Chính Sách Của Mỹ Đối Với Iran Từ Năm 1979 Đến Năm 2016

Sau cuộc cách mạng năm 1979, Iran đã trải qua những thay đổi lớn về thể chế chính trị và đường lối ngoại giao… 221 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Thu Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Kim Cương
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chính Sách Của Mỹ Đối Với Iran Từ Năm 1979 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG THỐNG KÊ CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• Đóng góp mới về khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu trong nước
• 1.1.1. Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ
• 1.1.2. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông
• 1.1.3. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran
• 1.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông
• 1.2.3. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 1.3. Kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận án
• 1.4. Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016
• 2.1. Yếu tố Iran
• 2.1.1. Vị trí chiến lược của Iran trên bản đồ địa chính trị thế giới
• 2.1.2. Tình hình Iran sau năm 1979
• 2.2. Yếu tố Mỹ
• 2.2.1. Chính sách của Mỹ với Iran trước năm 1979
• 2.2.2. Tiềm lực quốc gia và chiến lược toàn cầu của Mỹ
• 2.2.3. Lợi ích và chính sách của Mỹ ở Trung Đông
• 2.2.4. Tác động của các nhóm lợi ích đối với quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran
• 2.3. Các yếu tố quốc tế
• 2.3.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực
• 2.3.2. Ảnh hưởng của các cường quốc trong vấn đề Iran
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG VÀ QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN (1979 - 2016)
• 3.1. Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 3.1.1. Mục tiêu của chính sách
• 3.1.2. Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 3.2. Quá trình triển khai chính sách
• 3.2.1. Giai đoạn từ năm 1979 đến năm 1991
• 3.2.2. Giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2016
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ VIỆC TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN
• 4.1. Nhận xét chung
• 4.1.1. Đánh giá về tính hiệu quả của việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 – 2016)
• 4.1.2. Tính thống nhất và vận động trong chính sách của Mỹ với Iran qua các đời Tổng thống Mỹ (1979 - 2016)
• 4.2. Đánh giá tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran tới các bên liên quan
• 4.2.1. Đối với Iran
• 4.2.2. Đối với Mỹ
• 4.2.3. Tác động đối với khu vực Trung Đông và thế giới
• 4.3. Một số vấn đề đặt ra đối với chính sách của Mỹ với Iran sau năm 2016
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Sau cuộc cách mạng năm 1979, Iran đã trải qua những thay đổi lớn về thể chế chính trị và đường lối ngoại giao, trở thành tâm điểm trong chính sách đối ngoại của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Các nhà cầm quyền Mỹ lo ngại về chương trình hạt nhân gây tranh cãi và đường lối ngoại giao độc lập của Iran, với chủ trương "xuất khẩu cách mạng" tiềm ẩn nhiều thách thức, đe dọa đến lợi ích của Mỹ. Do đó, chính sách của Mỹ đối với Iran đã có sự thay đổi mang tính bước ngoặt, từ đồng minh chuyển sang đối đầu. Vấn đề giữa Mỹ và Iran đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu lịch sử và chính trị trên toàn thế giới. Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 có ý nghĩa lớn cả về lí luận và thực tiễn.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Quan Hệ Mỹ Iran

Nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran có tác động mạnh mẽ không chỉ đến Iran mà còn đến tình hình khu vực Trung Đông và trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mỗi sự thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran có thể dẫn đến những căng thẳng chính trị ở khu vực Trung Đông nói riêng và trên thế giới nói chung, đồng thời tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường dầu mỏ. Do đó, việc hiểu đúng về chính sách của Mỹ đối với Iran là đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế - chính trị toàn cầu.

1.2. Hợp Tác Việt Nam Với Mỹ và Iran Cơ Hội và Thách Thức

Mỹ và Iran đều là những quốc gia có mối quan hệ hợp tác đối với Việt Nam. Sau khi bình thường hóa quan hệ vào năm 1995, Mỹ và Việt Nam đã và đang xây dựng được quan hệ hợp tác toàn diện, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, đóng góp tích cực đối với sự phát triển của Việt Nam. Trong khi đó, Iran cũng là một đối tác tin cậy đối với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực. Do vậy, việc nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 sẽ giúp chúng ta có những hiểu biết đúng đắn về chính sách cũng như mối quan hệ giữa hai quốc gia này, từ đó tránh được thế mắc kẹt trong mối quan hệ này đồng thời tận dụng được những cơ hội từ quá trình cạnh tranh và hợp tác giữa Mỹ và Iran.

1.3. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Từ Quan Hệ Cường Quốc

Nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 - 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa siêu cường với một quốc gia thuộc thế giới thứ ba. Sự đấu tranh, hợp tác trong mối quan hệ đó là bài học đặc biệt quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách Việt Nam nhằm lựa chọn chính sách phù hợp trong mối quan hệ với các cường quốc trên thế giới. Hiện nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu một cách hệ thống và toàn diện về vấn đề này. Do đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là đề tài luận án của mình.

II. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Chính Sách Mỹ Với Iran

Luận án tập trung nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của ngành lịch sử thế giới. Trên cơ sở phân tích, lý giải nội dung chính sách và quá trình triển khai, luận án sẽ làm rõ hơn về những thay đổi của chính sách qua các đời Tổng thống Mỹ cũng như tác động của chính sách này đối với mỗi nước và các bên liên quan. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm nêu và phân tích những yếu tố tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ 1979 đến năm 2016.

2.1. Yếu Tố Iran Vị Trí Địa Chính Trị và Tình Hình Sau 1979

Phân tích nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến 2016 cũng như những thay đổi trong chính sách ấy so với các giai đoạn khác. Phân tích và đưa ra những số liệu cụ thể để làm rõ quá trình triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Đánh giá tác động của những chính sách trên đối với cả Iran và Mỹ. Từ đó nhận xét những thách thức đặt ra đối với nước Mỹ trong việc duy trì ảnh hưởng và lợi ích ở một khu vực chiến lược và trọng yếu như Trung Đông.

2.2. Yếu Tố Mỹ Lợi Ích Quốc Gia và Ảnh Hưởng Nhóm Lợi Ích

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Phạm vi thời gian nghiên cứu được lựa chọn trong luận án là từ năm 1979 đến năm 2016. Lý do cho việc lựa chọn mốc mở đầu và mốc kết thúc này là: Với mốc mở đầu, cuộc Cách mạng Hồi giáo (1979) bùng nổ và thắng lợi đã đưa Iran bước sang một giai đoạn phát triển mới dưới sự lãnh đạo của Khomeini, đồng thời nó cũng chấm dứt sự phụ thuộc vào chính quyền Washington dưới thời Mohammad Reza Shah. Iran từ vị thế là đồng minh thân cận nhất của Mỹ trở thành một trong những đối địch của Mỹ ở khu vực Trung Đông.

2.3. Yếu Tố Quốc Tế Bối Cảnh Khu Vực và Ảnh Hưởng Cường Quốc

Với mốc kết thúc, năm 2016, Tổng thống Obama phê chuẩn sắc lệnh bãi bỏ lệnh cấm vận đối với Iran, đưa quan hệ Mỹ - Iran đứng trước ngưỡng cửa mới. Xuất phát những lý do vừa nêu, tôi chọn năm 2016 làm mốc kết thúc cho giai đoạn nghiên cứu của mình. Trong thực tiễn triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016), nghiên cứu sinh chia ra làm hai giai đoạn: 1979 - 1991, và 1991 - 2016. Nghiên cứu sinh lựa chọn năm 1991 làm mốc phân chia bởi lẽ năm 1991 là năm bước ngoặt trong lịch sử thế giới với sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu.

III. Nội Dung Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Trật tự thế giới và quan hệ quốc tế cũng thay đổi mạnh mẽ, tác động đến mọi quốc gia, dân tộc trong đó của Mỹ và Iran. Những thay đổi to lớn trong bối cảnh quốc tế đã dẫn đến sự điều chỉnh trong mục tiêu, các vấn đề ưu tiên cũng như thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran trước và sau năm 1991. Luận án chủ yếu phân tích các sự kiện diễn ra ở Mỹ, Iran và các sự kiện ở khu vực Trung Đông có liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Iran.

3.1. Mục Tiêu Chính Sách Mỹ Đối Với Iran Phân Tích Chi Tiết

Luận án là một đề tài nghiên cứu thuộc chuyên ngành lịch sử thế giới, được tiến hành dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận Marxist. Trong quá trình nghiên cứu và khai thác tài liệu tham khảo, luận án quán triệt quan điểm của Chủ nghĩa Marx - Lenin về chính sách đối ngoại giữa các quốc gia, sử dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng để giải quyết các vấn đề nghiên cứu nhằm đảm bảo tính logic và khoa học. Ngoài ra, những nội dung được trình bày trong luận án bám sát quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong việc đánh giá về chính sách của các nước lớn, coi đây là định hướng quan trọng trong nghiên cứu.

3.2. Các Giai Đoạn Triển Khai Chính Sách Mỹ Đối Với Iran

Để giải quyết được các câu hỏi nghiên cứu, luận án chủ yếu dựa vào cách tiếp cận toàn diện có trọng tâm. Khi nghiên cứu chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm 1979, bên cạnh việc tìm hiểu toàn diện trên tất cả các mặt kinh tế - chính trị ngoại giao - quân sự, luận án sẽ xoáy sâu vào những vấn đề mang tính cốt lõi như: cuộc khủng hoảng con tin, tham vọng xuất khẩu cách mạng của Iran, chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), cuộc khủng hoảng hạt nhân, cấm vận Iran… để chỉ ra và nắm bắt được những nội dung quan trọng nhất cấu thành nên chính sách của Mỹ đối với Iran.

3.3. Tiếp Cận Khu Vực Trong Chính Sách Mỹ Đối Với Iran

Luận án còn dựa trên cách tiếp cận khu vực. Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, những vấn đề chính trị của quốc gia gắn chặt với nền chính trị toàn cầu, đặc biệt là trong trường hợp của Mỹ và Iran. Iran nằm ở Trung Đông – một khu vực mà Mỹ có những lợi ích quan trọng và lâu dài. Do đó khi nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran, cần đặt nó trong chính sách chung của Mỹ đối với toàn bộ khu vực Trung Đông.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Để hoàn thành luận án, nghiên cứu sinh đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó chủ đạo là phương pháp lịch sử. Với phương pháp lịch sử, tác giả sử dụng nhiều sự kiện, phát biểu, nhận xét của các chính trị gia, nhân vật tiêu biểu trong thời kì từ năm 1979 đến năm 2016. Từ đó, làm rõ chính sách ngoại giao của Mỹ đối với Iran sau khi cách mạng Iran nổ ra (1979). Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng phương pháp logic nhằm làm rõ những biến đổi, vận động cũng như những đặc trưng riêng biệt trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran từ sau năm 1979 đến năm 2016.

4.1. Tác Động Chính Sách Mỹ Đối Với Iran Kinh Tế và Chính Trị

Để luận án mang tính khoa học, chặt chẽ và thuyết phục, tác giả còn sử dụng các phương pháp liên ngành như: phân tích, so sánh, tổng hợp, đối chiếu thông qua các biểu đồ, số liệu, tranh ảnh… Trong luận án, nghiên cứu sinh sử dụng nhiều nguồn tư liệu gốc. Đa phần, các số liệu trong bài được trích từ các công bố của các cơ quan trong hệ thống chính trị liên bang Mỹ như: Bộ Ngoại Giao Mỹ, Quốc hội Mỹ, Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), Bộ Quốc phòng Mỹ, Bộ Tài chính Mỹ và các tổ chức quốc tế uy tín như: Liên Hợp quốc, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử thế giới (IAEA)…

4.2. Ảnh Hưởng Chính Sách Mỹ Đối Với Trung Đông và Thế Giới

Bên cạnh nguồn tư liệu quan trọng này, nghiên cứu sinh còn sử dụng các cuốn sách chuyên khảo, tham khảo của các nhà xuất bản lớn trên thế giới (Routledge, Springer, Oxford University Press, Cambridge University Press…) và các tài liệu nghiên cứu của các viện nghiên cứu hàng đầu thế giới như: Viện nghiên cứu Brookings (Brookings Institute), Trung tâm nghiên cứu chiến lược và quốc tế (Center for Strategic and International Studies - CSIS), RAND corporation… Để những nghiên cứu trong luận án mang tính cập nhật, nghiên cứu sinh còn sử dụng thông tin từ trang web chính thức của Bộ ngoại giao Việt Nam, của Mỹ… và một số các tờ báo tin tức uy tín của nước ngoài như Thời báo New York, Bưu điện Washington, hãng tin CNN, hãng tin Reuters…

4.3. Thách Thức Đặt Ra Cho Chính Sách Mỹ Sau Năm 2016

Luận án là công trình nghiên cứu nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên ở Việt Nam đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn từ năm 1979 đến năm 2016. Trước đó, chưa có công trình, cuốn sách nào nghiên cứu về vấn đề này một cách có hệ thống. Những kết quả nghiên cứu trong luận án sẽ góp phần lấp vào những khoảng trống tri thức ở Việt Nam hiện nay trong nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran nói riêng và đối với toàn bộ khu vực Trung Đông nói chung. Luận án sử dụng nguồn tư liệu tham khảo có độ tin cậy và cập nhật cao. Do đó, luận án sẽ góp phần cung cấp thông tin, tư liệu cho các nhà nghiên cứu, các giảng viên, các đọc giả có nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về chính sách của Mỹ đối với Iran cũng như các vấn đề có liên quan.

V. Tương Lai Quan Hệ Mỹ Iran Các Lựa Chọn Chính Sách

Về ý nghĩa khoa học, luận án “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên về chính sách của Mỹ đối với Iran trong vòng gần 40 năm (1979 - 2016), làm rõ sự tiếp nối và sự thay đổi của chính sách từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam. Thêm vào đó, nghiên cứu về Mỹ và chính sách đối ngoại của siêu cường này luôn là một vấn đề quan trọng đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Việc nghiên cứu chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói riêng và chiến lược toàn cầu của Mỹ trong 40 năm qua. Điều này là rất cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh quan hệ với Mỹ và hội nhập quốc tế.

5.1. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Từ Chính Sách Mỹ

Về ý nghĩa thực tiễn, vấn đề chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran là một bài học thực tiễn có tính tham khảo tốt, góp phần phục vụ cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam. Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, các diễn biến chính trị trên thế giới sẽ không chỉ tác động đến các quốc gia liên quan trực tiếp mà còn ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, khu vực khác trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Việc hiểu đúng bản chất về chính sách và mối quan hệ giữa các nước lớn rất cần thiết đối với Việt Nam, giúp Việt Nam có thể tận dụng được cơ hội và tránh được những thách thức từ quá trình cạnh tranh, hợp tác giữa các nước lớn.

5.2. Vai Trò Của Các Tổ Chức Quốc Tế Trong Quan Hệ Mỹ Iran

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được chia làm 4 chương, bao gồm: Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu. Các yếu tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Nội dung và quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Nhận xét về việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Lịch sử thế giới với đề tài "Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hạnh thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Võ Kim Cương (bảo vệ năm 2021, mã số chuyên ngành: 9 22 90 11).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau cuộc Cách mạng Islam năm 1979, Iran trải qua biến đổi lớn về thể chế chính trị và đường lối ngoại giao, từ đồng minh thân cận nhất của Mỹ tại Trung Đông chuyển sang lập trường đối đầu. Chính quyền Tehran theo đuổi đường lối độc lập ("không Xô không Mỹ, chỉ có Islam là trên hết"), chủ trương "xuất khẩu cách mạng" và triển khai chương trình hạt nhân gây tranh cãi. Những yếu tố này tạo ra thách thức lớn đối với các lợi ích chiến lược của Mỹ ở khu vực. Trong giới nghiên cứu học thuật tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở các bài viết tạp chí chuyên ngành với dung lượng ngắn, hoặc chỉ khảo sát chính sách đối ngoại chung của Mỹ, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về chính sách của Mỹ đối với Iran xuyên suốt gần bốn thập kỷ (1979 - 2016).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của chuyên ngành Lịch sử thế giới. Luận án phân tích, lý giải nội dung chính sách, quá trình triển khai, làm rõ sự chuyển biến qua các đời Tổng thống Mỹ và đánh giá tác động của chính sách này đối với mỗi quốc gia cũng như các bên liên quan.

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nêu và phân tích những yếu tố tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016.
2. Phân tích nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn 1979 - 2016 cũng như những thay đổi của chính sách này so với các giai đoạn khác.
3. Phân tích và đưa ra các số liệu cụ thể để làm rõ quá trình triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016.
4. Đánh giá tác động của các chính sách trên đối với cả Iran và Mỹ, từ đó nhận xét những thách thức đặt ra đối với nước Mỹ trong việc duy trì ảnh hưởng và lợi ích tại khu vực chiến lược Trung Đông.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1979 (thời điểm Cách mạng Islam bùng nổ và thắng lợi, chấm dứt chế độ quân chủ Mohammad Reza Pahlavi) đến năm 2016 (thời điểm Tổng thống Barack Obama phê chuẩn sắc lệnh bãi bỏ một phần các lệnh cấm vận đối với Iran sau khi Thỏa thuận hạt nhân JCPOA có hiệu lực). Tiến trình này được chia thành 2 phân kỳ lịch sử:
  • Giai đoạn 1979 - 1991: Gắn liền với bối cảnh Chiến tranh Lạnh cho đến khi Liên Xô sụp đổ.
  • Giai đoạn 1991 - 2016: Giai đoạn trật tự thế giới đơn cực và những biến động mới thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào các sự kiện diễn ra tại Mỹ, Iran và các địa bàn liên quan thuộc khu vực Trung Đông.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã khảo sát hệ thống tài liệu nghiên cứu phong phú trong và ngoài nước liên quan đến đề tài:

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ: Các công trình của Nguyễn Thái Yên Hương như Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ (2003), Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ (2005), Hoa Kỳ: Văn hóa và chính sách đối ngoại (2008), Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh (2014); công trình của Trần Thị Vinh về Chủ nghĩa tư bản thế kỉ XX và thập niên đầu thế kỉ XXI: một cách tiếp cận từ lịch sử; công trình do Lê Bá Thuyên chủ biên Hoa Kỳ: Cam kết và mở rộng (chiến lược toàn cầu mới của Mỹ) (1997); và cuốn Nước Mỹ đầu thế kỉ XXI của Nguyễn Thiết Sơn.
• Nghiên cứu về chính sách của Mỹ tại Trung Đông: Cuốn sách Nước Mỹ: vấn đề, sự kiện và tác động (2004) của Vũ Đăng Hinh và nhóm tác giả; công trình Biến động chính trị - xã hội tại Bắc Phi - Trung Đông và những tác động tới Việt Nam (2015) của Nguyễn Thanh Hiền.
• Nghiên cứu trực tiếp về Iran và chính sách của Mỹ với Iran: Các bài viết của Đỗ Trọng Quang gồm Các vấn đề của Iran hiện nay (Tạp chí Châu Phi và Trung Đông, 2006) và Quan hệ Hoa Kỳ - Iran trong nửa thế kỷ (Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, 2007). Các bài viết này nêu lên những mâu thuẫn cơ bản, chương trình hạt nhân và chính sách cấm vận, song dung lượng còn mang tính khái quát, dừng lại ở mốc thời gian trước năm 2007.

Các công trình nghiên cứu nước ngoài

• Chính sách đối ngoại Mỹ nói chung: Các tác phẩm của Henry Kissinger như American Foreign Policy (1977), Diplomacy (1994), World Order (2014); giáo trình của James M. McCormick American Policy and Process (2010); cuốn sách của Glenn P. Hastedt American Foreign Policy: Past, Present, and Future (2018); công trình US Foreign Policy của Michael Cox và Doug Stokes (2008, 2018).
• Chính sách của Mỹ tại khu vực Trung Đông: Tác phẩm của Yakub Halabi US Foreign Policy in the Middle East from Crisis to Change (2009); cuốn US Foreign Policy in the Middle East - From American Missionaries to the Islamic State do Geoffrey F. Gresh và Tugrul Keskin chủ biên (2018).
• Nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ với Iran (1979 - 2016):
  • Các báo cáo nghiên cứu và chuyên khảo của Kenneth Katzman thuộc Trung tâm Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS) về các lệnh trừng phạt Iran (Iran Sanctions 2010, 2016; Iran: Politics, Human Rights and US Policy).
  • Nghiên cứu của Zbigniew Brzezinski: Iran: Time for a New Approach (2004).
  • Tác phẩm của Ali M. Ansari: Confronting Iran: A Failure of American Foreign Policy and the Roots of Mistrust (2006).
  • Sách chuyên khảo của Sasan Fayazmanesh: The United States and Iran: Sanctions, Wars and the Policy of Dual Containment (2008).
  • Công trình của Alethia H. Cook và Jalil Roshandel: The United States and Iran: Policy Challenges and Opportunities (2009).
  • Báo cáo nghiên cứu của Tập đoàn RAND do Frederic Wehrey, David E. Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin thực hiện: Dangerous but not Omnipotent: Exploring the Reach and Limitations of Iran Power in the Middle East (2009).
  • Các tác phẩm của Donette Murray (2010), Robin Wright (The Iran Primer: Power, Politics, and U.S. Policy, 2010), Alex Ewards (Dual Containment Policy in the Persian Gulf: the USA, Iran and Iraq, 1991 - 2000, 2014).
  • Các nghiên cứu từ học giả Iran: Foad Izadi với Obama’s Iran Policy and American Competing Policy Communities (2013); Mohammad Jamshidi với The Islamic Awakening and Transformation of the United States Policy towards Iran (2014).
  • Các chuyên khảo về từng vấn đề cụ thể: Khủng hoảng con tin 1979 của David Patrick Houghton (2004), David Farber (2009); Chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988) của Nigel John Ashton và Bryan R. Gibson (2013); Chính sách cấm vận của Hossein Alikhani (2000), Hossein G. Askari (2003); Vấn đề hạt nhân của RAND Corporation (Iran’s Nuclear Future - Critical US Policy Choices, 2011).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù số lượng công trình quốc tế về quan hệ Mỹ - Iran tương đối lớn, phần nhiều tiếp cận dưới góc độ chính trị học, quan hệ quốc tế hoặc kinh tế học đơn thuần, khảo sát từng giai đoạn ngắn (chủ yếu dừng ở các mốc 2000, 2006 hoặc 2010), hoặc chỉ tập trung vào một sự kiện riêng lẻ (khủng hoảng con tin, cấm vận kinh tế, một nhiệm kỳ tổng thống). Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hạnh giải quyết khoảng trống này bằng cách dựng lại một bức tranh lịch sử liền mạch, toàn diện trên tất cả các mặt chính trị, ngoại giao, an ninh, quân sự, kinh tế và hạt nhân trong toàn bộ giai đoạn 1979 - 2016 dưới góc nhìn của chuyên ngành Lịch sử thế giới tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận

Luận án được triển khai dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận Marxist, quán triệt quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử trong việc xem xét các hiện tượng quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại. Nghiên cứu bám sát các chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về đánh giá quan hệ quốc tế và chính sách của các nước lớn.

Luận án kết hợp hai cách tiếp cận chủ yếu:

• Cách tiếp cận toàn diện có trọng tâm: Khảo sát chính sách trên tất cả các lĩnh vực (chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao), đồng thời tập trung phân tích sâu các vấn đề then chốt: cuộc khủng hoảng con tin, tham vọng xuất khẩu cách mạng của Iran, Chiến tranh Iran - Iraq, cuộc khủng hoảng hạt nhân và các biện pháp cấm vận kinh tế.
• Cách tiếp cận khu vực: Đặt chính sách đối với Iran trong tổng thể chiến lược Trung Đông và chiến lược toàn cầu của Mỹ.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử (chủ đạo): Khảo sát các sự kiện, quá trình vận động của chính sách qua các mốc thời gian, gắn liền với bối cảnh lịch sử và phát biểu của các chính khách từ năm 1979 đến năm 2016.
• Phương pháp logic: Phân tích bản chất, các xu hướng vận động, tính thống nhất và biến đổi trong đường lối của Washington qua các đời Tổng thống.
• Phương pháp liên ngành: Sử dụng các kỹ thuật phân tích, so sánh, tổng hợp, đối chiếu tư liệu, số liệu thống kê kinh tế - quân sự để làm rõ luận điểm.

Nguồn tư liệu

Luận án khai thác nguồn tư liệu gốc và tư liệu thứ cấp có độ tin cậy cao:

• Hồ sơ, văn kiện, báo cáo chính thức từ các cơ quan trong hệ thống chính phủ liên bang Mỹ: Bộ Ngoại giao, Quốc hội, Cục Tình báo Trung ương (CIA), Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính.
• Báo cáo và số liệu của các tổ chức quốc tế: Liên Hợp quốc, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
• Các ấn phẩm chuyên khảo từ các nhà xuất bản học thuật quốc tế (Routledge, Springer, Oxford University Press, Cambridge University Press) và viện nghiên cứu chiến lược (Brookings, CSIS, RAND).
• Cổng thông tin của Bộ Ngoại giao Việt Nam, Bộ Ngoại giao Mỹ và các hãng thông tấn báo chí quốc tế uy tín (The New York Times, The Washington Post, CNN, Reuters).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong nước và quốc tế theo từng nhóm chủ đề: chính sách đối ngoại chung của Mỹ, chính sách của Mỹ tại Trung Đông, các công trình trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran, và các nghiên cứu về từng khía cạnh chuyên biệt (khủng hoảng con tin, Chiến tranh Iran - Iraq, trừng phạt kinh tế, chương trình hạt nhân). Tác giả chỉ ra ưu điểm và hạn chế của các công trình đi trước, khẳng định tính cần thiết của việc xây dựng một công trình nghiên cứu hệ thống, cập nhật đến năm 2016 dưới góc độ sử học tại Việt Nam.

Chương 2: Các yếu tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016

Chương này phân tích ba nhóm yếu tố nền tảng chi phối việc hoạch định chính sách của Washington:

1. Yếu tố Iran: Vị trí chiến lược của Iran tại bản đồ địa chính trị thế giới (nằm ở trung tâm Trung Đông, án ngữ eo biển Hormuz và vùng Vịnh); sự ra đời của nhà nước Cộng hòa Islam sau năm 1979 với thể chế kết hợp tôn giáo và chính trị, đường lối đối ngoại chống phương Tây và hỗ trợ các phong trào Hồi giáo trong khu vực.
2. Yếu tố Mỹ:
   • Quan hệ trước năm 1979: Sau cuộc đảo chính năm 1953 do CIA và tình báo Anh đạo diễn (Chiến dịch TPAJAX) lật đổ Thủ tướng Mohammad Mossadegh và khôi phục quyền lực cho Vua Mohammad Reza Pahlavi, Mỹ thiết lập liên minh toàn diện với Tehran. Mỹ áp dụng chính sách "Trụ cột song song" (Twin pillars policy – coi Iran và Saudi Arabia là hai trụ cột bảo đảm an ninh ở Trung Đông). Mỹ viện trợ quân sự cho Iran giai đoạn 1950 - 1970 lên tới 1,3 tỷ USD; ký các hiệp định bán vũ khí năm 1968, 1972 (năm 1973 Iran mua hơn 2,1 tỷ USD vũ khí Mỹ); đưa cố vấn quân sự (GENMISH, ARMISH, MAAG, TAFTs) lên đến 10.000 người vào năm 1978; thành lập và huấn luyện lực lượng an ninh SAVAK (1956 - 1961); hỗ trợ chương trình hạt nhân ban đầu thông qua việc cung cấp lò phản ứng nghiên cứu 5 MW năm 1967 và 93% Uranium đã làm giàu.
   • Tiềm lực quốc gia và chiến lược toàn cầu của Mỹ: Sức mạnh vượt trội về kinh tế (GDP đạt 2.627 nghìn tỷ USD năm 1979, 15 nghìn tỷ USD năm 2011, 18,7 nghìn tỷ USD năm 2016); quân sự (chi tiêu quốc phòng 504,4 tỷ USD năm 1991, 612,8 tỷ USD năm 2016; mạng lưới 909 căn cứ quân sự tại 46 quốc gia/vùng lãnh thổ); vị thế chi phối hệ thống tài chính và khoa học công nghệ toàn cầu.
   • Các nhóm lợi ích tại Mỹ: Sự tác động của Ủy ban các vấn đề công của người Mỹ gốc Do Thái (AIPAC) và sự cạnh tranh giữa các nhóm hoạch định chính sách (như nghiên cứu của Foad Izadi đã phân loại: Không tham gia, Tương tác diều hâu, Cam kết chiến lược, Thay đổi cơ bản).
3. Các yếu tố quốc tế: Bối cảnh cục diện Chiến tranh Lạnh và hậu Chiến tranh Lạnh; sự can dự và cạnh tranh ảnh hưởng của Liên Xô/Nga, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) tại vùng Vịnh.

Chỉ số / Sự kiện	Dữ liệu được trích xuất trong luận án
Viện trợ quân sự Mỹ cho Iran (1950 - 1970)	1,3 tỷ USD (so với 277,3 triệu USD dành cho Israel)
Giá trị hợp đồng mua vũ khí Mỹ của Iran (1973)	Hơn 2,1 tỷ USD (chiếm 2/3 tổng giá trị hợp đồng ở Trung Đông)
Số lượng cố vấn quốc phòng Mỹ tại Iran (1978)	10.000 sĩ quan/cố vấn
Viện trợ kinh tế khẩn cấp sau đảo chính 1953	600 triệu USD kinh tế và 4,5 triệu USD quân sự
Hiệp định kinh tế Mỹ - Iran năm 1978	Iran cam kết chi 15 tỷ USD nhập khẩu từ Mỹ (5 tỷ thông thường, 5 tỷ vũ khí, 5 tỷ dự án/hạt nhân); Mỹ nhập 40 tỷ USD dầu (1975 - 1980)
Chi tiêu quốc phòng của Mỹ năm 1991 và 2016	504,4 tỷ USD (1991) và 612,8 tỷ USD (2016)

Chương 3: Nội dung và quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)

Chương 3 trình bày các mục tiêu chiến lược và diễn trình lịch sử triển khai chính sách của Mỹ:

1. Mục tiêu và nội dung chính sách: Mỹ hướng tới ngăn chặn Iran đe dọa an ninh của các đồng minh (Israel, các nước quân chủ vùng Vịnh), kiểm soát dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz, chấm dứt việc Iran hỗ trợ các nhóm vũ trang bị Mỹ coi là khủng bố, ngăn cản Iran phát triển vũ khí hạt nhân và từng bước gây sức ép chuyển đổi thể chế chính trị tại Tehran.
2. Quá trình triển khai giai đoạn 1979 - 1991:
   • Khủng hoảng con tin tại Tehran (1979 - 1981): Phản ứng của chính quyền Jimmy Carter qua các biện pháp phong tỏa tài sản, cấm vận thương mại và chiến dịch quân sự giải cứu con tin (Operation Eagle Claw - Móng vuốt Đại bàng) thất bại.
   • Chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988): Mỹ chuyển dịch chính sách từ trung lập sang hỗ trợ chính quyền Iraq của Saddam Hussein nhằm ngăn chặn chiến thắng của Iran; các sự cố đối đầu trực tiếp trên vùng Vịnh (Chiến dịch Bọ ngựa cầu nguyện - Operation Praying Mantis năm 1988, sự kiện tàu chiến Mỹ bắn rơi máy bay thương mại Iran Air 655).
3. Quá trình triển khai giai đoạn 1991 - 2016:
   • Thập niên 1990: Chính quyền Bill Clinton thực thi chính sách "Ngăn chặn kép" (Dual Containment) cùng lúc với cả Iran và Iraq; Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật trừng phạt Iran và Libya năm 1996 (ILSA) nhằm ngăn cản dòng vốn quốc tế đầu tư vào ngành dầu khí Iran.
   • Giai đoạn 2001 - 2008: Tổng thống George W. Bush xếp Iran vào "Trục ma quỷ" (Axis of Evil - 2002); Mỹ tăng cường sức ép ngoại giao, thúc đẩy Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc ban hành các nghị quyết trừng phạt Tehran liên quan đến chương trình làm giàu Uranium.
   • Giai đoạn 2009 - 2016: Chính quyền Barack Obama kết hợp chính sách "cấm vận tối đa" về tài chính - ngân hàng, cấm vận dầu mỏ với phương thức ngoại giao đa phương. Quá trình đàm phán giữa nhóm P5+1 và Iran đạt được Kế hoạch Hành động Chung (JPA - 2013) và ký kết Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA - Thỏa thuận hạt nhân Iran) vào năm 2015. Năm 2016, Tổng thống Obama chính thức ký sắc lệnh dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt hạt nhân đối với Iran.

Chương 4: Nhận xét về việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran

Chương 4 đưa ra các đánh giá tổng kết:

• Đánh giá tính hiệu quả: Các lệnh cấm vận và sức ép ngoại giao của Mỹ làm suy thoái nghiêm trọng nền kinh tế Iran, làm chậm tiến độ chương trình hạt nhân và buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán JCPOA năm 2015. Tuy nhiên, chính sách này không đạt được mục tiêu thay đổi chế độ chính trị tại Tehran, không ngăn cản được ảnh hưởng địa chính trị của Iran tại Lebanon, Syria, Iraq và Yemen, đồng thời tạo ra tâm lý bài Mỹ sâu sắc trong xã hội Iran.
• Tính thống nhất và vận động: Chính sách duy trì tính nhất quán về mục tiêu chiến lược (cô lập, kiềm chế Iran, bảo vệ đồng minh và an ninh năng lượng) qua các đời Tổng thống từ Carter, Reagan, Bush (cha), Clinton, Bush (con) đến Obama; song thể hiện sự vận động linh hoạt về biện pháp thực thi (từ đối đầu quân sự cục bộ, cấm vận kinh tế đơn phương sang cấm vận đa phương và giải pháp ngoại giao thực dụng).
• Tác động đến các bên:
  • Đối với Iran: Gây tổn thất kinh tế nặng nề, hạn chế hội nhập quốc tế, nhưng thúc đẩy nền kinh tế tự lực và củng cố khối đoàn kết dân tộc dưới sự lãnh đạo của giới giáo sĩ.
  • Đối với Mỹ: Tiêu tốn nhiều nguồn lực quốc gia, gây bất đồng ngoại giao với các đồng minh châu Âu xung quanh việc áp dụng các lệnh trừng phạt thứ cấp, tạo ra sự chia rẽ trong nội bộ chính trường Mỹ.
  • Đối với khu vực và thế giới: Tác động sâu sắc đến an ninh vùng Vịnh, thúc đẩy cuộc chạy đua vũ trang giữa các quốc gia Arab và Iran, tác động trực tiếp đến giá dầu mỏ và thị trường năng lượng toàn cầu.
• Vấn đề đặt ra sau năm 2016: Những thách thức trong việc thực thi JCPOA trước sự phản đối của phe bảo thủ tại cả Washington và Tehran, nguy cơ thỏa thuận bị đảo ngược khi có sự thay đổi lãnh đạo tại Nhà Trắng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận và khoa học

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn 1979 - 2016 dưới góc độ Lịch sử thế giới.
• Làm sáng tỏ quy luật vận động, mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố nội tại (thể chế, nhóm lợi ích, tiềm lực quốc gia) và yếu tố quốc tế tác động đến việc hoạch định chính sách đối ngoại của một siêu cường đối với một quốc gia tầm trung ở thế giới thứ ba.
• Góp phần lấp khoảng trống tri thức trong nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế tại khu vực Trung Đông nói chung và quan hệ Mỹ - Iran nói riêng trong giới học thuật Việt Nam.

Đóng góp về thực tiễn và tư liệu

• Luận án khai thác và hệ thống hóa khối lượng tư liệu gốc phong phú, cập nhật từ các báo cáo giải mật, tài liệu của Quốc hội, Bộ Ngoại giao Mỹ và các tổ chức quốc tế (IAEA, IMF, WB).
• Cung cấp cơ sở khoa học và bài học kinh nghiệm thực tiễn có giá trị tham khảo cho công tác đối ngoại của Việt Nam: bài học về xử lý quan hệ với các nước lớn, nhận diện sự cạnh tranh quyền lực tại các khu vực chiến lược, và phương thức ứng phó trước các biện pháp cấm vận kinh tế quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát đến năm 2016 (khi Thỏa thuận hạt nhân JCPOA bắt đầu được triển khai), do đó chưa bao quát được những diễn biến sau khi chính quyền Tổng thống Donald Trump lên nắm quyền và rút khỏi JCPOA. Bên cạnh đó, việc tiếp cận nguồn tài liệu sơ cấp bằng tiếng Ba Tư (Farsi) từ phía chính quyền Iran còn hạn chế so với khối tư liệu từ phía Mỹ và phương Tây.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu giai đoạn từ năm 2016 đến nay, tập trung phân tích chính sách "Sức ép tối đa" (Maximum Pressure) của chính quyền Donald Trump và các điều chỉnh ngoại giao dưới thời chính quyền Joe Biden.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên, sinh viên và giảng viên: Chuyên ngành Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế, Hoa Kỳ học, Phương Đông học và Trung Đông học tại các trường đại học, viện nghiên cứu.
• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan ngoại giao: Cung cấp thông tin thực tiễn về cơ chế vận hành của các biện pháp trừng phạt kinh tế, đòn bẩy ngoại giao và bài học đàm phán trong các hồ sơ xung đột quốc tế phức tạp.
• Các nội dung đáng tham khảo nhất:
  • Tư liệu lịch sử về giai đoạn liên minh Mỹ - Iran (1953 - 1979) và sự can thiệp của CIA.
  • Phân tích cơ chế thực thi và tác động thực tế của Đạo luật trừng phạt Iran (ILSA) và các lệnh cấm vận tài chính thời kỳ Obama.
  • Tiến trình ngoại giao đa phương dẫn tới Thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án lựa chọn mốc mở đầu năm 1979 và mốc kết thúc năm 2016?

Mốc 1979 đánh dấu sự thành công của Cách mạng Islam tại Iran, lật đổ chế độ quân chủ Mohammad Reza Pahlavi thân phương Tây, chấm dứt sự phụ thuộc vào Washington và chuyển vị thế của Iran từ đồng minh chiến lược số một thành đối thủ đối đầu trực tiếp của Mỹ tại Trung Đông. Mốc 2016 là thời điểm Tổng thống Barack Obama chính thức ký sắc lệnh bãi bỏ một phần các biện pháp cấm vận đối với Iran sau khi Thỏa thuận hạt nhân toàn diện (JCPOA) có hiệu lực, mở ra một giai đoạn mới trong quan hệ giữa hai nước.

2. Chính sách của Mỹ đối với Iran trong giai đoạn 1953 - 1979 có những đặc điểm nổi bật nào?

Trong giai đoạn này, Mỹ xem Iran là trụ cột an ninh quan trọng nhất ở vùng Vịnh qua chính sách "Trụ cột song song" (Twin pillars policy). Mỹ đã tổ chức đảo chính lật đổ Thủ tướng Mohammad Mossadegh năm 1953 (Chiến dịch TPAJAX), cung cấp 1,3 tỷ USD viện trợ quân sự (1950 - 1970), bán lượng vũ khí trị giá hơn 2,1 tỷ USD riêng năm 1973, triển khai tới 10.000 cố vấn quân sự (1978), trực tiếp thành lập và huấn luyện lực lượng an ninh SAVAK, đồng thời cung cấp lò phản ứng nghiên cứu 5 MW và Uranium làm giàu đặt nền móng cho chương trình hạt nhân của Iran.

3. Nghiên cứu của Foad Izadi được luận án trích dẫn đã chỉ ra những nhóm chính sách nào tác động đến quyết định của Tổng thống Obama?

Theo nghiên cứu của học giả Foad Izadi (Đại học Tehran), quá trình tranh luận chính sách tại Mỹ từ 2008 đến 2009 có sự tham gia của 182 chuyên gia và được chia thành 4 nhóm chính sách:

• Nhóm Không tham gia (Non-engagement): Coi Iran là mối đe dọa trực tiếp, phản đối can dự.
• Nhóm Tương tác diều hâu (Hawkish Engagement): Ủng hộ đàm phán trên vị thế răn đe quân sự tối đa.
• Nhóm Cam kết chiến lược (Strategic Engagement): Cho rằng Mỹ và Iran có thể hợp tác trên cơ sở tôn trọng lợi ích lẫn nhau, phản đối theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ.
• Nhóm Thay đổi cơ bản (Fundamental Change): Kêu gọi tái cấu trúc toàn diện chính sách tiếp cận với Iran. Quan điểm của hai nhóm "Cam kết chiến lược" và "Thay đổi cơ bản" đã tác động rõ nét đến đường lối ngoại giao thực dụng của chính quyền Obama.

4. Luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học chủ đạo nào?

Luận án sử dụng phương pháp lịch sử làm chủ đạo kết hợp với phương pháp logic để làm rõ tiến trình và bản chất biến đổi chính sách qua các đời Tổng thống. Ngoài ra, tác giả sử dụng các phương pháp liên ngành như phân tích, so sánh, đối chiếu số liệu thống kê và nguồn tư liệu gốc từ các cơ quan chính phủ Mỹ và các tổ chức quốc tế.

5. Chính sách "Ngăn chặn kép" (Dual Containment) dưới thời Tổng thống Bill Clinton được triển khai ra sao đối với Iran?

Được áp dụng trong thập niên 1990, chính sách "Ngăn chặn kép" chủ trương cô lập và kiềm chế đồng thời cả Iran và Iraq nhằm không để một trong hai quốc gia này chi phối khu vực vùng Vịnh. Đối với Iran, chính quyền Clinton đã đẩy mạnh cấm vận kinh tế và thương mại toàn diện, đỉnh điểm là việc Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật trừng phạt Iran và Libya (ILSA) năm 1996, áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các công ty nước ngoài đầu tư trên 20 triệu USD/năm vào ngành năng lượng của Iran.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thu Hạnh là một công trình khoa học chuyên sâu, phục dựng toàn diện và có hệ thống tiến trình chính sách của Mỹ đối với Iran trong giai đoạn lịch sử 1979 - 2016. Tác phẩm đã phân tích rõ nét các yếu tố tác động, mục tiêu chiến lược và các phương thức triển khai thực tế từ đối đầu quân sự, bao vây kinh tế đến đàm phán ngoại giao đa phương qua các đời Tổng thống Mỹ. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp về mặt học thuật cho chuyên ngành Lịch sử thế giới tại Việt Nam mà còn cung cấp nguồn tư liệu và bài học thực tiễn giá trị cho việc nghiên cứu quan hệ quốc tế và công tác hoạch định chính sách đối ngoại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu trong nước 1. Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ Ở Việt Nam, Mỹ và chính sách đối ngoại của quốc gia này là đối tượng nghiên cứu được quan tâm đặc biệt. Đã có nhiều chuyên gia về lĩnh vực này như: Trần Thị Vinh, Nguyễn Thái Yên Hương, Nguyễn Thiết Sơn… Tuy không có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016, nhưng nội dung nghiên cứu trong các cuốn sách viết về Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ được chấp bút bởi các học giả trong nước là một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ nói chung.

Từ đó, định hình được rõ nét hơn về chính sách của Mỹ với Iran trong chiến lược toàn cầu của Mỹ. Trong số các chuyên gia về Mỹ ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Yên Hương (Học viện Ngoại giao) đã công bố và xuất bản được nhiều cuốn sách, bài báo như: cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003), “Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ” (2005), “Hoa Kỳ: Văn hóa và chính sách đối ngoại” (2008), “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014)… Cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003) đề cập tới một nội dung quan trọng trong chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm 1979, đó là trừng phạt kinh tế. Những lý thuyết cơ bản nhất về trừng phạt kinh tế đã được đề cập trong nghiên cứu của Nguyễn Thái Yên Hương. Cuốn sách đã chỉ ra và phân tích một số trường hợp cụ thể về trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Mỹ như trường hợp của Iraq, Việt Nam, Nam Phi, Cu Ba, Trung Quốc và Nam Tư.

Những ví dụ này là những dữ liệu quan trọng để so sánh với Iran - quốc gia với gần 40 năm hứng chịu các lệnh trừng phạt kinh tế từ Nhà Trắng. Cuốn sách tham khảo “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014) đã đề cập đến quá trình hình thành, các đặc trưng cơ bản cũng như vai trò của tôn giáo trong nền chính trị Mỹ. Trong chiến lược toàn cầu của Mỹ, tôn giáo nhiều lần được sử dụng như một thứ vũ khí để tấn công các “đối tượng” của chính quyền Mỹ, trong đó có một số quốc gia ở Trung Đông. Như vậy, dù không liên quan trực tiếp đến chính sách của Mỹ đối với Iran, nhưng các nội dung nghiên cứu trong cuốn sách “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” giúp nghiên cứu sinh có thêm hiểu biết về chính sách đối ngoại của nước Mỹ nói chung và 6 việc sử dụng tôn giáo trong ngoại giao nói riêng.

Những kiến thức nền này là rất cần thiết để nghiên cứu sinh có thể tìm hiểu và phân tích chính sách của Mỹ với Iran. Một chuyên gia khác về Mỹ là Trần Thị Vinh (Đại học sư phạm Hà Nội) cũng có nhiều công trình liên quan đến Mỹ và chính sách đối ngoại của nước này. Trong số đó, nổi bật là cuốn “Chủ nghĩa tư bản thế kỉ XX và thập niên đầu thế kỉ XXI: một cách tiếp cận từ lịch sử”. Nội dung của cuốn sách xoay quanh những thay đổi của chủ nghĩa tư bản trong suốt thế kỉ XX đầu thế kỷ XXI.

Mỹ - quốc gia đứng đầu thế giới tư bản chiếm dung lượng nhiều nhất trong cuốn sách. Giáo sư đã khắc họa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ trên tất cả các mặt của đời sống xã hội trong đó có chính sách đối ngoại. Những kiến thức được trình bày trong cuốn sách giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ cũng như những nét chính trong chính sách đối ngoại của quốc gia này. Viện nghiên cứu châu Mỹ (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) là một trung tâm nghiên cứu lớn về các quốc gia châu Mỹ ở Việt Nam.

Viện đã công bố nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Một trong số đó là cuốn sách “Hoa Kỳ: Cam kết và mở rộng (chiến lược toàn cầu mới của Mỹ)” do Lê Bá Thuyên làm chủ biên do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản vào năm 1997. Cuốn sách đã phân tích chiến lược đối ngoại mới dưới thời Tổng thống Bill Clinton – “cam kết và mở rộng” trong đó củng cố các cam kết với các đồng minh chiến lược cũng như mở rộng phạm vi dính líu của Mỹ trên toàn thế giới, trong đó có khu vực Trung Đông. Những nội dung trong cuốn sách đã giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn rõ hơn về chính sách đối ngoại chung của Mỹ dưới thời của Bill Clinton – một giai đoạn trong phạm vi thời gian mà luận án tập trung nghiên cứu.

Nguyễn Thiết Sơn (Viện nghiên cứu châu Mỹ) cũng là một nhà nghiên cứu chuyên sâu khác về Mỹ. Một trong những công trình nổi bật của ông là “Nước Mỹ đầu thế kỉ XXI”. Cuốn sách chỉ có 263 trang nhưng đã chỉ ra được những nét lớn về nước Mỹ trong những năm đầu thế kỷ XXI, trong đó có vấn đề chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế. Tác giả Nguyễn Thiết Sơn nhấn mạnh sự nhất quán trong đường lối đối ngoại của Mỹ đó là “khẳng định và duy trì địa vị lãnh đạo thế giới”.

Cuốn sách cũng tóm lược những điều chỉnh trong chính sách của nước Mỹ sau sự kiện khủng bố ngày 11/9. Đường lối đối ngoại của Mỹ với từng khu vực hay các nước lớn như: châu Âu, châu Á, các quốc gia Mỹ Latinh, châu Phi, các nước Nga, Trung Quốc, Nhật Bản đã được tác giả phân tích khá sâu… Ở Trung Đông, chính sách hậu thuẫn Israel và mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Iraq là những vấn đề được tác giả tập trung làm rõ. Những thông tin này khá hữu ích, bởi khi phân tích về chính sách của Mỹ với Iran phải đặt trong chiến lược chung của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Mặc dù ít đề cập trực tiếp đến nội dung nghiên cứu của luận án, nhưng những kiến thức chung về chính sách đối ngoại của Mỹ được trình bày trong các công trình 7 nghiên cứu của các tác giả Việt Nam đã giúp nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn đối tượng nghiên cứu của mình, đồng thời đặt chính sách của Mỹ với Iran trong mối quan hệ biện chứng với chiến lược toàn cầu của Washington hiện nay.

Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông Cuốn sách “Nước Mỹ: vấn đề, sự kiện và tác động” (xuất bản năm 2004) của Vũ Đăng Hinh là một công trình khoa học có chiều sâu về tình hình nước Mỹ trong lịch sử đương đại. Một phần nhỏ trong cuốn sách có đề cập tới chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông. Vũ Đăng Hinh và nhóm tác giả của ông nhấn mạnh tới tình hình Trung Đông cũng như tầm quan trọng của khu vực này đối với chiến lược toàn cầu của Mỹ. Theo đó, các quốc gia Trung Đông có một vai trò rất lớn trong cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ - một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Mỹ đầu thế kỷ XXI.

Tuy dung lượng không nhiều, nhưng những phân tích và đánh giá của các tác giả đã giúp nghiên cứu sinh tiệm cận gần hơn đến những vấn đề cốt lõi và quan trọng nhất trong chính sách của Washington ở Trung Đông trong những thập niên gần đây. Bên cạnh đó không thể không nhắc đến các nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hiền (Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông). Nguyễn Thanh Hiền đã công bố nhiều nghiên cứu liên quan đến tình hình Trung Đông cũng như chính sách của các nước lớn đối với khu vực này. Một trong số những công trình đó là cuốn “Biến động chính trị - xã hội tại Bắc Phi - Trung Đông và những tác động tới Việt Nam” (2015).

Cuốn sách đã đi sâu phân tích những biến động lớn của tình hình khu vực Bắc Phi và Trung Đông giai đoạn trước và sau Mùa xuân Arab. Một phần trong cuốn sách đề cập tới lợi ích và chính sách của Mỹ đối với khu vực Bắc Phi và Trung Đông trong giai đoạn trước và sau Mùa Xuân Arab. Chiến lược “Đại Trung Đông” được định hình từ thời Tổng thống George W. Bush được đặc biệt nhấn mạnh.

Sự điều chỉnh trong chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông từ thời Bush (con) đến Obama cũng được phân tích sâu. Những nội dung nghiên cứu này đã cung cấp cho nghiên cứu sinh nhiều thông tin quan trọng và những luận điểm đánh giá sâu sắc liên quan đến chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói chung và Iran nói riêng. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran Liên quan trực tiếp đến luận án là bài viết “Các vấn đề của Iran hiện nay” đăng trên tạp chí Châu Phi và Trung Đông số 7 (11) (tháng 7/2006) của nhà nghiên cứu Đỗ Trọng Quang. Bài viết chủ yếu đề cập tới các vấn đề thách thức mà Iran đang phải đối mặt hiện nay.

Ngoài những mâu thuẫn giữa phái thủ cựu và phái cải cách trong nội bộ nền chính trị Iran, những khó khăn trong việc phát triển các chương trình hạt nhân thì Mỹ - với chính sách đối ngoại tương đối cứng rắn với Iran trong nhiều năm qua cũng là một trở ngại lớn cho sự phát triển của quốc gia Islam giáo này. Theo những phân tích của tác giả, “đòn phủ đầu” khó có thể xảy ra như kịch bản với Iraq, nhưng mối quan hệ 8 giữa Iran và Mỹ vẫn còn nhiều nút thắt chưa được gỡ bỏ, trọng tâm là sự can dự của Iran trong cuộc xung đột Arab - Israel và chương trình hạt nhân của nước này. Để đối phó với một Iran ngày càng hùng mạnh ở Vịnh Ba Tư, Mỹ một mặt tiếp tục kiềm chế Iran; mặt khác, cũng tranh thủ cơ hội hợp tác để đạt các mục tiêu chiến lược trong khu vực. Bài viết của tác giả tuy ngắn gọn nhưng đã đề cập tới những nét khái quát nhất trong mối quan hệ giữa hai nước và chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran đầu những năm 2000.