối với những diễn biến xảy ra liên quan đến Việt Nam trong một thời gian dài, trong đó có các sự kiện tranh chấp, xung đột xảy ra ở Biển Đông. Đấu tranh bảo vệ chủ quyền, lợi ích của Việt Nam ở Biển Đông là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành ngoại giao Việt Nam và ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh tranh chấp ở Biển Đông diễn biến phức tạp trong những năm qua.
Hiện nay, tình hình thế giới, khu vực chuyển biến nhanh chóng, sâu sắc, khó lường; cạnh tranh giữa các nước lớn căng thẳng, gay gắt, tác động trực tiếp tới việc triển khai các biện pháp bảo vệ chủ quyền và đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam. Trong bối cảnh đó, cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền và tuyên truyền về chủ quyền biển đảo đòi hỏi Việt Nam cần tiếp tục bổ sung các luận cứ khoa học, lịch sử và pháp lý. Từ góc độ trên, việc nghiên cứu, làm rõ về lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan đến Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh sẽ đóng góp thêm vào việc nghiên cứu về vấn đề Biển Đông từ góc độ lịch sử, từ đó giúp rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá khứ để đánh giá, vận dụng vào hoạt động thực tiễn hiện tại và tương lai. Việc làm rõ về lập trường của Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, kết hợp với phân tích về lập trường và xem xét chiều hướng can dự của Mỹ ở Biển Đông sẽ góp phần dự báo lập trường của Mỹ trong các tranh chấp, xung đột có thể xảy ra trong tương lai, qua đó nhận thức rõ hơn những thuận lợi, khó khăn đặt ra đối với Việt Nam, giúp Việt Nam chủ động chuẩn bị các kịch bản ứng phó, bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích quốc gia ở Biển Đông.
Với tính thời sự, ý nghĩa khoa học và thực tiễn như trên, được sự gợi mở của giáo sư hướng dẫn, nghiên cứu sinh chọn thực hiện đề tài: “Lập trường của Mỹ đối với các sự kiện liên quan tới Việt Nam trong vấn đề Biển Đông thời kỳ Chiến tranh Lạnh” để nghiên cứu, viết luận án tiến sĩ. Tình hình nghiên cứu vấn đề 2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Các nghiên cứu về lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở Biển Đông Cho đến nay, đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về các khía cạnh liên quan tới tranh chấp ở Biển Đông như lịch sử xác lập, thực thi chủ quyền của Việt Nam; thực trạng tranh chấp, lập trường của các bên liên quan; quan hệ quốc tế, luật pháp, chính sách của các nước…Đáng chú ý, trong khoảng 10 năm trở lại đây, cùng với những diễn biến căng thẳng, phức tạp ở Biển Đông, các công trình nghiên cứu về tranh chấp ở Biển Đông ngày càng nhiều.
Trong đó, đã có một số tác giả ở cả trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu, luận giải về lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở Biển Đông. Bài “Những thay đổi trong cách nhìn nhận lợi ích và chính sách của Mỹ ở Biển Đông từ sau ARF 2010” của tác giả Nguyễn Minh Ngọc in trong cuốn “Tìm kiếm giải pháp vì hòa bình và công lý ở Biển Đông”, Học viện Ngoại giao (2015) cho rằng, tuyên bố của ngoại trưởng Hillary Clinton năm 2010 về việc Mỹ có lợi ích quốc gia ở Biển Đông là một dấu mốc đánh dấu sự thay đổi chính sách của Mỹ ở Biển Đông, thể hiện sự quan tâm ở mức cao nhất của Mỹ đối với các tranh chấp. Sự thay đổi lập trường và chính sách của Mỹ cũng mở ra một số câu hỏi quan trọng, có khả năng tác động lớn đối với cục diện tranh chấp, bởi ngoài Trung Quốc và ASEAN, Mỹ với tư cách là quốc gia có sức mạnh quân sự vượt trội có thể sẽ là một trong những “người chơi” chính quyết định diễn tiến tranh chấp. Bài “Lợi ích của Mỹ ở Biển Đông” của tác giả Phạm Thùy Trang, tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2009) đã phân tích các lợi ích về tự do hàng hải, kinh tế, an ninh và quân sự của Mỹ ở Biển Đông, từ đó cho rằng khi nhận thấy lợi ích ngày càng tăng thì Mỹ cũng thay đổi chính sách, từ “không can dự” tới “can dự một phần” vào vấn đề Biển Đông.
Bài “Chính sách Biển Đông của Mỹ hiện nay” của tác giả Hà Mỹ Hương, tạp chí luan an 4 Lý luận chính trị (2013) đã phân tích về lợi ích, mục tiêu, nội dung và các bước triển khai chính sách của Mỹ ở Biển Đông, trong đó nhấn mạnh một mặt Mỹ theo đuổi chính sách trung lập, không đứng về bên nào trong vấn đề chủ quyền nhưng mặt khác, Mỹ ngày càng dính líu sâu vào quá trình giải quyết tranh chấp giữa Trung Quốc và một số nước Đông Nam Á ở Biển Đông. Bài “Những điều chỉnh gần đây trong chính sách Biển Đông của Mỹ” của tác giả Hà Hồng Hải, tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2014) đã phân tích về lợi ích của Mỹ và điều chỉnh chính sách đáng chú ý của Mỹ ở Biển Đông từ sau Chiến tranh Lạnh. Bài “Vấn đề Biển Đông trong chính sách châu Á-Thái Bình Dương của Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh” của tác giả Trần Thị Quỳnh Nga, tạp chí Nghiên cứu Quốc tế (2017) cho rằng vấn đề Biển Đông là một trong những nội dung quan trọng trong chính sách châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ từ sau Chiến tranh Lạnh, thể hiện qua việc thay đổi lập trường từ “không dính líu” sang “can dự có chừng mực” và “tích cực can dự” trong các diễn biến liên quan đến Biển Đông. Bài “Chính sách của Mỹ đối với vấn đề Biển Đông” của tác giả Nguyễn Thanh Minh, chuyên trang Nghiên cứu Biển Đông (2017) đã trình bày các lợi ích của Mỹ ở Biển Đông, quan điểm của Mỹ đối với các tranh chấp, từ đó phân tích chính sách và xu hướng can dự của Mỹ ở Biển Đông.
Bài “Biển Đông trong quan hệ Trung - Mỹ” của tác giả Vũ Duy Thành, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2019) cho rằng, khi Trung Quốc chưa đủ sức thách thức Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương thì Biển Đông chỉ chiếm vị trí thứ yếu trong quan hệ Trung - Mỹ nhưng đến nay, có thể thấy vấn đề Biển Đông đã trở thành một trong những tâm điểm của cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ. Nếu như quan hệ Trung - Mỹ sẽ định hình cục diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong thế kỷ XXI, thì vấn đề Biển Đông sẽ là một trong những nhân tố quan trọng trong quá trình vận động đó. Một số cuốn sách, công trình khác cũng đề cập đến lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ ở luan an 5 Biển Đông. Cuốn “Chính sách Biển Đông của Hoa Kỳ trong bối cảnh mới” của tác giả Phạm Cao Cường chủ biên, Nxb.
Khoa học xã hội (2019) đã phân tích những nhân tố tác động tới chính sách của Mỹ đối với Biển Đông hiện nay, trong đó nhấn mạnh đến nhân tố Trung Quốc và việc quân sự hóa Biển Đông; nội dung chính sách, trong đó nhấn mạnh điểm xuyên suốt là Mỹ bảo vệ lợi ích quốc gia của Mỹ tại khu vực; đưa ra dự báo và một số gợi ý cho Việt Nam, trong đó cho rằng Mỹ sẽ tiếp tục áp dụng các biện pháp kiềm chế cứng rắn với Trung Quốc, khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục làm rõ mục tiêu, chính sách của các nước ở Biển Đông. Vấn đề Biển Đông cũng thu hút sự chú ý của rất nhiều học giả nước ngoài. Các hội thảo quốc tế về vấn đề Biển Đông do Học viện Ngoại giao và Hội Luật gia Việt Nam tổ chức từ năm 2009 thu hút nhiều tham luận có giá trị của các học giả quốc tế. Các trung tâm, viện nghiên cứu có uy tín trên thế giới cũng quan tâm đến vấn đề Biển Đông, thu hút nhiều nghiên cứu về chính sách của các nước liên quan, vai trò của ASEAN, các vấn đề về luật pháp quốc tế…trong đó nhiều tác giả đã quan tâm, nghiên cứu về vấn đề lợi ích, mục tiêu, chính sách của Mỹ trong vấn đề Biển Đông.