đặt vấn đề tự do hóa tài chính một cách tách biệt với các chính sách kinh tế. Ông lập luận rằng tự do hóa kinh tế phải tiến hành theo trình tự. Và trình tự tự do hóa kinh tế đã được nhiều nhà kinh tế chấp nhận như sau : 1 Hình 2.2 : Sơ đồ trình tự tự do hoá kinh tế Tự do hóa tài chính Giảm dự Bải bỏ Đa dạng Tăng Bỏ trữ kiểm soát hóa cạnh tín dụng bắt buộc lãi suất sở hữu tranh chỉ định Cải Giảm thâm cách hụt tài ngân khoản Cải cách thương mại vốn sách Quản lý tỷ giá hối đoái Nguồn : Tài liệu giảng dạy Chương trình kinh tế Fulright(2005) môn Tài Chính Phát triển Hình 2.2 cho chúng ta thấy : Đầu tiên của trình tự này là cải cách thương mại. Vì rằng bất kỳ quốc gia nào khi thực hiện tự do hóa và hội nhập phải dựa trên nền tảng tự do hóa thương mại trong đó xem xét và hoàn chỉnh hệ thống luật liên quan đến hội nhập khu vực và tổ chức thương mại thế giới nhằm mục đích giảm dần các ưu đãi trực tiếp từ chính phủ đến các doanh nghiệp nhà nước và nâng cao năng lực cạnh tranh ( WTO ).
Thứ hai, Chính Phủ phải kiểm soát được chính sách tài khoá để giảm thâm hụt ngân sách. Nếu thâm hụt ngân sách không được giảm thì tự do hóa tài chính càng dẫn tới bất ổn định và nhiều rủi ro hơn đối với hoạt động kinh tế của quốc gia. Thứ ba, cải cách hệ thống ngân hàng. Trong tiến trình tự do hóa tài chính, hệ thống ngân hàng đóng vai trò trung tâm và quyết định đến thành công hay thất bại của quá trình này.
Vì đây là điều kiện cần thiết để phát triển cơ sở hạ tầng thị trường tài chính. 1 Thứ tư, Tự do hóa lãi suất và thực hiện chính sách tỷ giá hối đoái thả nổi có kiểm soát của nhà nước. Tỷ giá hối đoái phải thực hiện linh hoạt để phát huy vai trò vừa là công cụ, vừa là mục tiêu căn cứ vào tình hình kinh tế trong từng thời kỳ nhất định. Cuối cùng của trình tự tự do hoá tài chính là tự do hoá các giao dịch trên tài khoản vốn.
Đây là bước đi quan trọng nhất và nguy hiểm nhất trong trình tự tự do hoá tài chính. Theo Nguyễn Xuân Thành (2001, 2002) tự do hóa tài khoản vốn thường dẫn tới dòng vốn chảy vào làm tăng đột ngột nguồn ngoại tệ và đẩy tỷ giá hối đoái bị lên giá. Động thái này tạo ra các tín hiệu giá mâu thuận với cải cách thương mại : Tỷ giá hối đoái lên giá làm suy giảm khu vực xuất khẩu trong cải cách thương mại là để tăng cường khu vực này. Theo McKinnon để tự do hoá tài khoản vốn cần : (1) Giảm các ràng buộc đối với hệ thống Ngân hàng trong nước; (2) Việc vay và cho vay trong nước theo lãi suất cân bằng, không bị hạn chế; (3) Lạm phát trong nước được kiểm soát; (4) Thị trường chứng khoán phát triển để huy động vốn trên thị trường quốc tế một cách tự do.
Theo trình tự tối ưu trên, ta thấy rằng tự do hóa lãi suất là hạt nhân, là linh hồn của quá trình tự do hóa tài chính, bởi nhờ đó mà các luồng tài chính vận động một cách thông suốt. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy hậu quả của việc sai lộ trình là rất nghiêm trọng như trường hợp của Thái Lan cuối năm 2007. Đó là sự khủng hoảng khu vực tài chính, bất động sản nghiêm trọng của Thái Lan mà trước đó là một trong những điển hình của sự thành công trong phát triển kinh tế. Điều đó cho thấy sự yếu ớt của quốc gia này khi lâm vào tình trạng khủng hoảng.
Vì trong giai đoạn tăng trưởng cao Thái Lan đã tiềm ẩn những bất ổn. Theo Trần Ngọc Thơ ( 2002), đó là sự thâm hụt tài khoản vảng lai lớn và được bù đắp bằng các khoản vay ngắn hạn trong thời gian dài, nợ nước ngoài chồng chất, đồng nội tệ bị đánh giá cao và được cố định theo USD, hệ thống ngân hàng yếu kém và thiếu vốn triền miên. Thực tế Thái Lan 1 đã tự do hóa tài khoản vốn vội vàng khi chưa có thị trường vốn và tài chính trong nước mạnh, và là thất bại điển hình cho tiến trình tự do hóa sai lộ trình.2 Lý thuyết về lãi suất, tự do hoá lãi suất và các lý thuyết liên quan khác 2.1 Khái niệm về lãi suất Lãi suất là biến số có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế và là công cụ để thực hiện chính sách tiền tệ. Có nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau về lãi suất.
Một số quan điểm của các nhà kinh tế : Theo Karl-Marx : Lãi suất là giá cả của tư bản cho vay (Giá cả của tín dụng). Theo Samuelson : Lãi suất là giá mà người đi vay phải trả cho người vay để được sử dụng một khoản tiền trong một thời gian nhất định, nó chính là giá của việc mua bán quyền sử dụng tiền tệ trong một thời gian xác định. Theo Marshall : Lãi suất là chỉ giá phải trả cho việc sử dụng vốn trên một thị trường bất kì. Như vậy, Lãi suất : là giá cả của quyền được sử dụng vốn vay trong một thời gian nhất định mà người sử dụng trả cho người sở hữu nó.
Cách tính lãi suất : Lãi suất là tỷ lệ phần trăm được xác định cho một đơn vị 2 thời gian, dùng làm căn cứ để tính tiền lãi trong các quan hệ tín dụng.2 Phân loại lãi suất Hiện nay trong hoạt động kinh tế có rất nhiều loại lãi suất khác nhau, mỗi loại có những đặc điểm, chức năng và vai trò nhất định. Trong phạm vi nghiên cứu, chỉ đề cập đến khái niệm của một số loại lãi suất có liên quan đến đề tài. Lãi suất tiền gửi : Là lãi suất mà người vay phải trả cho người gửi tiền vào các ngân hàng, các TCTD và các tài khoản tiết kiệm. Lãi suất cho vay : Là lãi suất mà người đi vay phải trả cho ngân hàng do việc sử dụng vốn vay của ngân hàng.
Cách tính này hiện nay được các Ngân hàng sử dụng. 2 1 Lãi suất chiết khấu : Áp dụng khi ngân hàng cho khách hàng vay dưới hình thức chiết khấu thương phiếu hoặc giấy tờ có giá khác chưa đến hạn thanh toán của khách hàng. Lãi suất tái chiết khấu : Áp dụng khi Ngân hàng trung ương tái cấp vốn dưới hình thức chiết khấu lại thương phiếu hoặc giấy tờ có giá ngắn hạn chưa đến hạn thanh toán của các ngân hàng. Lãi suất tái cấp vốn : là lãi suất cho vay của NHNN với các NHTM dưới hình thức tái cấp vốn.
Lãi suất tái chiết khấu và lãi suất tái cấp vốn do NHNN ấn định căn cứ mục tiêu, yêu cầu của chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ và chiều hướng biến động lãi suất trên thị trường. Lãi suất liên ngân hàng : Là mức lãi suất trên thị trường tiền tệ liên ngân hàng, nơi các ngân hàng thực hiện việc vay và cho vay lẫn nhau, nó chỉ dẫn chính xác hơn về chi phí vốn vay của các ngân hàng và cung – cầu vốn trên thị trường. Đồng thời chịu tác động mạnh mẽ bởi lãi suất tái cấp vốn của NHNN. Lãi suất cơ bản : là lãi suất do Ngân hàng nhà nước công bố làm cơ sở cho các TCTD ấn định mức lãi suất kinh doanh.
Đây là mức lãi suất thấp nhất được các ngân hàng thương mại chủ lực áp dụng đối với các khoản vay dành cho các doanh nghiệp là khách hàng lớn, có uy tín. 3 Lãi suất danh nghĩa : là thuật ngữ tài chính và kinh tế học để chỉ tỷ lệ lãi trên giá trị danh nghĩa của một khoản tiền vay hoặc đầu tư.với hàm ý nó là tỷ lệ lãi chưa được điều chỉnh ảnh hưởng của lạm phát hoặc ảnh hưởng của việc tính lãi kép. Lãi suất thực : Về lý thuyết lãi suất thực là lãi suất danh nghĩa trừ đi kỳ vọng lạm phát. Irving Fisher đã đưa ra công thức : 3 Định nghĩa theo Wikipedia 1 In = Ir + I+ Ir x Ip Trong đó : In : Lãi suất danh nghĩa; Ir : Lãi suất thực; I : Tỷ lệ lạm phát Ip : Tỷ lệ trượt giá do lạm phát mà nhà đầu tư mong đợi.
Dữ trữ bắt buộc : là một quy định của Ngân hàng trung ương về tỷ lệ giữa tiền mặt và tiền gửi mà các ngân hàng thương mại bắt buộc phải tuân thủ để đảm bảo tính thanh khoản. Tác động của dữ trữ bắt buộc thực chất là khoản cho vay bắt buộc không trả lãi của Ngân hàng Trung ương đối với các ngân hàng thương mại. Theo Trần Ngọc Thơ (2005) dữ trữ bắt buộc được quan niệm như là một hình thức kìm hãm tài chính hay một khoản thuế gắn liền với chính sách tiền tệ của NHTW trong việc cưỡng chế điều tiết một phần nguồn lực tài chính của các TCTD. Có nghĩa rằng dữ trữ bắt buộc tạo cho các TCTD gánh nặng đối mặt với chi phí cao hơn về số vốn mà họ huy động.
Trên góc độ này dữ trữ bắt buộc gây ảnh hưởng tiêu cực đến chính sách huy động vốn, nhưng nó cũng là công cụ của chính sách tiền tệ để NHNN vận dụng trong việc kiềm chế tốc độ phát triển nóng của nền kinh tế và kiểm soát lạm phát. Vì vậy, theo kinh nghiệm của các nước phát triển trong quá trình vận dụng công cụ dữ trữ bắt buộc phải có sự gắn kết và hỗ trở đắc lực của công cụ thị trường mở thì mới có khả năng đạt hiệu quả cao trong điều hành chính sách tiền tệ. Nghiệp vụ thị trường mở : Theo luật NHNN Việt Nam nghiệp vụ thị trường mở là một nghiệp vụ mua, bán các giấy tờ có giá ngắn hạn do NHTW thực hiện trên thị trường tiền tệ nhằm thực hiện chính sách tiền tệ. Theo quyết định 01/2007/QĐ-NHNN ngày 05/01/2007 của Thống đốcc NHNN ban hành quy chế nghiệp vụ thị trường mở thì nghiệp vụ thị trường mở là việc NHNN thực hiện mua, bán ngắn hạn các giấy tờ có giá với các TCTD.
Như vậy, theo quyết định mới này giấy tờ có giá được giao dịch không phân biệt giấy tờ có giá ngắn hạn hay dài hạn mà chỉ quy định về thời gian, tức là các giao dịch đối với giấy tờ có giá diễn ra trong ngắn hạn đã được gọi là nghiệp vụ thị trường mở.3 Cơ sở hình thành lãi suất 2.