Chính Sách Của Mỹ Đối Với Iran Từ Năm 1979 Đến Năm 2016

Chuyên khảo phân tích Chính sách của mỹ đối với iran từ năm 1979 đến năm 2016, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thu Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Kim Cương
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chính Sách Của Mỹ Đối Với Iran Từ Năm 1979 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG THỐNG KÊ CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• Đóng góp mới về khoa học của luận án
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu trong nước
• 1.1.1. Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ
• 1.1.2. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông
• 1.1.3. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran
• 1.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông
• 1.2.3. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 1.3. Kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận án
• 1.4. Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016
• 2.1. Yếu tố Iran
• 2.1.1. Vị trí chiến lược của Iran trên bản đồ địa chính trị thế giới
• 2.1.2. Tình hình Iran sau năm 1979
• 2.2. Yếu tố Mỹ
• 2.2.1. Chính sách của Mỹ với Iran trước năm 1979
• 2.2.2. Tiềm lực quốc gia và chiến lược toàn cầu của Mỹ
• 2.2.3. Lợi ích và chính sách của Mỹ ở Trung Đông
• 2.2.4. Tác động của các nhóm lợi ích đối với quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran
• 2.3. Các yếu tố quốc tế
• 2.3.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực
• 2.3.2. Ảnh hưởng của các cường quốc trong vấn đề Iran
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG VÀ QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN (1979 - 2016)
• 3.1. Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 3.1.1. Mục tiêu của chính sách
• 3.1.2. Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)
• 3.2. Quá trình triển khai chính sách
• 3.2.1. Giai đoạn từ năm 1979 đến năm 1991
• 3.2.2. Giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2016
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ VIỆC TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN
• 4.1. Nhận xét chung
• 4.1.1. Đánh giá về tính hiệu quả của việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 – 2016)
• 4.1.2. Tính thống nhất và vận động trong chính sách của Mỹ với Iran qua các đời Tổng thống Mỹ (1979 - 2016)
• 4.2. Đánh giá tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran tới các bên liên quan
• 4.2.1. Đối với Iran
• 4.2.2. Đối với Mỹ
• 4.2.3. Tác động đối với khu vực Trung Đông và thế giới
• 4.3. Một số vấn đề đặt ra đối với chính sách của Mỹ với Iran sau năm 2016
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Sau cuộc cách mạng năm 1979, Iran đã trải qua những thay đổi lớn về thể chế chính trị và đường lối ngoại giao, trở thành tâm điểm trong chính sách đối ngoại của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Các nhà cầm quyền Mỹ lo ngại về chương trình hạt nhân gây tranh cãi và đường lối ngoại giao độc lập của Iran, với chủ trương "xuất khẩu cách mạng" tiềm ẩn nhiều thách thức, đe dọa đến lợi ích của Mỹ. Do đó, chính sách của Mỹ đối với Iran đã có sự thay đổi mang tính bước ngoặt, từ đồng minh chuyển sang đối đầu. Vấn đề giữa Mỹ và Iran đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu lịch sử và chính trị trên toàn thế giới. Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 có ý nghĩa lớn cả về lí luận và thực tiễn.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Quan Hệ Mỹ Iran

Nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran có tác động mạnh mẽ không chỉ đến Iran mà còn đến tình hình khu vực Trung Đông và trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mỗi sự thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran có thể dẫn đến những căng thẳng chính trị ở khu vực Trung Đông nói riêng và trên thế giới nói chung, đồng thời tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường dầu mỏ. Do đó, việc hiểu đúng về chính sách của Mỹ đối với Iran là đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế - chính trị toàn cầu.

1.2. Hợp Tác Việt Nam Với Mỹ và Iran Cơ Hội và Thách Thức

Mỹ và Iran đều là những quốc gia có mối quan hệ hợp tác đối với Việt Nam. Sau khi bình thường hóa quan hệ vào năm 1995, Mỹ và Việt Nam đã và đang xây dựng được quan hệ hợp tác toàn diện, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, đóng góp tích cực đối với sự phát triển của Việt Nam. Trong khi đó, Iran cũng là một đối tác tin cậy đối với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực. Do vậy, việc nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 sẽ giúp chúng ta có những hiểu biết đúng đắn về chính sách cũng như mối quan hệ giữa hai quốc gia này, từ đó tránh được thế mắc kẹt trong mối quan hệ này đồng thời tận dụng được những cơ hội từ quá trình cạnh tranh và hợp tác giữa Mỹ và Iran.

1.3. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Từ Quan Hệ Cường Quốc

Nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 - 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa siêu cường với một quốc gia thuộc thế giới thứ ba. Sự đấu tranh, hợp tác trong mối quan hệ đó là bài học đặc biệt quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách Việt Nam nhằm lựa chọn chính sách phù hợp trong mối quan hệ với các cường quốc trên thế giới. Hiện nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu một cách hệ thống và toàn diện về vấn đề này. Do đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là đề tài luận án của mình.

II. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Chính Sách Mỹ Với Iran

Luận án tập trung nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của ngành lịch sử thế giới. Trên cơ sở phân tích, lý giải nội dung chính sách và quá trình triển khai, luận án sẽ làm rõ hơn về những thay đổi của chính sách qua các đời Tổng thống Mỹ cũng như tác động của chính sách này đối với mỗi nước và các bên liên quan. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm nêu và phân tích những yếu tố tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ 1979 đến năm 2016.

2.1. Yếu Tố Iran Vị Trí Địa Chính Trị và Tình Hình Sau 1979

Phân tích nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến 2016 cũng như những thay đổi trong chính sách ấy so với các giai đoạn khác. Phân tích và đưa ra những số liệu cụ thể để làm rõ quá trình triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Đánh giá tác động của những chính sách trên đối với cả Iran và Mỹ. Từ đó nhận xét những thách thức đặt ra đối với nước Mỹ trong việc duy trì ảnh hưởng và lợi ích ở một khu vực chiến lược và trọng yếu như Trung Đông.

2.2. Yếu Tố Mỹ Lợi Ích Quốc Gia và Ảnh Hưởng Nhóm Lợi Ích

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Phạm vi thời gian nghiên cứu được lựa chọn trong luận án là từ năm 1979 đến năm 2016. Lý do cho việc lựa chọn mốc mở đầu và mốc kết thúc này là: Với mốc mở đầu, cuộc Cách mạng Hồi giáo (1979) bùng nổ và thắng lợi đã đưa Iran bước sang một giai đoạn phát triển mới dưới sự lãnh đạo của Khomeini, đồng thời nó cũng chấm dứt sự phụ thuộc vào chính quyền Washington dưới thời Mohammad Reza Shah. Iran từ vị thế là đồng minh thân cận nhất của Mỹ trở thành một trong những đối địch của Mỹ ở khu vực Trung Đông.

2.3. Yếu Tố Quốc Tế Bối Cảnh Khu Vực và Ảnh Hưởng Cường Quốc

Với mốc kết thúc, năm 2016, Tổng thống Obama phê chuẩn sắc lệnh bãi bỏ lệnh cấm vận đối với Iran, đưa quan hệ Mỹ - Iran đứng trước ngưỡng cửa mới. Xuất phát những lý do vừa nêu, tôi chọn năm 2016 làm mốc kết thúc cho giai đoạn nghiên cứu của mình. Trong thực tiễn triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016), nghiên cứu sinh chia ra làm hai giai đoạn: 1979 - 1991, và 1991 - 2016. Nghiên cứu sinh lựa chọn năm 1991 làm mốc phân chia bởi lẽ năm 1991 là năm bước ngoặt trong lịch sử thế giới với sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu.

III. Nội Dung Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Trật tự thế giới và quan hệ quốc tế cũng thay đổi mạnh mẽ, tác động đến mọi quốc gia, dân tộc trong đó của Mỹ và Iran. Những thay đổi to lớn trong bối cảnh quốc tế đã dẫn đến sự điều chỉnh trong mục tiêu, các vấn đề ưu tiên cũng như thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran trước và sau năm 1991. Luận án chủ yếu phân tích các sự kiện diễn ra ở Mỹ, Iran và các sự kiện ở khu vực Trung Đông có liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Iran.

3.1. Mục Tiêu Chính Sách Mỹ Đối Với Iran Phân Tích Chi Tiết

Luận án là một đề tài nghiên cứu thuộc chuyên ngành lịch sử thế giới, được tiến hành dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận Marxist. Trong quá trình nghiên cứu và khai thác tài liệu tham khảo, luận án quán triệt quan điểm của Chủ nghĩa Marx - Lenin về chính sách đối ngoại giữa các quốc gia, sử dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng để giải quyết các vấn đề nghiên cứu nhằm đảm bảo tính logic và khoa học. Ngoài ra, những nội dung được trình bày trong luận án bám sát quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong việc đánh giá về chính sách của các nước lớn, coi đây là định hướng quan trọng trong nghiên cứu.

3.2. Các Giai Đoạn Triển Khai Chính Sách Mỹ Đối Với Iran

Để giải quyết được các câu hỏi nghiên cứu, luận án chủ yếu dựa vào cách tiếp cận toàn diện có trọng tâm. Khi nghiên cứu chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm 1979, bên cạnh việc tìm hiểu toàn diện trên tất cả các mặt kinh tế - chính trị ngoại giao - quân sự, luận án sẽ xoáy sâu vào những vấn đề mang tính cốt lõi như: cuộc khủng hoảng con tin, tham vọng xuất khẩu cách mạng của Iran, chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), cuộc khủng hoảng hạt nhân, cấm vận Iran… để chỉ ra và nắm bắt được những nội dung quan trọng nhất cấu thành nên chính sách của Mỹ đối với Iran.

3.3. Tiếp Cận Khu Vực Trong Chính Sách Mỹ Đối Với Iran

Luận án còn dựa trên cách tiếp cận khu vực. Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, những vấn đề chính trị của quốc gia gắn chặt với nền chính trị toàn cầu, đặc biệt là trong trường hợp của Mỹ và Iran. Iran nằm ở Trung Đông – một khu vực mà Mỹ có những lợi ích quan trọng và lâu dài. Do đó khi nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran, cần đặt nó trong chính sách chung của Mỹ đối với toàn bộ khu vực Trung Đông.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách Mỹ Đối Với Iran 1979 2016

Để hoàn thành luận án, nghiên cứu sinh đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó chủ đạo là phương pháp lịch sử. Với phương pháp lịch sử, tác giả sử dụng nhiều sự kiện, phát biểu, nhận xét của các chính trị gia, nhân vật tiêu biểu trong thời kì từ năm 1979 đến năm 2016. Từ đó, làm rõ chính sách ngoại giao của Mỹ đối với Iran sau khi cách mạng Iran nổ ra (1979). Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng phương pháp logic nhằm làm rõ những biến đổi, vận động cũng như những đặc trưng riêng biệt trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran từ sau năm 1979 đến năm 2016.

4.1. Tác Động Chính Sách Mỹ Đối Với Iran Kinh Tế và Chính Trị

Để luận án mang tính khoa học, chặt chẽ và thuyết phục, tác giả còn sử dụng các phương pháp liên ngành như: phân tích, so sánh, tổng hợp, đối chiếu thông qua các biểu đồ, số liệu, tranh ảnh… Trong luận án, nghiên cứu sinh sử dụng nhiều nguồn tư liệu gốc. Đa phần, các số liệu trong bài được trích từ các công bố của các cơ quan trong hệ thống chính trị liên bang Mỹ như: Bộ Ngoại Giao Mỹ, Quốc hội Mỹ, Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), Bộ Quốc phòng Mỹ, Bộ Tài chính Mỹ và các tổ chức quốc tế uy tín như: Liên Hợp quốc, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử thế giới (IAEA)…

4.2. Ảnh Hưởng Chính Sách Mỹ Đối Với Trung Đông và Thế Giới

Bên cạnh nguồn tư liệu quan trọng này, nghiên cứu sinh còn sử dụng các cuốn sách chuyên khảo, tham khảo của các nhà xuất bản lớn trên thế giới (Routledge, Springer, Oxford University Press, Cambridge University Press…) và các tài liệu nghiên cứu của các viện nghiên cứu hàng đầu thế giới như: Viện nghiên cứu Brookings (Brookings Institute), Trung tâm nghiên cứu chiến lược và quốc tế (Center for Strategic and International Studies - CSIS), RAND corporation… Để những nghiên cứu trong luận án mang tính cập nhật, nghiên cứu sinh còn sử dụng thông tin từ trang web chính thức của Bộ ngoại giao Việt Nam, của Mỹ… và một số các tờ báo tin tức uy tín của nước ngoài như Thời báo New York, Bưu điện Washington, hãng tin CNN, hãng tin Reuters…

4.3. Thách Thức Đặt Ra Cho Chính Sách Mỹ Sau Năm 2016

Luận án là công trình nghiên cứu nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên ở Việt Nam đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn từ năm 1979 đến năm 2016. Trước đó, chưa có công trình, cuốn sách nào nghiên cứu về vấn đề này một cách có hệ thống. Những kết quả nghiên cứu trong luận án sẽ góp phần lấp vào những khoảng trống tri thức ở Việt Nam hiện nay trong nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran nói riêng và đối với toàn bộ khu vực Trung Đông nói chung. Luận án sử dụng nguồn tư liệu tham khảo có độ tin cậy và cập nhật cao. Do đó, luận án sẽ góp phần cung cấp thông tin, tư liệu cho các nhà nghiên cứu, các giảng viên, các đọc giả có nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về chính sách của Mỹ đối với Iran cũng như các vấn đề có liên quan.

V. Tương Lai Quan Hệ Mỹ Iran Các Lựa Chọn Chính Sách

Về ý nghĩa khoa học, luận án “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên về chính sách của Mỹ đối với Iran trong vòng gần 40 năm (1979 - 2016), làm rõ sự tiếp nối và sự thay đổi của chính sách từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam. Thêm vào đó, nghiên cứu về Mỹ và chính sách đối ngoại của siêu cường này luôn là một vấn đề quan trọng đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Việc nghiên cứu chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói riêng và chiến lược toàn cầu của Mỹ trong 40 năm qua. Điều này là rất cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh quan hệ với Mỹ và hội nhập quốc tế.

5.1. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Từ Chính Sách Mỹ

Về ý nghĩa thực tiễn, vấn đề chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran là một bài học thực tiễn có tính tham khảo tốt, góp phần phục vụ cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam. Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, các diễn biến chính trị trên thế giới sẽ không chỉ tác động đến các quốc gia liên quan trực tiếp mà còn ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, khu vực khác trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Việc hiểu đúng bản chất về chính sách và mối quan hệ giữa các nước lớn rất cần thiết đối với Việt Nam, giúp Việt Nam có thể tận dụng được cơ hội và tránh được những thách thức từ quá trình cạnh tranh, hợp tác giữa các nước lớn.

5.2. Vai Trò Của Các Tổ Chức Quốc Tế Trong Quan Hệ Mỹ Iran

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được chia làm 4 chương, bao gồm: Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu. Các yếu tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Nội dung và quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016. Nhận xét về việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về quan hệ quốc tế và lịch sử ngoại giao hiện đại không thể bỏ qua một trong những cặp quan hệ đối đầu phức tạp và kéo dài nhất nửa sau thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI: quan hệ giữa Hợp chúng quốc Hoa Kỳ và Cộng hòa Hồi giáo Iran. Công trình luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử thế giới (Mã số: 9 22 90 11) của tác giả Nguyễn Thu Hạnh, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Võ Kim Cương tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam với đề tài "Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016", là công trình khoa học đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận một cách toàn diện, hệ thống và đa chiều về tiến trình gần bốn thập niên điều chỉnh chiến lược của siêu cường số một thế giới đối với một cường quốc khu vực Trung Đông.

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong

Trước năm 1979, dưới thời Vua Mohammad Reza Pahlavi, Iran giữ vai trò là một trong hai trụ cột an ninh cốt lõi (Twin Pillars Policy) của Washington tại Vịnh Ba Tư nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô. Tuy nhiên, biến cố Cách mạng Hồi giáo năm 1979 do Ayatollah Ruhollah Khomeini lãnh đạo đã lật đổ chế độ quân chủ thân phương Tây, thiết lập thể chế thần quyền với khẩu hiệu chiến lược "không Xô không Mỹ chỉ có Islam là trên hết" và chủ trương "xuất khẩu cách mạng". Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt triệt để đưa quan hệ Washington - Tehran từ liên minh chiến lược sang trạng thái thù địch và đối đầu toàn diện. Luận án tiên phong giải mã cấu trúc chính sách đối ngoại của Mỹ xuyên suốt các đời Tổng thống từ Jimmy Carter, Ronald Reagan, George H.W. Bush, Bill Clinton, George W. Bush cho đến Barack Obama.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về quan hệ quốc tế phần lớn chỉ tiếp cận chính sách đối ngoại của Mỹ ở bình diện toàn cầu (Lê Bá Thuyên, 1997; Nguyễn Thiết Sơn, 2004) hoặc các công cụ chính sách riêng lẻ như trừng phạt kinh tế (Nguyễn Thái Yên Hương, 2003). Một số bài viết tạp chí đề cập trực tiếp tới Iran nhưng chỉ dừng lại ở dung lượng ngắn, khảo sát các lát cắt sự kiện đơn lẻ hoặc phạm vi thời gian bị giới hạn trước năm 2006-2007 (Đỗ Trọng Quang, 2006, 2007). Trên bình diện quốc tế, các công trình chuyên khảo thường thiên về góc nhìn chính trị học thuần túy (Robin Wright, 2010; Alex Edwards, 2014) hoặc tập trung phân tích một chính quyền tổng thống cụ thể (Foad Izadi, 2013; Mohammad Jamshidi, 2014). Luận án đã lấp đầy khoảng trống tri thức này bằng việc kiến tạo một công trình sử học ngoại giao hệ thống hóa toàn bộ tiến trình 37 năm (1979–2016), tích hợp các nguồn tư liệu giải mật của chính phủ Mỹ, tài liệu báo cáo của Quốc hội Mỹ (CRS) và các tổ chức quốc tế.

                    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │               TIẾN TRÌNH CHÍNH SÁCH MỸ - IRAN          │
                    └──────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
               ▼                                                               ▼
┌─────────────────────────────┐                                 ┌─────────────────────────────┐
│    Giai đoạn 1979 - 1991    │                                 │    Giai đoạn 1991 - 2016    │
│ (Chiến tranh Lạnh & Khủng hoảng)                              │ (Đơn cực, Chống khủng bố,   │
├─────────────────────────────┤                                 │  Cấm vận & Ngoại giao JCPOA)│
│• Khủng hoảng con tin 1979   │                                 ├─────────────────────────────┤
│• Chiến tranh Iran-Iraq      │                                 │• Chính sách Ngăn chặn kép   │
│• Cấm vận kinh tế sơ khởi   │                                 │• "Trục ma quỷ" hậu 11/9     │
│• Tác động cấu trúc lưỡng cực│                                 │• Đàm phán hạt nhân P5+1     │
└─────────────────────────────┘                                 └─────────────────────────────┘

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Những nhân tố then chốt nào thuộc về bối cảnh nội bộ Mỹ, nội tại Iran và môi trường quốc tế đã chi phối quá trình hoạch định chính sách của Washington đối với Tehran từ năm 1979 đến 2016?
  • H1: Chính sách của Mỹ không đơn thuần phản ánh sự đối đầu hệ tư tưởng mà chịu sự chi phối quyết định bởi lợi ích địa chính trị, an ninh năng lượng và sự vận động hành lang của các nhóm lợi ích nội bộ Mỹ (đặc biệt là AIPAC).
• RQ2: Mục tiêu cốt lõi và nội dung triển khai chính sách của Mỹ qua các thời kỳ lịch sử có những biến chuyển và tính liên tục như thế nào?
  • H2: Mục tiêu xuyên suốt của Mỹ là ngăn chặn ảnh hưởng khu vực của Iran, bảo đảm an ninh cho đồng minh (Israel, Saudi Arabia) và kiểm soát dòng dầu Vịnh Ba Tư; sự thay đổi qua các đời Tổng thống chỉ là sự luân chuyển giữa các công cụ ngoại giao cưỡng ép, trừng phạt kinh tế và răn đe quân sự.
• RQ3: Hiệu quả thực thi các công cụ cấm vận kinh tế, cô lập ngoại giao và răn đe quân sự của Mỹ đạt được đến mức độ nào?
  • H3: Các biện pháp đơn phương của Mỹ giai đoạn trước năm 2010 mang lại hiệu quả hạn chế, chỉ khi chuyển sang đa phương hóa lệnh trừng phạt kết hợp đàm phán đa phương (P5+1) mới tạo ra đột phá ngoại giao (JCPOA năm 2015).
• RQ4: Tác động đa chiều của chính sách này đối với an ninh khu vực Trung Đông, quan hệ nước lớn và bài học thực tiễn cho các quốc gia đang phát triển là gì?
  • H4: Chính sách kiềm chế của Mỹ làm thay đổi sâu sắc cấu trúc an ninh Vịnh Ba Tư, thúc đẩy Iran xây dựng chiến lược bất đối xứng, đồng thời cung cấp bài học quan trọng về quản trị quan hệ nước lớn - nước nhỏ.

Khung lý thuyết và Phạm vi nghiên cứu

Luận án vận dụng tổng hợp lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực mới (Neorealism) của Kenneth Waltz, lý thuyết Cân bằng mối đe dọa (Balance of Threat) của Stephen Walt, lý thuyết Mạng lưới vấn đề (Issue-networks framework) của Hugh Heclo và mô hình Phân tích cộng đồng chính sách của William Domhoff. Không gian nghiên cứu tập trung vào các động thái địa chính trị tại Mỹ, Iran, khu vực Trung Đông và các định chế quốc tế liên quan. Khung thời gian kéo dài từ năm 1979 (Cách mạng Hồi giáo Iran) đến năm 2016 (thời điểm Tổng thống Barack Obama ký sắc lệnh bãi bỏ cấm vận sau khi Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện - JCPOA có hiệu lực).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan các dòng nghiên cứu trong nước và quốc tế

Hệ thống tài liệu nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran được phân chia thành ba luồng chính:

1. Luồng nghiên cứu tổng quan về chính sách đối ngoại và chiến lược toàn cầu của Mỹ: Các học giả quốc tế kinh điển như Henry Kissinger (American Foreign Policy, 1977; Diplomacy, 1994; World Order, 2014) nhấn mạnh đến sự cân bằng quyền lực và lợi ích quốc gia tối thượng; James M. McCormick (American Foreign Policy and Process, 2010) và Richard Hastedt (American Foreign Policy: Past, Present, and Future, 2018) tập trung vào thể chế và quy trình hoạch định chính sách; Michael Cox và Doug Stokes (US Foreign Policy, 2018) phân tích thuyết Ngoại lệ Hoa Kỳ (American Exceptionalism). Tại Việt Nam, Trần Thị Vinh (2014) và Vũ Đăng Hinh (2004) làm rõ sự vận động của chủ nghĩa tư bản độc quyền và ảnh hưởng của biến động kinh tế - xã hội Mỹ đến đối ngoại.
2. Luồng nghiên cứu địa chính trị Trung Đông và an ninh khu vực: Yakub Halabi (US Foreign Policy in the Middle East from Crisis to Change, 2009) và Geoffrey F. Gresh & Tugrul Keskin (2018) xem xét tác động của các cuộc khủng hoảng năng lượng và sự trỗi dậy của Hồi giáo chính trị đối với chiến lược Trung Đông của Mỹ. Nguyễn Thanh Hiền (Biến động chính trị - xã hội tại Bắc Phi - Trung Đông, 2015) cung cấp góc nhìn về sự dịch chuyển từ chiến lược "Đại Trung Đông" của Bush sang chính sách của Obama hậu Mùa xuân Arab.
3. Luồng nghiên cứu chuyên sâu về chính sách Mỹ - Iran và các công cụ thực thi:
   • Về trừng phạt và ngăn chặn: Sasan Fayazmanesh (The United States and Iran: Sanctions, Wars and the Policy of Dual Containment, 2008) mổ xẻ cơ chế trừng phạt kinh tế và chính sách ngăn chặn kép; Hossein Alikhani (Sanctioning Iran: Anatomy of a Failed Policy, 2000) phê phán sự kém hiệu quả của cấm vận đơn phương; Kenneth Katzman (Báo cáo CRS cho Quốc hội Mỹ, 2010, 2016) cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng chính xác về thiệt hại kinh tế của Iran dưới các đạo luật trừng phạt.
   • Về lịch sử đối đầu và nguồn gốc bất tín nhiệm: Ali M. Ansari (Confronting Iran: A Failure of American Foreign Policy and the Roots of Mistrust, 2006) phân tích sự thất bại của Mỹ bắt nguồn từ nhận thức sai lầm về cấu trúc chính trị nội bộ Iran; David Patrick Houghton (2004) và David Farber (2009) tái hiện cuộc Khủng hoảng con tin 1979; Bryan R. Gibson (2013) làm rõ vai trò của Mỹ trong Chiến tranh Iran - Iraq (1980–1988).
   • Về tiếp cận ngoại giao và xung đột nhóm lợi ích: Zbigniew Brzezinski (Iran: Time for a New Approach, 2004) đề xuất chuyển dịch từ cô lập sang can dự chiến lược; Foad Izadi (2013) phân loại 4 nhóm chính sách cạnh tranh tại Washington: Không tham gia (Non-engagement), Tương tác diều hâu (Hawkish engagement), Cam kết chiến lược (Strategic engagement), và Thay đổi cơ bản (Fundamental change); Mohammad Jamshidi (2014) phân tích phản ứng của Mỹ trước hiện tượng Thức tỉnh Hồi giáo.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                  BẢN ĐỒ TRANH LUẬN HỌC THUẬT VỀ CHÍNH SÁCH MỸ - IRAN       │
├─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┤
│ PHÁI CỨNG RẮN / THAY ĐỔI CHẾ ĐỘ     │ PHÁI CAN DỰ / KIỀM CHẾ THỰC DỤNG     │
│ (Hawkish / Regime Change Stream)    │ (Engagement / Pragmatic Containment) │
├─────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────┤
│ • Đại diện: Tân bảo thủ, AIPAC,     │ • Đại diện: Zbigniew Brzezinski,     │
│   Đỗ Trọng Quang (2006).            │   Foad Izadi (2013), Alikhani (2000).│
│ • Luận điểm: Bản chất thần quyền    │ • Luận điểm: Trừng phạt đơn phương   │
│   Iran không thể chuyển hóa; răn đe │   thất bại; cần đàm phán dựa trên    │
│   quân sự và cấm vận toàn diện là   │   lợi ích song trùng để giải quyết   │
│   công cụ duy nhất khả thi.         │   hồ sơ hạt nhân và ổn định khu vực. │
└─────────────────────────────────────┴──────────────────────────────────────┘

Định vị học thuật và Đóng góp của luận án

So sánh với các công trình quốc tế kinh điển: Nếu Sasan Fayazmanesh (2008) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kinh tế chính trị phê phán và Ali M. Ansari (2006) nghiêng về phân tích tâm lý lịch sử - văn hóa chính trị, thì luận án của Nguyễn Thu Hạnh định vị bản thân ở điểm giao thoa giữa Lịch sử quan hệ quốc tế và Phân tích chính sách đối ngoại (FPA). Luận án vượt lên trên các nghiên cứu đi trước nhờ việc xâu chuỗi một cách liền mạch tiến trình lịch sử 37 năm, bao quát cả hai giai đoạn bước ngoặt địa chính trị toàn cầu: trật tự lưỡng cực thời kỳ Chiến tranh Lạnh (1979–1991) và trật tự đơn cực thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh (1991–2016).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực mới (Neorealism) trong việc giải thích hành vi của một siêu cường khi tương tác bất đối xứng với một cường quốc tầm trung (middle power) ở thế giới thứ ba:

1. Kiểm chứng tính bất biến của Lợi ích quốc gia (National Interest): Luận án chứng minh rằng dù các đời Tổng thống thuộc đảng Dân chủ hay Cộng hòa sử dụng các diễn ngôn khác nhau (từ "Trục ma quỷ" của Bush con đến "Bàn tay chìa ra" của Obama), mục tiêu chiến lược cốt lõi của Mỹ tại Trung Đông vẫn duy trì tính nhất quán: duy trì vị thế bá quyền, kiểm soát huyết mạch dầu mỏ, và bảo vệ sự an nguy của Israel.
2. Mô hình hóa tác động của các nhóm lợi ích đối ngoại: Thông qua việc mở rộng khung lý thuyết mạng lưới vấn đề của Hugh Heclo, luận án chỉ ra cấu trúc ra quyết định đối ngoại của Mỹ không phải là một thực thể thuần nhất (unitary actor) mà chịu sự giằng co gay gắt giữa nhánh Hành pháp và Lập pháp, bị định hình bởi các nhóm vận động hành lang hùng mạnh, tiêu biểu là Ủy ban Vấn đề Công của người Mỹ gốc Do Thái (AIPAC).

                 ┌──────────────────────────────────────────────┐
                 │       CÁC MỆNH ĐỀ LÝ THUYẾT CỐT LÕI          │
                 └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                        │
    ┌───────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┐
    ▼                                   ▼                                   ▼
┌──────────────────────┐    ┌──────────────────────┐    ┌──────────────────────┐
│  Mệnh đề P1: Cấu trúc│    │  Mệnh đề P2: Nội tại │    │  Mệnh đề P3: Công cụ │
│Bối cảnh phân cực hệ  │    │Nhóm lợi ích & Quốc hội│   │Trừng phạt kinh tế chỉ│
│thống định hình giới  │    │tạo ra sức ì thể chế  │    │hiệu quả khi được đa  │
│hạn can thiệp quân sự.│    │hạn chế đàm phán mềm. │    │phương hóa toàn diện. │
└──────────────────────┘    └──────────────────────┘    └──────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba chiều kích phân tích (Multi-level Analysis):

• Cấp độ hệ thống (Systemic Level): Cấu trúc phân bổ quyền lực quốc tế (Lưỡng cực Xô - Mỹ trước 1991; Đơn cực và sự trỗi dậy của Nga, Trung Quốc sau 1991).
• Cấp độ khu vực (Regional Level): Cạnh tranh địa chiến lược vùng Vịnh, mâu thuẫn giáo phái Sunni - Shia, và xung đột Arab - Israel.
• Cấp độ quốc gia / Ra quyết định (Domestic/Decision-making Level): Động lực thể chế nội bộ Mỹ, tương quan quyền lực Tổng thống - Quốc hội, ảnh hưởng của các tổ chức tham vấn chính sách (Brookings, RAND, CSIS).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được xây dựng trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử Marxist. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp phương pháp phân tích lịch sử ngoại giao hiện đại nhằm đánh giá các sự kiện trong mối liên hệ nhân quả khách quan và sự vận động biện chứng giữa các yếu tố kinh tế, chính trị và quân sự.

Quy trình nghiên cứu và Nguồn tư liệu

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực học thuật quốc tế thông qua kỹ thuật Tam giác đạc tư liệu (Data Triangulation):

• Tư liệu sơ cấp chính thống từ Mỹ: Văn kiện giải mật của Bộ Ngoại giao Mỹ (Foreign Relations of the United States - FRUS), báo cáo thẩm tra của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), Bộ Quốc phòng Mỹ (DoD), Bộ Tài chính Mỹ (OFAC), và Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS).
• Tư liệu của các định chế quốc tế: Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (Nghị quyết 1696, 1737, 1747, 1803, 1929), báo cáo thanh sát hạt nhân của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), dữ liệu tài chính từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), và Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA).
• Tư liệu chuyên khảo và nghiên cứu quốc tế: Công trình nghiên cứu của các viện chính sách hàng đầu (RAND Corporation, CSIS, Brookings) và các nhà xuất bản uy tín (Oxford University Press, Cambridge University Press, Routledge).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│               SƠ ĐỒ TAM GIÁC ĐẠC NGUỒN TƯ LIỆU CỦA LUẬN ÁN                 │
├─────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┤
│ NGUỒN TƯ LIỆU SƠ CẤP CHÍNH CHỦ MỸ   │ NGUỒN TƯ LIỆU ĐỊNH CHẾ QUỐC TẾ       │
│ • CIA, Bộ Ngoại giao, Lầu Năm Góc   │ • Báo cáo định kỳ thanh sát IAEA     │
│ • Báo cáo Quốc hội CRS (Katzman)    │ • Nghị quyết HĐBA LHQ (1696 -> 1929) │
│ • Sắc lệnh hành pháp Tổng thống Mỹ  │ • Dữ liệu kinh tế năng lượng EIA, IMF│
├─────────────────────────────────────┴──────────────────────────────────────┤
│                      NGUỒN THỨ CẤP VÀ HỌC THUẬT QUỐC TẾ                    │
│ • Chuyên khảo hàn lâm: Oxford, Cambridge, Routledge, Springer              │
│ • Viện nghiên cứu chiến lược: RAND, CSIS, Brookings, Viện Iran học St.     │
│ • Nghiên cứu từ chính giới học thuật Iran: ĐH Tehran (Foad Izadi, Jamshidi)│
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Phương pháp phân tích dữ liệu cụ thể

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn hai phương pháp chuyên ngành cốt lõi:

1. Phương pháp lịch sử (Historical Method): Tái hiện trung thực, chi tiết các sự kiện ngoại giao, phát biểu của các nguyên thủ quốc gia, và bối cảnh cụ thể của từng quyết định chiến lược qua 37 năm.
2. Phương pháp logic (Logical Method): Khái quát hóa các sự kiện lịch sử để rút ra quy luật vận động, tính kế thừa và sự đứt gãy trong chính sách của Mỹ qua 6 nhiệm kỳ Tổng thống.
3. Phương pháp liên ngành (Interdisciplinary Approach): Sử dụng phương pháp thống kê kinh tế để lượng hóa mức độ thiệt hại của các lệnh cấm vận, phân tích định tính văn bản ngoại giao (Content Analysis), và so sánh đối chiếu quan điểm của các bên liên quan.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt (Key Findings)

1. Nghịch lý nguồn gốc chương trình hạt nhân Iran do chính Mỹ khởi tạo

Luận án chỉ ra một sự thật lịch sử mang tính nghịch lý sâu sắc: cơ sở hạ tầng và nền móng công nghệ hạt nhân của Iran ngày nay bắt nguồn từ chính sự bảo trợ của Mỹ trong khuôn khổ chương trình "Nguyên tử vì Hòa bình" (Atoms for Peace) thời kỳ tiền 1979.

• Năm 1957, Mỹ và Iran ký hiệp định hợp tác hạt nhân dân sự. Ngay sau đó, Mỹ cung cấp lò phản ứng nghiên cứu nước nhẹ công suất 5 megawatt (5-MW) đặt tại Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Tehran (TNRC), chính thức vận hành năm 1967.
• Mỹ đã cung cấp 93% lượng uranium làm giàu cao dùng làm nhiên liệu cho lò phản ứng này.
• Năm 1975, hai nước ký thỏa thuận chuyển giao 8 lò phản ứng hạt nhân trị giá 6,4 tỷ USD với tổng công suất dự kiến 8.000 MW; Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) trực tiếp đào tạo đội ngũ kỹ sư hạt nhân đầu tiên cho Iran. Như vậy, cuộc khủng hoảng hạt nhân bùng phát sau này có một phần trách nhiệm lịch sử trực tiếp từ chính sách hỗ trợ thiếu tầm nhìn dài hạn của Washington.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│       DỮ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG VỀ QUAN HỆ ĐỒNG MINH CHIẾN LƯỢC MỸ - IRAN         │
│                        (GIAI ĐOẠN 1950 - 1978)                             │
├────────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────┤
│ CHỈ SỐ HỢP TÁC CHIẾN LƯỢC              │ SỐ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG THỰC TẾ        │
├────────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┤
│ Viện trợ quân sự Mỹ (1950 - 1970)      │ 1,3 tỷ USD (Israel: 277,3 triệu)  │
│ Hợp đồng bán vũ khí của Mỹ (Năm 1973)  │ > 2,1 tỷ USD (Chiếm 2/3 Trung Đông)│
│ Hợp đồng thương mại kinh tế (Năm 1978) │ 15 tỷ USD cam kết nhập khẩu       │
│ Đầu tư trực tiếp của Mỹ vào Iran (1978)│ 682 triệu USD                     │
│ Số lượng chuyên gia, công dân Mỹ (1978)│ 50.000 người                      │
│ Thị phần dầu mỏ xuất sang Mỹ (1978)    │ 15% tổng lượng dầu nhập khẩu Mỹ   │
│ Xuất khẩu phi quân sự của Mỹ sang Iran │ 12,7 tỷ USD (Nhà cung cấp số 2)   │
└────────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────┘

2. Sự chuyển dịch mô hình chiến lược và hậu quả bất định

Từ bỏ chính sách "Hai trụ cột" (Twin Pillars) sau năm 1979, Washington chuyển sang chính sách ủng hộ ngầm Saddam Hussein trong Chiến tranh Iran - Iraq (1980–1988), rồi tiến tới học thuyết "Ngăn chặn kép" (Dual Containment) dưới thời Bill Clinton thông qua Đạo luật Trừng phạt Iran và Libya (ILSA) năm 1996. Luận án chỉ ra rằng các nỗ lực làm suy yếu đồng thời cả hai đối thủ vùng Vịnh đã tạo ra khoảng trống an ninh nguy hiểm, vô tình tạo điều kiện để Tehran mở rộng tầm ảnh hưởng địa chính trị xuyên suốt "Trục kháng cự" (Shia Crescent) tại Iraq, Syria, Lebanon và Yemen sau cuộc chiến Iraq năm 2003 của chính quyền Bush.

3. Quy luật hiệu quả của công cụ trừng phạt kinh tế

Luận án chứng minh trừng phạt kinh tế đơn phương của Mỹ giai đoạn 1979–2010 hoàn toàn thất bại trong việc buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân hay ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm. Ngược lại, nó chỉ thúc đẩy Iran xây dựng "nền kinh tế kháng cự". Bước ngoặt chỉ xuất hiện khi chính quyền Obama phối hợp cùng Liên minh Châu Âu (EU) và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc triển khai các biện pháp trừng phạt tài chính đa phương (loại Iran khỏi mạng lưới SWIFT, cấm vận bảo hiểm hàng hải dầu mỏ), kết hợp kênh ngoại giao song phương bí mật tại Oman, dẫn tới thỏa thuận lịch sử JCPOA năm 2015.

4. Vị thế vượt trội của Mỹ và sự kiềm chế mang tính cấu trúc

Dù nền kinh tế Mỹ năm 2016 đạt quy mô khổng lồ 18,7 nghìn tỷ USD (so với 2,627 nghìn tỷ USD năm 1979) và chi tiêu quốc phòng lên tới 612,8 tỷ USD (so với 215,7 tỷ USD của Trung Quốc và 82,5 tỷ USD của Nga), sức mạnh vượt trội này không thể chuyển hóa thành một chiến thắng quân sự tuyệt đối trước Iran. Luận án làm rõ các giới hạn địa chính trị (eo biển Hormuz - nơi trung chuyển 20% lượng dầu mỏ thế giới), năng lực tác chiến bất đối xứng của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), và rủi ro kích hoạt một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã ngăn cản Washington phát động một chiến dịch quân sự lật đổ chế độ tại Tehran.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│          SO SÁNH TƯƠNG QUAN TIỀM LỰC MỸ VỚI THẾ GIỚI (MỐC 2016)            │
├──────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┤
│ TIÊU CHÍ SO SÁNH QUỐC TẾ             │ QUY MÔ VÀ TỶ TRỌNG CỦA MỸ           │
├──────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┤
│ GDP danh nghĩa toàn cầu              │ 18,7 nghìn tỷ USD (Trung Quốc: 11,1)│
│ Chi tiêu quốc phòng thường niên      │ 612,8 tỷ USD (> TQ + Nga cộng lại)  │
│ Tỷ trọng xuất khẩu vũ khí toàn cầu   │ Chiếm 57% tổng giá trị thế giới     │
│ Hệ thống căn cứ quân sự hải ngoại    │ 909 căn cứ đóng tại 46 quốc gia     │
│ Quân số thường trực và dự bị         │ ~2,3 triệu quân nhân                │
└──────────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý luận (Theoretical Implications)

• Đóng góp vào phân tích chính sách đối ngoại (FPA) bằng cách làm sáng tỏ cơ chế tương tác phức tạp giữa áp lực quốc tế bên ngoài và sự can thiệp của các nhóm chính sách nội bộ (Policy Communities).
• Cung cấp dẫn chứng thực nghiệm cho thấy sự chuyển giao quyền lực giữa các đảng phái chính trị tại Mỹ không làm thay đổi bản chất của các mục tiêu bá quyền mà chỉ làm thay đổi phương thức thực thi công cụ.

Ý nghĩa thực tiễn và Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam (Policy Implications)

1. Bài học về quản trị quan hệ nước lớn - nước nhỏ: Luận án chỉ ra sự phụ thuộc hoàn toàn vào một siêu cường ngoại bang (như chế độ Shah Pahlavi trước năm 1979) sẽ làm tổn thương nghiêm trọng đến an ninh quốc gia khi cấu trúc quyền lực thay đổi. Việt Nam cần kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa và chính sách quốc phòng "4 không".
2. Kinh nghiệm ứng phó với trừng phạt kinh tế thứ cấp: Phân tích về các lệnh trừng phạt thứ cấp (Secondary Sanctions) của Mỹ đối với các đối tác thương mại của Iran giúp các cơ quan quản lý và doanh nghiệp Việt Nam có chiến lược phòng ngừa rủi ro pháp lý trong thanh toán quốc tế và thương mại năng lượng toàn cầu.
3. Chiến lược ngoại giao phòng ngừa và đối thoại đa phương: Quá trình đàm phán JCPOA 2015 chứng minh các tranh chấp phức tạp về an ninh và công nghệ nhạy cảm hoàn toàn có thể được giải quyết bằng các cơ chế đàm phán đa phương kiên trì, dựa trên sự tôn trọng luật pháp quốc tế.

---

Limitations và Future Research

Những giới hạn nghiên cứu (Limitations)

1. Rào cản tiếp cận nguồn tư liệu tiếng Ba Tư (Persian/Farsi): Do điều kiện khách quan, luận án chủ yếu khai thác các nguồn tài liệu lưu trữ từ phía Mỹ, các định chế quốc tế và các ấn phẩm học thuật của các học giả Iran viết bằng tiếng Anh. Các văn bản nội bộ tối mật chưa được dịch thuật của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran chưa được tiếp cận triệt để.
2. Giới hạn khung thời gian nghiên cứu (1979–2016): Luận án kết thúc ở năm 2016 khi thỏa thuận JCPOA bắt đầu triển khai dưới thời Tổng thống Barack Obama, do đó chưa bao quát được giai đoạn biến động dữ dội sau năm 2016 khi Tổng thống Donald Trump đơn phương rút Mỹ khỏi JCPOA (tháng 5/2018) và áp đặt chiến dịch "Sức ép tối đa" (Maximum Pressure).

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

• Nghiên cứu so sánh giai đoạn Trump - Biden: Mở rộng phân tích sự đổ vỡ của JCPOA dưới thời chính quyền Trump và nỗ lực tái can dự bế tắc của chính quyền Joe Biden.
• Yếu tố Trung Quốc trong tam giác quan hệ Mỹ - Iran - Trung Quốc: Nghiên cứu tác động của Thỏa thuận Hợp tác Chiến lược 25 năm giữa Iran và Trung Quốc đối với hiệu lực kiềm chế của Mỹ tại Trung Đông.
• Tác chiến không gian mạng và chiến tranh phi đối xứng: Đánh giá sự chuyển dịch của các công cụ xung đột Mỹ - Iran sang lĩnh vực chiến tranh mạng (như mã độc Stuxnet) và máy bay không người lái (UAV).

---

Tác động và ảnh hưởng

Giá trị học thuật và Đóng góp tri thức

Công trình luận án của tác giả Nguyễn Thu Hạnh là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống đầu tiên ở Việt Nam về chính sách của Mỹ đối với Iran. Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu chiến lược, các khoa Quan hệ quốc tế và Lịch sử thế giới tại các trường đại học hàng đầu như Học viện Ngoại giao, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội & ĐHQG TP.HCM).

Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách đối ngoại

Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cho Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương và các cơ quan an ninh - quốc phòng Việt Nam trong việc đánh giá xu hướng dịch chuyển địa chính trị tại Trung Đông, dự báo biến động thị trường dầu mỏ thế giới và xây dựng đối sách quan hệ song phương với Mỹ cũng như các đối tác tại khu vực Trung Đông.

---

Đối tượng hưởng lợi

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI CHÍNH                      │
├──────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────┤
│ NHÓM ĐỐI TƯỢNG           │ GIÁ TRỊ VÀ LỢI ÍCH TIẾP NHẬN                    │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Nhà nghiên cứu quốc tế│ Khung lý thuyết tích hợp, nguồn tư liệu giải mật│
│    và Nghiên cứu sinh    │ chính xác và phương pháp tiếp cận đa tầng.      │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. Giảng viên Đại học    │ Giáo trình chuyên đề Lịch sử quan hệ quốc tế,   │
│    và Học viện Ngoại giao│ Ngoại giao Mỹ và Địa chính trị Trung Đông.      │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. Cơ quan Hoạch định    │ Cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ dự báo chiến   │
│    Chính sách Đối ngoại  │ lược và hoạch định chính sách an ninh quốc gia. │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. Doanh nghiệp và Tập   │ Hiểu biết sâu về cơ chế trừng phạt tài chính    │
│    đoàn Dầu khí Quốc tế  │ quốc tế để quản trị rủi ro kinh doanh toàn cầu. │
└──────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────────┘

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Chủ nghĩa Hiện thực mới (Neorealism) bằng việc kết hợp lý thuyết Mạng lưới vấn đề (Issue-networks) nhằm chứng minh rằng trong một hệ thống quốc tế đơn cực, hành vi kiềm chế của siêu cường đối với cường quốc khu vực không chỉ xuất phát từ các tính toán an ninh khách quan mà bị "khóa cứng" (path-dependent) bởi các liên minh lợi ích lập pháp - vận động hành lang trong nước (AIPAC, tổ hợp công nghiệp quân sự), khiến chính sách thường xuyên rơi vào tình trạng trễ pha so với thực tế biến chuyển của địa bàn.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?

Khác với các nghiên cứu của Đỗ Trọng Quang (2006, 2007) chỉ mang tính mô tả sự kiện báo chí hoặc Sasan Fayazmanesh (2008) nặng về lý luận kinh tế chính trị, luận án đã thực hiện phương pháp Phục dựng lịch sử thông qua tam giác đạc đa nguồn (Multi-source Triangulation): đối chiếu văn kiện lưu trữ ngoại giao giải mật của Mỹ với báo cáo kỹ thuật định lượng của IAEA, dữ liệu năng lượng của EIA và các phân tích chính trị nội bộ từ giới học giả Đại học Tehran (Foad Izadi, Mohammad Jamshidi), bảo đảm tính khách quan tuyệt đối và độ tin cậy khoa học cao nhất.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là nền móng của cuộc khủng hoảng hạt nhân Iran hiện đại được gieo mầm bởi chính nước Mỹ trong giai đoạn 1957–1978. Chính Washington đã cung cấp cho Iran lò phản ứng hạt nhân 5-MW đầu tiên, viện trợ 93% uranium làm giàu cao, ký hợp đồng hạt nhân 6,4 tỷ USD năm 1975 và để Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đào tạo các nhà khoa học hạt nhân Iran. Đây là minh chứng điển hình cho hậu quả ngoài ý muốn (unintended consequences) trong hoạch định chiến lược đối ngoại của các siêu cường.

4. Quy trình kiểm chứng và tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) được bảo đảm ra sao?

Toàn bộ các sự kiện lịch sử, số liệu thống kê viện trợ quân sự (1,3 tỷ USD giai đoạn 1950–1970), giá trị hợp đồng vũ khí (hơn 2,1 tỷ USD năm 1973), quy mô kinh tế Mỹ (18,7 nghìn tỷ USD năm 2016; 612,8 tỷ USD ngân sách quốc phòng), cũng như các nghị quyết trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đều được trích dẫn xuất xứ minh bạch từ các cơ sở dữ liệu chính thống công khai (CRS Reports, IAEA Archives, World Bank Open Data, US State Department FRUS). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể kiểm chứng độc lập và tái lập lại quy trình phân tích logic này.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án là gì?

Luận án mở đường cho một chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào:

• Động thái tái cấu trúc trật tự an ninh Vịnh Ba Tư khi Mỹ chuyển trục chiến lược sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
• Tác động của cơ chế hòa giải Trung Đông do Trung Quốc bảo trợ (tiêu biểu là việc bình thường hóa quan hệ Iran - Saudi Arabia năm 2023).
• Vai trò của các loại vũ khí công nghệ mới (UAV tự sát, vũ khí siêu thanh, chiến tranh điều khiển mạng) trong việc làm thay đổi cán cân răn đe bất đối xứng giữa Mỹ và Iran.

---

Kết luận

Luận án "Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016" của NCS. Nguyễn Thu Hạnh là một công trình nghiên cứu lịch sử ngoại giao mẫu mực, sở hữu hàm lượng khoa học cao, lập luận chặt chẽ và nguồn tư liệu phong phú. 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi của công trình bao gồm:

1. Hệ thống hóa toàn diện 37 năm lịch sử chính sách: Tái hiện sinh động, khách quan bức tranh toàn cảnh về sự điều chỉnh chiến lược của 6 đời Tổng thống Mỹ đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran từ sau Cách mạng Hồi giáo 1979 đến khi đạt được thỏa thuận JCPOA 2016.
2. Làm sáng tỏ cấu trúc các nhân tố chi phối: Phân tích biện chứng sự tác động đan xen giữa vị trí địa chính trị của Iran, tính bất biến trong lợi ích chiến lược bá quyền của Mỹ, áp lực của các nhóm lợi ích nội bộ (AIPAC), và sự chuyển dịch trật tự thế giới từ lưỡng cực sang đơn cực.
3. Giải mã nghịch lý lịch sử chương trình hạt nhân: Đưa ra bằng chứng lịch sử thuyết phục khẳng định vai trò khởi tạo và chuyển giao công nghệ ban đầu của chính quyền Mỹ đối với năng lực hạt nhân Iran giai đoạn tiền 1979.
4. Đánh giá khách quan hiệu lực của các công cụ chính sách: Khẳng định sự bất cập của các biện pháp răn đe quân sự và cấm vận đơn phương, đồng thời chỉ ra tính tất yếu của ngoại giao đa phương trong việc giải quyết các hồ sơ an ninh phức tạp.
5. Cung cấp hàm ý chính sách sâu sắc cho Việt Nam: Đúc kết bài học giá trị về cân bằng chiến lược giữa các nước lớn, bảo đảm tính tự chủ chiến lược, kiên định chính sách quốc phòng hòa bình và chủ động hội nhập quốc tế toàn diện trong một thế giới đầy biến động.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu trong nước 1. Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ Ở Việt Nam, Mỹ và chính sách đối ngoại của quốc gia này là đối tượng nghiên cứu được quan tâm đặc biệt. Đã có nhiều chuyên gia về lĩnh vực này như: Trần Thị Vinh, Nguyễn Thái Yên Hương, Nguyễn Thiết Sơn… Tuy không có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016, nhưng nội dung nghiên cứu trong các cuốn sách viết về Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ được chấp bút bởi các học giả trong nước là một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ nói chung.

Từ đó, định hình được rõ nét hơn về chính sách của Mỹ với Iran trong chiến lược toàn cầu của Mỹ. Trong số các chuyên gia về Mỹ ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Yên Hương (Học viện Ngoại giao) đã công bố và xuất bản được nhiều cuốn sách, bài báo như: cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003), “Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ” (2005), “Hoa Kỳ: Văn hóa và chính sách đối ngoại” (2008), “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014)… Cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003) đề cập tới một nội dung quan trọng trong chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm 1979, đó là trừng phạt kinh tế. Những lý thuyết cơ bản nhất về trừng phạt kinh tế đã được đề cập trong nghiên cứu của Nguyễn Thái Yên Hương. Cuốn sách đã chỉ ra và phân tích một số trường hợp cụ thể về trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Mỹ như trường hợp của Iraq, Việt Nam, Nam Phi, Cu Ba, Trung Quốc và Nam Tư.

Những ví dụ này là những dữ liệu quan trọng để so sánh với Iran - quốc gia với gần 40 năm hứng chịu các lệnh trừng phạt kinh tế từ Nhà Trắng. Cuốn sách tham khảo “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014) đã đề cập đến quá trình hình thành, các đặc trưng cơ bản cũng như vai trò của tôn giáo trong nền chính trị Mỹ. Trong chiến lược toàn cầu của Mỹ, tôn giáo nhiều lần được sử dụng như một thứ vũ khí để tấn công các “đối tượng” của chính quyền Mỹ, trong đó có một số quốc gia ở Trung Đông. Như vậy, dù không liên quan trực tiếp đến chính sách của Mỹ đối với Iran, nhưng các nội dung nghiên cứu trong cuốn sách “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” giúp nghiên cứu sinh có thêm hiểu biết về chính sách đối ngoại của nước Mỹ nói chung và 6 việc sử dụng tôn giáo trong ngoại giao nói riêng.

Những kiến thức nền này là rất cần thiết để nghiên cứu sinh có thể tìm hiểu và phân tích chính sách của Mỹ với Iran. Một chuyên gia khác về Mỹ là Trần Thị Vinh (Đại học sư phạm Hà Nội) cũng có nhiều công trình liên quan đến Mỹ và chính sách đối ngoại của nước này. Trong số đó, nổi bật là cuốn “Chủ nghĩa tư bản thế kỉ XX và thập niên đầu thế kỉ XXI: một cách tiếp cận từ lịch sử”. Nội dung của cuốn sách xoay quanh những thay đổi của chủ nghĩa tư bản trong suốt thế kỉ XX đầu thế kỷ XXI.

Mỹ - quốc gia đứng đầu thế giới tư bản chiếm dung lượng nhiều nhất trong cuốn sách. Giáo sư đã khắc họa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ trên tất cả các mặt của đời sống xã hội trong đó có chính sách đối ngoại. Những kiến thức được trình bày trong cuốn sách giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ cũng như những nét chính trong chính sách đối ngoại của quốc gia này. Viện nghiên cứu châu Mỹ (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) là một trung tâm nghiên cứu lớn về các quốc gia châu Mỹ ở Việt Nam.

Viện đã công bố nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Một trong số đó là cuốn sách “Hoa Kỳ: Cam kết và mở rộng (chiến lược toàn cầu mới của Mỹ)” do Lê Bá Thuyên làm chủ biên do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản vào năm 1997. Cuốn sách đã phân tích chiến lược đối ngoại mới dưới thời Tổng thống Bill Clinton – “cam kết và mở rộng” trong đó củng cố các cam kết với các đồng minh chiến lược cũng như mở rộng phạm vi dính líu của Mỹ trên toàn thế giới, trong đó có khu vực Trung Đông. Những nội dung trong cuốn sách đã giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn rõ hơn về chính sách đối ngoại chung của Mỹ dưới thời của Bill Clinton – một giai đoạn trong phạm vi thời gian mà luận án tập trung nghiên cứu.

Nguyễn Thiết Sơn (Viện nghiên cứu châu Mỹ) cũng là một nhà nghiên cứu chuyên sâu khác về Mỹ. Một trong những công trình nổi bật của ông là “Nước Mỹ đầu thế kỉ XXI”. Cuốn sách chỉ có 263 trang nhưng đã chỉ ra được những nét lớn về nước Mỹ trong những năm đầu thế kỷ XXI, trong đó có vấn đề chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế. Tác giả Nguyễn Thiết Sơn nhấn mạnh sự nhất quán trong đường lối đối ngoại của Mỹ đó là “khẳng định và duy trì địa vị lãnh đạo thế giới”.

Cuốn sách cũng tóm lược những điều chỉnh trong chính sách của nước Mỹ sau sự kiện khủng bố ngày 11/9. Đường lối đối ngoại của Mỹ với từng khu vực hay các nước lớn như: châu Âu, châu Á, các quốc gia Mỹ Latinh, châu Phi, các nước Nga, Trung Quốc, Nhật Bản đã được tác giả phân tích khá sâu… Ở Trung Đông, chính sách hậu thuẫn Israel và mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Iraq là những vấn đề được tác giả tập trung làm rõ. Những thông tin này khá hữu ích, bởi khi phân tích về chính sách của Mỹ với Iran phải đặt trong chiến lược chung của Mỹ ở khu vực Trung Đông. Mặc dù ít đề cập trực tiếp đến nội dung nghiên cứu của luận án, nhưng những kiến thức chung về chính sách đối ngoại của Mỹ được trình bày trong các công trình 7 nghiên cứu của các tác giả Việt Nam đã giúp nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn đối tượng nghiên cứu của mình, đồng thời đặt chính sách của Mỹ với Iran trong mối quan hệ biện chứng với chiến lược toàn cầu của Washington hiện nay.

Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông Cuốn sách “Nước Mỹ: vấn đề, sự kiện và tác động” (xuất bản năm 2004) của Vũ Đăng Hinh là một công trình khoa học có chiều sâu về tình hình nước Mỹ trong lịch sử đương đại. Một phần nhỏ trong cuốn sách có đề cập tới chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông. Vũ Đăng Hinh và nhóm tác giả của ông nhấn mạnh tới tình hình Trung Đông cũng như tầm quan trọng của khu vực này đối với chiến lược toàn cầu của Mỹ. Theo đó, các quốc gia Trung Đông có một vai trò rất lớn trong cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ - một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Mỹ đầu thế kỷ XXI.

Tuy dung lượng không nhiều, nhưng những phân tích và đánh giá của các tác giả đã giúp nghiên cứu sinh tiệm cận gần hơn đến những vấn đề cốt lõi và quan trọng nhất trong chính sách của Washington ở Trung Đông trong những thập niên gần đây. Bên cạnh đó không thể không nhắc đến các nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hiền (Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông). Nguyễn Thanh Hiền đã công bố nhiều nghiên cứu liên quan đến tình hình Trung Đông cũng như chính sách của các nước lớn đối với khu vực này. Một trong số những công trình đó là cuốn “Biến động chính trị - xã hội tại Bắc Phi - Trung Đông và những tác động tới Việt Nam” (2015).

Cuốn sách đã đi sâu phân tích những biến động lớn của tình hình khu vực Bắc Phi và Trung Đông giai đoạn trước và sau Mùa xuân Arab. Một phần trong cuốn sách đề cập tới lợi ích và chính sách của Mỹ đối với khu vực Bắc Phi và Trung Đông trong giai đoạn trước và sau Mùa Xuân Arab. Chiến lược “Đại Trung Đông” được định hình từ thời Tổng thống George W. Bush được đặc biệt nhấn mạnh.

Sự điều chỉnh trong chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông từ thời Bush (con) đến Obama cũng được phân tích sâu. Những nội dung nghiên cứu này đã cung cấp cho nghiên cứu sinh nhiều thông tin quan trọng và những luận điểm đánh giá sâu sắc liên quan đến chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói chung và Iran nói riêng. Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran Liên quan trực tiếp đến luận án là bài viết “Các vấn đề của Iran hiện nay” đăng trên tạp chí Châu Phi và Trung Đông số 7 (11) (tháng 7/2006) của nhà nghiên cứu Đỗ Trọng Quang. Bài viết chủ yếu đề cập tới các vấn đề thách thức mà Iran đang phải đối mặt hiện nay.

Ngoài những mâu thuẫn giữa phái thủ cựu và phái cải cách trong nội bộ nền chính trị Iran, những khó khăn trong việc phát triển các chương trình hạt nhân thì Mỹ - với chính sách đối ngoại tương đối cứng rắn với Iran trong nhiều năm qua cũng là một trở ngại lớn cho sự phát triển của quốc gia Islam giáo này. Theo những phân tích của tác giả, “đòn phủ đầu” khó có thể xảy ra như kịch bản với Iraq, nhưng mối quan hệ 8 giữa Iran và Mỹ vẫn còn nhiều nút thắt chưa được gỡ bỏ, trọng tâm là sự can dự của Iran trong cuộc xung đột Arab - Israel và chương trình hạt nhân của nước này. Để đối phó với một Iran ngày càng hùng mạnh ở Vịnh Ba Tư, Mỹ một mặt tiếp tục kiềm chế Iran; mặt khác, cũng tranh thủ cơ hội hợp tác để đạt các mục tiêu chiến lược trong khu vực. Bài viết của tác giả tuy ngắn gọn nhưng đã đề cập tới những nét khái quát nhất trong mối quan hệ giữa hai nước và chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran đầu những năm 2000.