Luận văn: Vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong quản lý rừng bền vững tại VQG Xuân Sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong quản lý bền vững tài nguyên rừng tại khu vực vùng đệm vườn quốc, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Trang
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong quản lý bền vững tài nguyên rừng tại khu vực vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Phú Thọ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Một số Khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Quản lý rừng bền vững
• 1.1.2. Vùng đệm
• 1.1.3. Lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Trên thế giới
• 1.2.1. Các nghiên cứu về bảo tồn tài nguyên rừng gắn với hoạt động sinh kế của CĐĐP
• 1.2.2. Các nghiên cứu về vai trò của LSNG
• 1.2.3. Các nghiên cứu về tiềm năng của LSNG
• 1.2.4. Các nghiên cứu về giải pháp nâng cao vai trò của LSNG

Tóm tắt

I. Khám phá tiềm năng Lâm sản ngoài gỗ tại VQG Xuân Sơn

Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ, là một hệ sinh thái rừng núi đá vôi đặc trưng, nắm giữ tiềm năng to lớn về lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Các sản phẩm này đóng vai trò sống còn trong việc kiến tạo một mô hình quản lý rừng bền vững, cân bằng giữa mục tiêu bảo tồn và phát triển. Theo nghiên cứu của Trần Thị Trang (2006), LSNG không chỉ là nguồn tài nguyên quan trọng cho sinh kế bền vững của người dân địa phương mà còn là chìa khóa để giảm áp lực khai thác gỗ, góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học. Tại vùng đệm VQG Xuân Sơn, việc khai thác và sử dụng LSNG đã gắn liền với đời sống của các cộng đồng dân tộc Dao, Mường, Kinh từ bao đời. Chúng cung cấp thực phẩm, dược liệu, nguyên vật liệu và tạo ra thu nhập, đặc biệt trong bối cảnh việc khai thác gỗ bị hạn chế nghiêm ngặt. Tuy nhiên, vai trò này chưa được đánh giá đúng mức, dẫn đến tình trạng khai thác quá mức và thiếu quy hoạch. Nhận thức đúng đắn về giá trị của sản phẩm ngoài gỗ là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng các giải pháp quản lý hiệu quả. Mục tiêu cốt lõi là biến LSNG từ một nguồn tài nguyên tự cấp, tự phát thành một ngành kinh tế được tổ chức bài bản, mang lại lợi ích công bằng cho cộng đồng địa phương và đảm bảo sự tái sinh của tài nguyên rừng cho các thế hệ tương lai.

1.1. Tổng quan về hệ sinh thái rừng núi đá vôi đặc trưng

VQG Xuân Sơn sở hữu một hệ sinh thái rừng núi đá vôi độc đáo, là nơi trú ngụ của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Địa hình bị chia cắt phức tạp, khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm đã tạo điều kiện cho thảm thực vật phát triển phong phú. Chính sự đa dạng này là nền tảng cho sự dồi dào của các loại lâm sản ngoài gỗ. Theo tài liệu nghiên cứu, khu vực này có tới 103 loài LSNG đã được xác định, bao gồm các nhóm cây thân gỗ, tre nứa, cây bụi, dây leo và dược liệu. Sự phong phú này không chỉ có giá trị về mặt bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế đa ngành, từ dược phẩm đến thủ công mỹ nghệ và du lịch.

1.2. Vai trò của LSNG trong đời sống cộng đồng người Dao Mường

Đối với cộng đồng người Dao Tiền và người Mường sinh sống tại vùng đệm VQG Xuân Sơn, rừng và LSNG không chỉ là nguồn sống mà còn là một phần không thể tách rời của văn hóa bản địa Xuân Sơn. Cuộc sống của họ phụ thuộc sâu sắc vào việc thu hái các sản phẩm từ rừng như măng, nấm, các loại rau rừng, và đặc biệt là cây thuốc. Nghiên cứu chỉ ra rằng, khi tài nguyên gỗ cạn kiệt, người dân chuyển sang khai thác LSNG để đảm bảo cuộc sống. Tần suất đi rừng của người Dao cao hơn đáng kể, phản ánh sự phụ thuộc lớn hơn do diện tích đất canh tác bị thu hẹp. Do đó, bất kỳ chiến lược quản lý rừng bền vững nào cũng phải đặt lợi ích và tri thức bản địa của các cộng đồng này vào vị trí trung tâm.

II. Top 3 thách thức trong quản lý rừng bền vững Xuân Sơn

Công tác quản lý rừng bền vững tại VQG Xuân Sơn đang đối mặt với nhiều thách thức đan xen giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Thách thức lớn nhất đến từ mâu thuẫn giữa nhu cầu bảo tồn nghiêm ngặt và áp lực sinh kế ngày càng tăng của người dân vùng đệm. Theo khảo sát, 100% hộ gia đình được hỏi đều nhận định rằng trữ lượng LSNG đang suy giảm nghiêm trọng so với trước đây (Trần Thị Trang, 2006). Nguyên nhân chính là do tập quán canh tác lạc hậu, kỹ thuật khai thác mang tính hủy diệt và sự thiếu vắng các mô hình kinh tế thay thế hiệu quả. Khi rừng tự nhiên suy giảm, các sản phẩm ngoài gỗ cũng dần cạn kiệt, đẩy người dân vào vòng luẩn quẩn của đói nghèo và khai thác tài nguyên trái phép. Hơn nữa, chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ còn manh mún, thiếu liên kết, khiến người dân chỉ nhận được một phần rất nhỏ giá trị sản phẩm. Việc giải quyết những thách thức này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, vừa hỗ trợ kỹ thuật, vừa hoàn thiện chính sách để đảm bảo một tương lai bền vững cho cả con người và hệ sinh thái rừng.

2.1. Thực trạng suy giảm tài nguyên và đa dạng sinh học

Tài nguyên rừng vùng đệm đã bị cạn kiệt nghiêm trọng, chủ yếu còn lại là rừng thứ sinh nghèo, rừng tre nứa và đất trống, cây bụi. Tình trạng này trực tiếp đe dọa đến công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Sự suy giảm của rừng kéo theo sự khan hiếm của nhiều loài LSNG có giá trị kinh tế cao như rau sắng, ba kích, bảy lá một hoa. Việc khai thác không có kế hoạch, không quan tâm đến khả năng tái sinh đã làm cạn kiệt nguồn tài nguyên. Kết quả phỏng vấn cho thấy có đến 96.7% số hộ cho rằng lượng LSNG đã giảm nhiều hoặc rất nhiều trong giai đoạn từ 1993 đến nay, đây là một lời cảnh báo khẩn cấp về sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời để phục hồi hệ sinh thái.

2.2. Áp lực sinh kế từ cộng đồng và tập quán canh tác

Áp lực lớn nhất đối với tài nguyên rừng đến từ nhu cầu sinh kế bền vững cho người dân. Với diện tích đất nông nghiệp ít, năng suất thấp và thiếu việc làm, người dân buộc phải dựa vào rừng như nguồn thu nhập chính. Tập quán canh tác nương rẫy trước đây và phương thức thu hái tận diệt hiện tại đã góp phần làm suy thoái rừng. Ví dụ điển hình là việc khai thác măng, người dân khai thác triệt để không chừa lại cây non để tái sinh. Dù thu nhập từ việc bán măng tươi không cao, nhưng đây vẫn là nguồn sống chính trong những tháng giáp hạt. Do đó, việc tạo ra các mô hình kinh tế dưới tán rừng khác là yêu cầu cấp bách để giảm áp lực lên tài nguyên.

III. Phương pháp phát triển sinh kế từ Lâm sản ngoài gỗ

Để thực hiện quản lý rừng bền vững, việc phát triển sinh kế từ lâm sản ngoài gỗ là một giải pháp khả thi và chiến lược. Thay vì khai thác tự phát, cần xây dựng các mô hình kinh tế dưới tán rừng một cách có hệ thống. Trọng tâm của phương pháp này là chuyển đổi từ khai thác sang canh tác và chế biến, nâng cao giá trị sản phẩm. Các mô hình như trồng dược liệu dưới tán rừng, phát triển cây đa tác dụng (chè shan, giổi xanh, trám), và xây dựng các hợp tác xã thu mua, chế biến là hướng đi tiềm năng. VQG Xuân Sơn đã có những định hướng ban đầu như dự án trồng chè shan, tuy nhiên hiệu quả chưa rõ rệt. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ hơn về giống, kỹ thuật và đặc biệt là kết nối thị trường. Việc xây dựng một chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ hoàn chỉnh, từ người trồng, người thu hái đến người tiêu dùng cuối cùng, sẽ đảm bảo lợi ích được phân chia công bằng, tạo động lực cho người dân tham gia bảo vệ rừng. Đây là cách tiếp cận 'bảo tồn - phát triển', nơi kinh tế và môi trường cùng song hành.

3.1. Mô hình trồng và phát triển dược liệu dưới tán rừng

Khu vực VQG Xuân Sơn có tiềm năng lớn về cây dược liệu, với 72 loài đã được thống kê. Việc phát triển các mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Các loài như sa nhân, ba kích, thiên niên kiện có thể được khoanh vùng bảo vệ và trồng bổ sung. Mô hình này tận dụng được điều kiện bóng râm tự nhiên của rừng, không cần phá rừng làm nương rẫy, phù hợp với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học. Để thành công, cần có nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật canh tác cho từng loài và xây dựng các vùng trồng tập trung, liên kết với các công ty dược phẩm để đảm bảo đầu ra ổn định.

3.2. Xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu sản phẩm OCOP

Một trong những điểm yếu lớn nhất hiện nay là chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ còn rời rạc. Người dân bán sản phẩm thô với giá rẻ, trong khi lợi nhuận lớn thuộc về các khâu trung gian. Giải pháp là cần tổ chức lại sản xuất, thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã để tăng sức mạnh đàm phán và chế biến sơ bộ sản phẩm. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm đặc trưng của Xuân Sơn (như mật ong rừng, chè shan, rau sắng) theo tiêu chuẩn OCOP (Mỗi xã một sản phẩm). Việc này không chỉ nâng cao giá trị kinh tế mà còn quảng bá hình ảnh của VQG, gắn liền sản phẩm với câu chuyện về quản lý rừng bền vững và văn hóa bản địa Xuân Sơn.

IV. Bí quyết quản lý rừng bền vững dựa vào cộng đồng

Kinh nghiệm quốc tế đã chứng minh rằng quản lý rừng bền vững chỉ thực sự hiệu quả khi có sự tham gia của cộng đồng địa phương. Người dân sống gần rừng sở hữu tri thức bản địa vô giá về hệ sinh thái và là những người giám sát tài nguyên hiệu quả nhất. Bí quyết thành công nằm ở việc trao quyền và chia sẻ lợi ích một cách công bằng. Thay vì coi người dân là đối tượng cần quản lý, cần xem họ là đối tác trong công tác bảo tồn. Các chính sách như chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) hay giao khoán bảo vệ rừng cần được thực thi một cách minh bạch, hiệu quả. Hơn nữa, việc lồng ghép các quy ước, hương ước của thôn bản vào quy định quản lý của Vườn Quốc gia sẽ nâng cao tính tự giác và trách nhiệm của cộng đồng. Khi người dân thấy được lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tích cực nhất cho tương lai của VQG Xuân Sơn.

4.1. Áp dụng chính sách Chi trả Dịch vụ Môi trường rừng PFES

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) là một công cụ kinh tế quan trọng để huy động nguồn lực xã hội cho công tác bảo vệ rừng. Bằng cách yêu cầu các đơn vị hưởng lợi từ dịch vụ của rừng (như nhà máy thủy điện, công ty du lịch) chi trả một khoản phí, chính sách này tạo ra nguồn tài chính bền vững để hỗ trợ lại cho những người giữ rừng, chính là cộng đồng địa phương. Việc triển khai hiệu quả PFES tại Xuân Sơn sẽ tạo ra một nguồn thu nhập ổn định cho người dân, giúp họ giảm bớt sự phụ thuộc vào việc khai thác LSNG bất hợp pháp, từ đó đóng góp trực tiếp vào mục tiêu quản lý rừng bền vững.

4.2. Phát huy vai trò của tri thức bản địa trong bảo tồn

Tri thức bản địa của cộng đồng người Dao Tiền và người Mường về các loài cây, mùa vụ thu hái, và cách sử dụng bền vững là một nguồn tài nguyên quý giá. Thay vì áp đặt các phương pháp khoa học một cách máy móc, ban quản lý VQG cần phối hợp với các già làng, trưởng bản để ghi nhận và tích hợp những kiến thức này vào kế hoạch quản lý. Ví dụ, tri thức về thời điểm thu hái để không ảnh hưởng đến sự tái sinh của cây, hay các khu vực rừng thiêng cần bảo vệ nghiêm ngặt. Việc tôn trọng và phát huy văn hóa bản địa Xuân Sơn không chỉ giúp công tác bảo tồn hiệu quả hơn mà còn củng cố mối quan hệ hợp tác giữa Vườn và cộng đồng.

V. Hướng đi tương lai Du lịch sinh thái và chứng chỉ rừng

Hướng tới tương lai, quản lý rừng bền vững tại VQG Xuân Sơn cần tích hợp các giải pháp mang tính đột phá và dài hạn. Du lịch sinh thái VQG Xuân Sơn là một hướng đi đầy hứa hẹn, có khả năng tạo ra nguồn thu nhập lớn tại chỗ mà không gây hại đến tài nguyên. Các tour du lịch trải nghiệm văn hóa, khám phá hệ sinh thái, tìm hiểu về dược liệu dưới tán rừng có thể được phát triển dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Song song đó, việc hướng tới chứng chỉ rừng FSC (Forest Stewardship Council) cho các vùng sản xuất LSNG được quy hoạch là một mục tiêu chiến lược. Chứng chỉ này không chỉ khẳng định cam kết về quản lý bền vững mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường cao cấp, nâng cao giá trị cho sản phẩm ngoài gỗ của Xuân Sơn. Sự kết hợp giữa du lịch có trách nhiệm và sản xuất bền vững sẽ tạo ra một vòng tuần hoàn kinh tế xanh, đảm bảo một tương lai thịnh vượng cho cộng đồng và sự trường tồn cho hệ sinh thái rừng.

5.1. Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng bền vững

Phát triển du lịch sinh thái VQG Xuân Sơn theo mô hình du lịch cộng đồng là cách tốt nhất để đảm bảo lợi ích thuộc về người dân địa phương. Các hoạt động như homestay, hướng dẫn viên bản địa, trình diễn văn hóa, bán các sản phẩm thủ công mỹ nghệ và lâm sản ngoài gỗ chế biến sẽ tạo ra nhiều việc làm. Mô hình này biến di sản văn hóa và thiên nhiên thành tài sản kinh tế, khuyến khích người dân bảo vệ chính những giá trị đó. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch cần được quy hoạch cẩn thận để tránh các tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa, đảm bảo tính bền vững lâu dài.

5.2. Lợi ích và lộ trình hướng tới chứng chỉ rừng FSC

Việc đạt được chứng chỉ rừng FSC cho các sản phẩm như tre, luồng hoặc các loại gỗ trồng trong vùng đệm sẽ là một bước tiến lớn. Chứng chỉ này là sự bảo chứng uy tín trên thị trường quốc tế về việc sản phẩm tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về môi trường, xã hội và kinh tế. Nó giúp sản phẩm tiếp cận các thị trường khó tính, bán được giá cao hơn và nâng cao uy tín cho VQG. Lộ trình để đạt được chứng chỉ này đòi hỏi sự cam kết từ chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc tuân thủ các quy trình quản lý, khai thác và đảm bảo quyền lợi cho người lao động, phù hợp với mục tiêu cuối cùng là quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp. TRÇn thÞ trang VAi trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i khu vùc vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, Phó Thä Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 4.04 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Phó Thä - 2006 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ***************** TRÇn thÞ trang VAi trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i khu vùc vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, Phó Thä Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 4.04 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: TS. Ph¹m Xu©n Hoµn Phó Thä - 2006 1 Më ®Çu L©m s¶n ngoµi gç lµ mét tiÒm n¨ng to lín cña tµi nguyªn rõng nhiÖt ®íi, cã vai trß quan träng ®èi víi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng, ®ång thêi ®ãng gãp vµo ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®Þa ph­¬ng. Lµ nguån tµi nguyªn g¾n bã vµ kh«ng thÓ thiÕu ®­îc trong ®êi sèng cña céng ®ång d©n c­ sèng ë gÇn rõng.

Tuy nhiªn, vai trß cña LSNG cho ®Õn nay vÉn ch­a ®­îc ®¸nh gi¸ ®óng møc, h¹n chÕ nµy ®· lµm cho LSNG nghÌo kiÖt ®i, cïng víi diÖn tÝch rõng tù nhiªn bÞ suy gi¶m, vµ ®· cã ¶nh h­ëng rÊt nhiÒu tíi cuéc sèng cña c­ d©n sèng dùa vµo rõng. MÆt kh¸c, ë c¸c v­ên quèc gia hay khu b¶o tån thiªn nhiªn ph¸t triÓn rõng trë thµnh mét nhiÖm vô cùc kú quan träng. V× b¶o tån rõng, viÖc khai th¸c gç bÞ h¹n chÕ, vµ v× thÕ LSNG ®­îc coi lµ mét thay thÕ h÷u dông nhÊt cña ng­êi d©n nh»m b¶o ®¶m cuéc sèng. T¹i vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, viÖc sö dông LSNG ®· g¾n liÒn víi sù sinh tån cña c¸c céng ®ång d©n c­ (Dao, Kinh, M­êng), gãp phÇn gi¶i quyÕt viÖc lµm, t¨ng thu nhËp vµ c¶i thiÖn ®êi sèng cña ng­êi d©n.

Nh­ng do tËp qu¸n canh t¸c cña ng­êi d©n l¹c hËu, ch­a cã biÖn ph¸p sö dông ®Êt, rõng hîp lý, cïng víi søc Ðp cña nhu cÇu l­¬ng thùc, thùc phÈm, gç cñi ngµy cµng bøc thiÕt ®· lµm cho LSNG ngµy cµng bÞ suy gi¶m c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng. Tr­íc thùc tÕ ®ã, viÖc lµm sao ®Ó qu¶n lý bÒn v÷ng ®­îc tµi nguyªn rõng lµ mét ®ßi hái cÊp b¸ch. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ chóng ta cÇn hç trî, t¸c ®éng thÕ nµo ®Ó hä cã thÓ qu¶n lý vµ sö dông hîp lý LSNG vµ tµi nguyªn rõng ®­îc giao. Nh»m võa n©ng cao ®­îc ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cho hä võa b¶o vÖ ®­îc tµi nguyªn rõng.

Trong tr­êng hîp nµy th× qu¶n lý, ph¸t triÓn LSNG lµ mét lùa chän kh¶ thi nhÊt ®Ó thùc hiÖn ®­îc môc tiªu qu¶n lý rõng bÒn v÷ng. NhËn thøc ®­îc vai trß to lín cña LSNG trong viÖc cÊu thµnh tµi nguyªn rõng vµ hiÓu r»ng nhiÒu gi¸ trÞ cña nã lµ kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc nªn VQG 2 Xu©n S¬n ®· ®Æc biÖt chó träng, t×m tßi vµ nghiªn cøu h­íng ph¸t triÓn LSNG cho phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ cña khu vùc vµ ®· ®­a ra ®­îc mét sè m« h×nh g©y trång LSNG nh­: Trång rõng phßng hé b»ng c©y chÌ shan, giæi xanh,. Tuy nhiªn, c¸c m« h×nh nµy ch­a ®em l¹i hiÖu qu¶ râ rµng ®èi víi cuéc sèng ng­êi d©n nªn tµi nguyªn LSNG vÉn n»m trong t×nh tr¹ng bÞ ®e do¹ cïng víi sù suy gi¶m cña tµi nguyªn rõng. Cã hµng lo¹t c©u hái ®ang ®Æt ra nh­:  Thùc tr¹ng tµi nguyªn rõng, LSNG vµ vai trß cña LSNG ®èi víi ®êi sèng céng ®ång nh­ thÕ nµo?  TiÒm n¨ng cña chóng ra sao ?  Kinh nghiÖm vµ trë ng¹i trong qu¸ tr×nh qu¶n lý, sö dông LSNG lµ g×?  CÇn cã nh÷ng gi¶i ph¸p nµo ®Ó gi¶i quyÕt mèi quan hÖ gi÷a b¶o tån rõng víi ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng ®Öm cña V­ên? §Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng tån t¹i nªu trªn ®Ò tµi: "Vai trß cña L©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i vïng ®Öm V­ên Quèc Gia Xu©n S¬n - Phó Thä" ®· ®­îc thùc hiÖn 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.Mét sè Kh¸i niÖm c¬ b¶n - Qu¶n lý rõng bÒn v÷ng Rõng tõ sù thu ho¹ch l©u bÒn chuyÓn sang ph¸t triÓn bÒn v÷ng, chñ yÕu lµ do tµi nguyªn rõng kh«ng ®ñ, t¨ng tr­ëng rõng cã h¹n.

ChuyÓn biÕn nµy lµ do qu¶n lý kinh doanh rõng biÕn thµnh qu¶n lý kinh doanh hÖ sinh th¸i rõng, th«ng qua kinh doanh bÒn v÷ng ®Ó ®¹t ®Õn ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp vµ ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng bao hµm c¶ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. “L©m nghiÖp bÒn v÷ng lµ lo¹i h×nh kinh doanh rõng võa tho¶ m·n nhu cÇu ng­êi hiÖn t¹i l¹i kh«ng ph­¬ng h¹i ®Õn n¨ng lùc nhu cÇu cña thÕ hÖ con ch¸u”. Tøc lµ l©m nghiÖp bÒn v÷ng kh«ng chØ bÒn v÷ng vÒ n¨ng lùc tiÒm t¹i vÒ sinh th¸i rõng, mµ cßn ph¶i bÒn v÷ng vÒ s¶n phÈm vµ c¸c lo¹i dÞch vô kh¸c.

Theo Jeff Remm (Mü), néi dung ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng cã mÊy néi dung chÝnh nh­ sau: (1) T¹o nªn ®iÒu kiÖn bªn ngoµi tèt, kh«ng ngõng n©ng cao chÊt l­îng rõng. (2) Më réng mËu dÞch vµ hîp t¸c ®Ó kÕt hîp lîi dông vµ ph¸t triÓn rõng. (3) Kinh doanh nhiÒu tÇng thø, qu¶n lý theo qui luËt, cã sù hç trî tõ bªn ngoµi. (4) V× rõng t­¬ng lai mµ tiÕn hµnh thiÕt kÕ vµ ®Çu t­ ph¸t triÓn rõng.

N¨m 1990, Bé tr­ëng l©m nghiªp Cana®a J.S Maini ®· ®Þnh nghÜa ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng nh­ sau: “ Ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng lµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng gi¸ trÞ ®Êt rõng vµ c¸c lo¹i m«i tr­êng , b¶o ®¶m søc s¶n xuÊt 4 cña ®Êt rõng vµ n¨ng lùc t¸i sinh, b¶o vÖ tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña HST rõng”. ¤ng cho r»ng thu ho¹ch l©u bÒn chØ lµ mét bé phËn cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng vµ ph¶i chó träng kinh doanh rõng tæng hîp, b¶o ®¶m tÝnh hoµn chØnh cña m«i tr­êng rõng vµ b¶o ®¶m kh¶ n¨ng chän läc trong t­¬ng lai. N¨m 1992, Héi nghÞ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn LHQ ®· nªu ra lêi kªu gäi mang tÝnh nguyªn t¾c vÒ rõng lµ “Nªn lÊy qu¶n lý theo ph­¬ng thøc bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng vµ ®Êt rõng ®Ó tho¶ m·n nhu cÇu vÒ c¸c mÆt x· héi, kinh tÕ, v¨n ho¸ vµ tinh thÇn cña ng­êi hiÖn t¹i vµ thÕ hÖ con ch¸u. Nh÷ng s¶n phÈm ®ã nh­ gç, s¶n phÈm tõ gç, n­íc, l­¬ng thùc, thøc ¨n, y d­îc, chÊt ®èt, nhµ ë, nghÒ nghiÖp, vui ch¬i, n¬i ë cña ®éng vËt hoang d·, tÝnh ®a d¹ng cña phong c¶nh vµ c¸c s¶n phÈm kh¸c cña rõng.

Ph¶i ¸p dông mäi biÖn ph¸p b¶o vÖ rõng ®Ó tr¸nh sù « nhiÔm, ch¸y rõng, s©u bÖnh,. ®Ó gi÷ g×n toµn bé nh÷ng gi¸ trÞ cña rõng”. L©m nghiÖp bÒn v÷ng kh«ng cã nghÜa lµ ¸p dông t¸i sinh tù nhiªn, sö dông kü thuËt l©m sinh hiÖu qu¶ thÊp vµ lçi thêi, mµ ph¶i ®i t×m l©m nghiÖp sinh th¸i hiÖn ®¹i, vËn dông tri thøc khoa häc hiÖn ®¹i ®Ó thiÕt kÕ vµ thùc thi kü thuËt l©m sinh thÝch hîp víi nguyªn t¾c sinh th¸i häc vµ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh t­¬ng øng. - Vïng ®Öm T¹i Héi nghÞ vÒ Khu b¶o tån vµ VQG lÇn thø III do IUNC tæ chøc t¹i Bali n¨m 1982 ®· ®Ò cËp ®Õn viÖc ®¸p øng nhu cÇu cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng th«ng qua viÖc x©y dùng c¸c vïng ®Öm.

VÊn ®Ò nµy ®· ®­îc th¶o luËn nhiÒu h¬n trong Héi nghÞ MAB/UNESCO vÒ ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng cho c¸c khu b¶o tån sinh quyÓn, ®­îc tæ chøc t¹i Minsk (Liªn X« cò) n¨m 1984. Trªn c¬ së ®ã cã rÊt nhiÒu kh¸i niÖm vÒ vïng ®Öm ®­îc ®­a ra [16]. Theo Jeffey Sayer (1991): ”Vïng ®Öm lµ vïng ®Êt n»m xung quanh VQG hay KBT mµ ë ®ã viÖc sö dông c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn cã h¹n chÕ, 5 hay ë ®ã c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý ®Æc biÖt vÒ ph¸t triÓn nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ cña viÖc b¶o vÖ". Michael Brow Barbara uryckoff- Baird (1994) cho r»ng: "Vïng ®Öm lµ vïng n»m trong hoÆc tiÕp gi¸p víi khu b¶o tån, t¹i ®ã mèi quan hÖ hµi hoµ gi÷a m«i tr­êng tù nhiªn vµ con ng­êi ®­îc chó träng, môc tiªu cña viÖc qu¶n lý vïng ®Öm lµ tèi ­u ho¸ nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸, x· héi, sinh th¸i vµ tµi nguyªn th«ng qua viÖc qu¶n lý tÝch cùc, thÝch øng, c«ng b»ng víi tÊt c¶ c¸c nhãm vµ cho phÐp thay ®æi gi¸ trÞ vÒ thêi gian".

T¹i Héi th¶o quèc gia vÒ sù tham gia cña C§ §P trong qu¶n lý c¸c khu b¶o tån thiªn nhiªn ViÖt Nam ®­îc tæ chøc t¹i Thµnh phè Hå ChÝ Minh tõ ngµy 17-18 th¸ng 12 n¨m 1997, kh¸i niÖm vïng ®Öm ®· ®­îc ®­a ra th¶o luËn, mét sè kh¸i niÖm ®­îc ®Ò cËp tíi trong héi th¶o [20] Vïng ®Öm lµ "Vïng ®Êt n»m ngoµi KBT hay VQG, t¹i ®ã viÖc sö dông ®Êt ®· phÇn nµo ®­îc h¹n chÕ, nh»m t¹o thµnh mét vµnh ®ai b¶o vÖ bæ sung cho KBT ®ång thêi gióp cho nh©n d©n sinh sèng trong vïng ®­îc bï ®¾p phÇn nµo nh÷ng thiÖt thßi do viÖc thµnh lËp c¸c KBT ®ã g©y ra" (Mackinnon, 1981, 1986). "Vïng ®Öm lµ vïng tiÕp gi¸p víi khu b¶o vÖ bao quanh toµn bé hay mét phÇn cña khu b¶o vÖ, vïng ®Öm n»m ngoµi diÖn tÝch khu b¶o vÖ vµ kh«ng thuéc quyÒn qu¶n lý sö dông cña Ban qu¶n lý b¶o vÖ" (QuyÕt ®Þnh sè 1586 LN/KL ngµy 13/7/1993). "Vïng ®Öm lµ vïng rõng hoÆc ®Êt ®ai cã d©n c­ sinh sèng bao quanh hoÆc n»m s¸t danh giíi c¸c khu rõng ®Æc dông hoÆc KBT TN. ViÖc thµnh lËp vïng ®Öm nh»m lµm gi¶m ¸p lùc cña d©n ®Þa ph­¬ng ®èi víi khu vùc cÇn b¶o vÖ" (ThuËt ng÷ L©m nghiÖp, 1996) [27].A vµ NguyÔn V¨n S¶n ®· ®Þnh nghÜa vïng ®Öm lµ "Nh÷ng vïng ®­îc x¸c ®Þnh ranh giíi râ rµng, cã hoÆc kh«ng cã tµi nguyªn rõng, n»m 6 ngoµi ranh giíi cña KBT vµ ®­îc qu¶n lý ®Ó n©ng cao viÖc b¶o tån cña khu b¶o tån vµ chÝnh vïng ®Öm ®ång thêi mang l¹i lîi Ých cho nh©n d©n sèng quanh KBT.

§iÒu nµy ®­îc thùc hiÖn b»ng c¸ch ¸p dông c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn ®Æc biÖt gãp phÇn vµo viÖc n©ng cao ®êi sèng c­ d©n sèng trong vïng ®Öm"[6]. Theo ®iÒu 8 cña "Quy chÕ qu¶n lý rõng ®Æc dông, rõng phßng hé vµ rõng s¶n xuÊt lµ rõng tù nhiªn" ban hµnh theo quyÕt ®Þnh sè 08/2001/Q§ - TTg ngµy 11 th¸ng 01 n¨m 2001 th× "Vïng ®Öm lµ vïng rõng, vïng ®Êt hoÆc vïng ®Êt cã mÆt n­íc n»m s¸t ranh giíi cña c¸c VQG vµ KBT TN; cã t¸c ®éng ng¨n chÆn hoÆc gi¶m nhÑ sù x©m ph¹m khu rõng ®Æc dông.