Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa về nội luật hóa điều ước quốc tế tại Việt Nam hiện nay

Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa nội luật hoá điều ước quốc tế tại Việt Nam, phân tích chuyên sâu về quy trình và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: TS. Nguyễn Thị Hồng Yến
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Đề tài: Nội Luật Hóa Điều Ước Quốc Tế Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: kỷ yếu hội thảo khoa học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Khái niệm Điều ước quốc tế
• 1.2. Nội luật hóa - một trong những phương thức thực hiện điều ước quốc tế phổ biến của các quốc gia
• 1.3. Chuyên hóa hay nội luật hóa điều ước quốc tế vào pháp luật quốc gia
• 1.4. Các quan điểm về nội luật hóa điều ước quốc tế
• 1.5. Tình hình nghiên cứu về nội luật hóa điều ước quốc tế trong khoa học pháp lý Việt Nam hiện nay

Tóm tắt

I. Nội luật hóa điều ước quốc tế

Nội luật hóa là quá trình chuyển hóa các quy định của điều ước quốc tế thành một phần của hệ thống pháp luật quốc gia. Đây là phương thức phổ biến để thực thi các cam kết quốc tế, đảm bảo rằng các quy định của điều ước quốc tế được áp dụng một cách hiệu quả trong phạm vi lãnh thổ quốc gia. Việt Nam đã và đang thực hiện quá trình này trong bối cảnh hội nhập quốc tế và xây dựng nhà nước pháp quyền. Quá trình này bao gồm việc ban hành, sửa đổi, hoặc bổ sung các quy định pháp luật trong nước để phù hợp với các cam kết quốc tế.

1.1. Khái niệm và cơ sở pháp lý

Nội luật hóa được định nghĩa là quá trình chuyển hóa các quy phạm của điều ước quốc tế thành quy phạm của pháp luật quốc gia. Theo Công ước Viên 1969, các quốc gia có nghĩa vụ thực hiện các cam kết quốc tế một cách thiện chí và đầy đủ. Việt Nam đã ghi nhận nguyên tắc này trong Luật Điều ước quốc tế 2016, khẳng định sự cần thiết của việc nội luật hóa để đảm bảo tính thống nhất giữa luật quốc tế và pháp luật Việt Nam.

1.2. Phương thức nội luật hóa

Có hai phương thức chính để thực hiện nội luật hóa: áp dụng trực tiếp và chuyển hóa. Áp dụng trực tiếp được sử dụng khi các quy định của điều ước quốc tế đã đầy đủ và rõ ràng, không cần thông qua quá trình chuyển hóa. Chuyển hóa bao gồm việc ban hành văn bản pháp luật mới hoặc sửa đổi, bổ sung các văn bản hiện hành để phù hợp với điều ước quốc tế. Phương thức này đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp với đặc thù của hệ thống pháp luật Việt Nam.

II. Thực tiễn nội luật hóa tại Việt Nam

Việt Nam đã thực hiện nội luật hóa nhiều điều ước quốc tế trong các lĩnh vực như quyền con người, thương mại, và môi trường. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và sự tham gia của các tổ chức quốc tế. Hội thảo khoa học đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu và đánh giá thực tiễn nội luật hóa để đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp với các cam kết quốc tế.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng

Quá trình nội luật hóa tại Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển của hệ thống pháp luật, sự tham gia của các tổ chức quốc tế, và yêu cầu hội nhập quốc tế. Các quy định pháp luật hiện hành cần được rà soát và điều chỉnh để phù hợp với các điều khoản pháp lý của điều ước quốc tế.

2.2. Thách thức và giải pháp

Một trong những thách thức lớn là sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế. Để giải quyết vấn đề này, cần tăng cường nghiên cứu và đào tạo về luật quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước trong quá trình nội luật hóa.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Hội thảo khoa học đã đóng góp quan trọng vào việc nâng cao nhận thức về nội luật hóa và thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Các nghiên cứu và thảo luận tại hội thảo đã cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả trong việc thực thi các điều ước quốc tế.

3.1. Đóng góp lý luận

Hội thảo đã làm rõ các khái niệm và phương thức nội luật hóa, đồng thời đề xuất các giải pháp để hoàn thiện chính sách pháp luật trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Các nghiên cứu đã góp phần xây dựng khung lý thuyết về nội luật hóa trong khoa học pháp lý Việt Nam.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu từ hội thảo đã được áp dụng trong việc xây dựng và sửa đổi các quy định pháp luật, đảm bảo tính phù hợp với các điều ước quốc tế. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả thực thi các cam kết quốc tế và tăng cường vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu Khoa Học: Cơ Sở Lý Luận, Hình Thức Và Phương Pháp Nội Luật Hóa Điều Ước Quốc Tế Tại Việt Nam Hiện Nay

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Primary Research Question): Bản chất lý luận, cơ sở khoa học – pháp lý, hệ thống hình thức, phương pháp và tác động của hoạt động nội luật hóa điều ước quốc tế (ĐƯQT) tại Việt Nam được định hình như thế nào trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế toàn diện?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Công trình kết hợp phương pháp nghiên cứu quy phạm pháp luật chuẩn tắc (normative legal research), đối chiếu – so sánh luật học (comparative law) giữa trường phái nhất nguyên luận (monism) và nhị nguyên luận (dualism), kết hợp phân tích liên ngành giữa Công pháp quốc tế và Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật.
• Phát hiện cốt lõi (Key Findings):
  • Định vị lại khái niệm “nội luật hóa” từ một quy trình kỹ thuật đơn thuần thành một hiện tượng pháp lý đa diện, bao gồm cả chuyển hóa thực chất quy phạm và chuyển hóa tư cách áp dụng.
  • Thiết lập hệ thống phân loại toàn diện về 6 cặp hình thức và 4 nhóm phương pháp nội luật hóa (tiếp nạp, tiếp biến, tích hợp, chỉnh lý, thải loại).
  • Khẳng định vai trò kép của nội luật hóa: vừa là nghĩa vụ quốc tế theo nguyên tắc Pacta sunt servanda, vừa là “màng lọc chủ quyền” và động lực nội sinh hoàn thiện đồng bộ 4 trụ cột của hệ thống pháp luật quốc gia.
• Hàm ý khoa học & chính sách (Implications): Cung cấp khung lý thuyết nền tảng và bộ công cụ kỹ thuật lập pháp chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho các cơ quan lập pháp, tư pháp, ngoại giao trong công tác rà soát, đàm phán, phê chuẩn và thực thi các cam kết quốc tế thế hệ mới.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

                       BỐI CẢNH VÀ XUNG LỰC HỘI NHẬP
                       
     +-------------------------------------------------------+
     |   Hội nhập quốc tế sâu rộng (FTA thế hệ mới, CPTPP,   |
     |        EVFTA, các Công ước LHQ về Quyền con người)    |
     +-------------------------------------------------------+
     +-------------------------------------------------------+
     |      Yêu cầu thực thi cam kết (Pacta sunt servanda)   |
     |         đồng thời bảo lưu & giữ vững chủ quyền        |
     +-------------------------------------------------------+
     +-------------------------------------------------------+
     |   NỘI LUẬT HÓA ĐƯQT: Động lực hoàn thiện 4 trụ cột    |
     |       hệ thống pháp luật và nâng cao kỹ thuật lập pháp|
     +-------------------------------------------------------+

Hiện trạng tri thức và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa pháp lý, Việt Nam đã ký kết và gia nhập hàng trăm điều ước quốc tế đa phương và song phương, từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) đến các công ước quốc tế về quyền con người, tư pháp hình sự và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, trong khoa học pháp lý Việt Nam:

• Các nghiên cứu về điều ước quốc tế trước đây chủ yếu dừng lại ở góc độ Công pháp quốc tế đơn thuần.
• Thuật ngữ “nội luật hóa” phần lớn được sử dụng theo thói quen ước lệ, thường bị đồng nhất một cách cơ học với hành vi “chấp nhận hiệu lực ràng buộc” (phê chuẩn, phê duyệt, gia nhập) hoặc xem là đối lập tuyệt đối với “áp dụng trực tiếp”.
• Thiếu vắng một khung lý thuyết chỉnh thể dưới lăng kính của Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật để kết nối hoạt động nội luật hóa với toàn bộ quy trình xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) và các thiết chế thực thi trong nước.

Tính thời sự và tác động thực tiễn

Nghiên cứu được công bố trong Kỷ yếu Hội thảo Khoa học của Trường Đại học Luật Hà Nội (chủ trì: TS. Trần Thị Hiền – TS. Nguyễn Văn Năm; nhóm nghiên cứu: TS. Nguyễn Thị Hồng Yến, NCS. Phạm Vĩnh Hà, ThS. Nguyễn Thị Tường Vân, TS. Bùi Xuân Phái...) giải quyết trực tiếp đòi hỏi thực tiễn từ việc triển khai Hiến pháp năm 2013, Luật Điều ước quốc tế năm 2016 và Luật Ban hành VBQPPL năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2020).

Nội luật hóa không chỉ dừng lại ở việc thụ động “sao chép” luật quốc tế để tránh vi phạm nghĩa vụ, mà đã trở thành công cụ chủ động để cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thiết lập hàng rào pháp lý bảo vệ lợi ích cốt lõi của đất nước.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu (Methodology & Approach)

                            MÔ HÌNH TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU
                            
              +---------------------------------------------+
              |           KHUNG LÝ THUYẾT NỀN TẢNG           |
              |  - Thuyết Nhất nguyên luận & Nhị nguyên luận |
              |  - Công ước Viên 1969 (VCLT) & Án lệ ICJ    |
              |  - Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật    |
              +---------------------------------------------+
       +----------------------------+  +----------------------------+
       |   NGHIÊN CỨU QUY PHẠM      |  |     LUẬT HỌC SO SÁNH       |
       |  - Luật ĐƯQT 2016          |  |  - Mô hình Đức, Pháp, Nga  |
       |  - Luật Ban hành VBQPPL    |  |  - Mô hình Anh, Malaysia,  |
       |  - Tuyên bố bảo lưu thực tế|  |    Kenya, Hy Lạp           |
       +----------------------------+  +----------------------------+
              +---------------------------------------------+
              |             KẾT QUẢ ĐẦU RA KHOA HỌC         |
              |  - Định nghĩa mới về Nội luật hóa ĐƯQT      |
              |  - Phân loại 6 cặp hình thức & 4 phương pháp|
              |  - Tác động 4 trụ cột hệ thống pháp luật    |
              +---------------------------------------------+

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Công trình áp dụng cách tiếp cận đa tầng, kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu pháp lý chuẩn tắc (doctrinal legal research) và nghiên cứu tình huống thực tiễn (case study analysis). Khung phân tích được xây dựng trên sự giao thoa giữa:

1. Luật quốc tế: Xem xét giá trị pháp lý, hiệu lực ràng buộc của ĐƯQT theo Công ước Viên năm 1969 về Luật Điều ước quốc tế (VCLT 1969) và thực tiễn xét xử của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ).
2. Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật: Khảo sát nội luật hóa như một quá trình tác động vào cấu trúc 4 trụ cột của hệ thống pháp luật quốc nội (văn bản quy phạm, thiết chế, tổ chức thi hành, nguồn nhân lực).

Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập

• Dữ liệu quốc tế: Các văn kiện pháp lý quốc tế chuẩn mực (VCLT 1969, ICCPR, UNCAC, UNCAT...); các bản án tiêu biểu của ICJ (Cameroon v Nigeria [2002], Qatar v Bahrain [1994], Texaco v Libyan Arab Republic [1977]); quy định hiến pháp của nhiều quốc gia đại diện cho hai trường phái (Đức, Nga, Pháp, Anh, Malaysia, Kenya, Hy Lạp, Kuwait...).
• Dữ liệu trong nước: Hiến pháp 2013, Luật Điều ước quốc tế 2016, Luật Ban hành VBQPPL 2015/2020; các văn kiện thực thi, quyết định phê chuẩn và tuyên bố bảo lưu của Chủ tịch nước và Quốc hội Việt Nam (Nghị quyết 83/2014/QH13, Quyết định 950/2009/QĐ-CTN...); các đề tài nghiên cứu cấp Bộ trọng điểm của Bộ Tư pháp và Viện Khoa học Pháp lý.

Kỹ thuật phân tích

• Phân tích Luật học So sánh (Comparative Legal Analysis): Đối chiếu cơ chế tiếp nhận ĐƯQT giữa các quốc gia theo thuyết Nhất nguyên (ưu tiên áp dụng trực tiếp, ĐƯQT có giá trị tự động) và Nhị nguyên (bắt buộc phải qua đạo luật chuyển hóa của Nghị viện).
• Phân tích Hệ thống – Cấu trúc (Structural-Functional Analysis): Phân tích quy trình nội luật hóa từ khâu tiền kỳ (đàm phán, đánh giá tương thích) đến hậu kỳ (soạn thảo, ban hành văn bản, tổ chức thi hành).

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

               HỆ THỐNG HÓA HÌNH THỨC & PHƯƠNG PHÁP NỘI LUẬT HÓA ĐƯQT
               
                     +---------------------------------------+
                     |    HÌNH THỨC NỘI LUẬT HÓA (FORMS)     |
                     +---------------------------------------+
                     | 1. Trực tiếp  <--->  Gián tiếp        |
                     | 2. Lập tức    <--->  Theo lộ trình    |
                     | 3. Chủ động   <--->  Bán chủ động     |
                     | 4. Một văn bản<--->  Nhiều văn bản    |
                     | 5. Cấp độ Luật<--->  Dưới luật / QĐ   |
                     | 6. Tiền kỳ    <--->  Hậu kỳ           |
                     +---------------------------------------+
                     +---------------------------------------+
                     |  PHƯƠNG PHÁP NỘI LUẬT HÓA (METHODS)   |
                     +---------------------------------------+
                     | • Quy mô: Chung vs. Riêng (1 sửa nhiều|
                     | • Sáng tạo: Tiếp nạp vs. Tiếp biến    |
                     | • Hướng xử lý quy phạm quốc nội:      |
                     |   - Chuyển tải tập trung              |
                     |   - Tích hợp                          |
                     |   - Chỉnh lý                          |
                     |   - Thải loại (bãi bỏ rào cản)        |
                     +---------------------------------------+

1. Định nghĩa chuẩn xác và bản chất đa diện của nội luật hóa

Nghiên cứu bác bỏ quan điểm đánh đồng nội luật hóa với hành vi chấp nhận hiệu lực pháp lý (phê chuẩn/phê duyệt). Theo nhóm tác giả:

“Nội luật hóa điều ước quốc tế là việc làm xuất hiện trong hệ thống pháp luật quốc gia những nguyên tắc, chế định hoặc quy phạm pháp luật có nội dung tương thích với nội dung của các điều ước quốc tế mà quốc gia đó là thành viên, cũng như tạo ra giá trị áp dụng cho các quy phạm điều ước quốc tế trong môi trường luật quốc gia thông qua một hoặc một số thao tác mang tính cá biệt của chủ thể trong nước có thẩm quyền.”

Khái niệm này bao gồm cả:

• Chuyển hóa thực chất: Xây dựng, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các quy phạm nội luật để chứa đựng nội dung ĐƯQT.
• Chuyển hóa tư cách áp dụng: Kích hoạt hiệu lực áp dụng trực tiếp cho điều ước thông qua tuyên bố cụ thể của cơ quan có thẩm quyền trong văn kiện phê chuẩn.

2. Hệ thống hóa 6 cặp hình thức nội luật hóa điều ước quốc tế

Nhóm nghiên cứu đã phân loại tường minh các hình thức nội luật hóa trên bình diện lý luận và thực tiễn:

• Nội luật hóa trực tiếp vs. Gián tiếp: Trực tiếp là tuyên bố áp dụng ngay các điều khoản đủ rõ ràng; gián tiếp là ban hành VBQPPL để cụ thể hóa điều ước.
• Nội luật hóa lập tức vs. Theo lộ trình: Lập tức là chuyển hóa toàn bộ nội dung trong một lần duy nhất; theo lộ trình là chia nhỏ các cam kết theo từng giai đoạn chuyển tiếp.
• Nội luật hóa chủ động vs. Bán chủ động: Chủ động là khởi động quy trình lập pháp chuyên biệt phục vụ ĐƯQT; bán chủ động là lồng ghép yêu cầu của ĐƯQT vào các dự thảo luật đang trong chương trình lập pháp thông thường.
• Nội luật hóa bằng một văn bản vs. Nhiều văn bản: Tùy thuộc vào phạm vi điều chỉnh của ĐƯQT là chuyên biệt hay bao trùm nhiều ngành luật.
• Phân loại theo giá trị pháp lý: Bằng đạo luật của Quốc hội, văn bản dưới luật (Nghị định, Thông tư), hoặc bằng Tuyên bố trong Quyết định/Nghị quyết phê chuẩn.
• Nội luật hóa tiền kỳ vs. Hậu kỳ: Tiền kỳ là sửa đổi luật trong nước ngay từ giai đoạn đàm phán; hậu kỳ là chỉ bắt đầu sửa đổi sau khi ĐƯQT đã phát sinh hiệu lực ràng buộc.

3. Bộ công cụ phương pháp nội luật hóa khoa học

Nghiên cứu đề xuất và làm rõ 4 nhóm phương pháp thao tác kỹ thuật lập pháp:

1. Phương pháp Tiếp nạp (Incorporation) vs. Tiếp biến (Adaptation): “Tiếp nạp” là sao chép/biên dịch nguyên vẹn quy phạm điều ước khi các quy định đã quá rõ ràng; “Tiếp biến” là sáng tạo, phát triển các quy phạm nhánh chi tiết hơn, hoặc đặt ra tiêu chuẩn cao hơn/hẹp hơn để phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của quốc gia.
2. Phương pháp Chuyển tải tập trung: Ban hành một đạo luật chuyên biệt hoàn toàn mới điều chỉnh vấn đề ĐƯQT đặt ra.
3. Phương pháp Tích hợp: Lồng ghép các nguyên tắc mới của ĐƯQT vào hàng loạt VBQPPL hiện hành.
4. Phương pháp Chỉnh lý và Thải loại: “Chỉnh lý” là sửa chữa những quy phạm mâu thuẫn; “Thải loại” là bãi bỏ các rào cản, điều kiện bất hợp lý nhằm mở đường cho việc thực thi nghĩa vụ quốc tế.
5. Kỹ thuật "Một luật sửa nhiều luật": Giải pháp tối ưu hóa thời gian và nguồn lực lập pháp khi cần nội luật hóa đồng thời nhiều cam kết phức tạp.

4. Cơ chế "Màng lọc chủ quyền" trong bảo lưu và áp dụng điều ước

Nghiên cứu chứng minh rằng nội luật hóa chính là công cụ hữu hiệu để bảo vệ chủ quyền quốc gia. Thông qua hoạt động nội luật hóa, Việt Nam có thể:

• Tuyên bố không áp dụng trực tiếp các điều khoản có nguy cơ xung đột với Hiến pháp (như trong Quyết định phê chuẩn Công ước Chống tham nhũng UNCAC).
• Tuyên bố không coi ĐƯQT là cơ sở pháp lý trực tiếp về dẫn độ mà phải tuân thủ Luật Dẫn độ và thỏa thuận song phương trên nguyên tắc có đi có lại.
• Đưa ra các bảo lưu minh thị (như bảo lưu Điều 20 và Điều 30 của Công ước Chống tra tấn UNCAT).

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Contributions & Impact)

Trụ cột đóng góp	Nội dung chi tiết
Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions)	• Phá vỡ giới hạn phân tích đơn ngành của Luật Quốc tế, tích hợp Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật vào nghiên cứu nội luật hóa. • Giải quyết triệt để sự nhập nhằng giữa các khái niệm: Chuyển hóa, Áp dụng trực tiếp, Tiếp nạp, Tiếp biến, Hài hòa hóa pháp luật.
Đổi mới phương pháp (Methodological Innovations)	• Thiết lập ma trận phân loại hình thức và phương pháp nội luật hóa đa chiều, làm khung tham chiếu cho các nghiên cứu lập pháp tương lai. • Mô hình hóa mối quan hệ tương hỗ hai chiều: ĐƯQT thúc đẩy lập pháp quốc nội, và nhu cầu nội tại định hình cách thức tiếp nhận ĐƯQT.
Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications)	• Cung cấp cẩm nang kỹ thuật cho cán bộ pháp chế, ngoại giao trong việc rà soát mức độ tương thích trước khi ký kết/phê chuẩn. • Hướng dẫn lựa chọn phương pháp (tiếp nạp hay tiếp biến, tích hợp hay chỉnh lý) đối với từng loại điều ước cụ thể.
Hàm ý chính sách (Policy Implications)	• Định hướng hoàn thiện Luật Ban hành VBQPPL và Luật Điều ước quốc tế. • Đề xuất cải cách quy trình phối hợp liên ngành giữa cơ quan chủ trì đàm phán (Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương...) và cơ quan chủ trì soạn thảo luật (Bộ Tư pháp, các Ủy ban của Quốc hội).

---

Đối tượng thụ hưởng và quan tâm (Target Audience)

• Cơ quan hoạch định chính sách và Lập pháp: Quốc hội, Ủy ban Đối ngoại, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội sử dụng tài liệu để thẩm tra các dự án luật chuyển hóa cam kết quốc tế.
• Cơ quan Hành pháp và Hành chính Nhà nước: Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương, Bộ Công an khai thác khung phương pháp để đánh giá tác động chính sách, chuẩn bị hồ sơ đàm phán và phê chuẩn ĐƯQT.
• Cơ quan Tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát): Thẩm phán và Kiểm sát viên nắm vững căn cứ phân định giữa quy định được áp dụng trực tiếp và quy định bắt buộc phải thông qua văn bản nội luật hóa để giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài.
• Giới học thuật & Đào tạo pháp lý: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Luật Quốc tế, Luật Hiến pháp - Hành chính, Lý luận Nhà nước và Pháp luật sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Điểm khác biệt căn bản giữa "chấp nhận hiệu lực ràng buộc" và "nội luật hóa" ĐƯQT là gì?

Chấp nhận hiệu lực ràng buộc (ký chính thức, phê chuẩn, phê duyệt, gia nhập) là hành vi pháp lý đối ngoại của Nhà nước nhằm phát sinh quyền và nghĩa vụ đối với quốc gia trên bình diện công pháp quốc tế. Trong khi đó, nội luật hóa là quá trình lập pháp/lập quy đối nội của các cơ quan có thẩm quyền nhằm đưa nội dung của ĐƯQT vào hệ thống pháp luật quốc gia, tạo cơ sở cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước thi hành.

2. Việt Nam thuộc trường phái Nhất nguyên luận hay Nhị nguyên luận?

Hệ thống pháp luật Việt Nam áp dụng mô hình kết hợp linh hoạt. Về nguyên tắc chung, Việt Nam nghiêng về trường phái nhị nguyên (ưu tiên chuyển hóa ĐƯQT vào các VBQPPL trong nước). Tuy nhiên, Luật Điều ước quốc tế năm 2016 vẫn mở ra cơ chế nhất nguyên có điều kiện: cho phép áp dụng trực tiếp một phần hoặc toàn bộ ĐƯQT nếu quy định đó đã đủ rõ ràng, chi tiết và được nêu đích danh trong văn kiện phê chuẩn/phê duyệt.

3. Kỹ thuật "Một luật sửa nhiều luật" phát huy vai trò gì trong nội luật hóa?

Đây là giải pháp lập pháp mang tính đột phá và tiết kiệm chi phí, cho phép Quốc hội sửa đổi đồng thời hàng loạt điều, khoản tại nhiều đạo luật khác nhau chỉ bằng một văn bản luật duy nhất. Kỹ thuật này đặc biệt hữu hiệu khi thực thi các FTA thế hệ mới đòi hỏi chỉnh lý đồng bộ trên nhiều lĩnh vực (thuế, hải quan, sở hữu trí tuệ, lao động, môi trường).

4. Khi nào một điều ước quốc tế được áp dụng trực tiếp tại Việt Nam?

ĐƯQT được áp dụng trực tiếp khi đáp ứng đủ 2 điều kiện: (1) Quy định của ĐƯQT đã đủ rõ ràng, cụ thể, có thể thi hành ngay mà không cần văn bản quy định chi tiết; và (2) Quốc hội, Chủ tịch nước hoặc Chính phủ khi phê chuẩn, phê duyệt đã ghi nhận rõ trong văn bản phê chuẩn về việc áp dụng trực tiếp điều khoản đó.

5. Phương pháp "tiếp nạp" khác gì so với phương pháp "tiếp biến"?

Tiếp nạp (incorporation) là việc sao chép hoặc chuyển ngữ nguyên văn quy phạm của ĐƯQT vào luật quốc nội mà không thay đổi cấu trúc nội dung. Tiếp biến (adaptation) là sự sáng tạo của nhà làm luật: dựa trên khung nguyên tắc của ĐƯQT để thiết kế thêm các quy định nhánh, gia giảm biên độ hoặc nâng cao chuẩn mực sao cho tương thích với điều kiện thực tế của đất nước.

---

Kết luận (Conclusion)

Kỷ yếu Hội thảo Khoa học "Nội luật hóa điều ước quốc tế tại Việt Nam hiện nay" của Trường Đại học Luật Hà Nội là một công trình học thuật quy mô, chuyên sâu và mang tính thời đại. Bằng việc kiến giải nội luật hóa dưới lăng kính liên ngành giữa Công pháp quốc tế và Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, công trình đã lấp đầy những khoảng trống lý luận quan trọng, cung cấp hệ thống phân loại hình thức và phương pháp lập pháp thực chứng, đồng thời xác lập nguyên tắc cân bằng giữa nghĩa vụ tuân thủ cam kết quốc tế và việc bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Trong giai đoạn hội nhập toàn diện hiện nay, việc chuẩn hóa quy trình nội luật hóa chính là chìa khóa để Việt Nam nâng tầm năng lực xây dựng pháp luật, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và vững vàng khẳng định vị thế trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NOI 5"/⁄Ð KỶ YÊU HỘI THẢO KHOA HỌC Chủ trì : TS. Trần Thị Hiền — TS. Nguyễn Văn Năm Thư ký : Th§. Nguyễn Thùy Linh Hà Nội - 2021 DANH MỤC BAO CÁO HỘI THẢO CAP KHOA Nội luật hóa điêu ước quôc tê tại Việt Nam hiện nay” STT Tên báo cáo Trang Nội luật hóa điêu ước quốc tê dưới góc nhìn luật quôc té và những 1 van dé cần tiếp tục giải quyết từ góc độ nghiên cứu của lý luận chung I.

| về nhà nước và pháp luật TS. Nguyễn Thị Hong Vến & ThS. Phạm Vĩnh Hà Cơ sở khoa học và cơ sở pháp lý của việc nội luật hóa điêu ước quốc 15 2. | tế ở Việt Nam hiện nay TS.

Nguyễn Thị Hong Yén & ThS. Nguyễn Thị Tường Vân Sự cân thiết nội luật hóa các điêu ước quôc tê mà Việt Nam là thành 31 viên trong bôi cảnh xây dựng nhà nước pháp quyên và hội nhập quôc 3% tế TS. Bùi Xuân Phái Hình thức và phương pháp nội luật hóa điều ước quôc tê - Lý luận, 40 4._ | quy định pháp luật và thực tiên ở Việt Nam hiện nay ThS. Pham Vinh Hà Vai trò của nội luật hóa điêu ước quốc tê trong việc xây dựng và hoàn 53 5.

| thiện hệ thong pháp luật Việt Nam hiện nay ThS. Lại Thị Phương Thao Các yếu tô ảnh hướng dén hoạt động nội luật hóa điều ước quốc tê ở ó1 6. | Việt Nam hiện nay 1S. Trần Thị Quyên Những tác động của nội luật hóa điêu ước quốc tế lên hệ thông pháp 67 7.

| luật Việt Nam hiện nay TS. Phí Thị Thanh Tuyên Các yêu cầu đặt ra đối với việc nội luật hóa các điều ước quốc tế mà 80 g. | Việt Nam là thành viên trong giai đoạn hiện nay ThS. Tran Thị Quyên Nội luật hóa điều ước quôc tÊ ở một sô nước va những gợi mở cho 9] 9.

| Việt Nam ThS. Nguyễn Thùy Linh l0 Xác định kết quả của hoạt động nội luật hóa điều ước quốc tẾ - Quy 103 ‘| định pháp luật và thực tiên ở Việt Nam hiện nay ThS. Nguyễn Thị Tường Vân Quản ` lý nhà nước về điều ước quốc tế - Quy định pháp luật và thực 109 I1. | tiên ở Việt Nam hiện nay TS.

Nguyễn Thùy Linh Quy trình nội luật hóa điều ước quốc tế trong mối tương quan với quy 123 12. | trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam hiện nay TS. Đoàn Thị Tổ Uyên Các điều ước quốc tế về quyền con người và dấu ấn nội luật hóa trong 135 13. | pháp luật Việt Nam ThS.

Đỗ Qui Hoàng Việt Nam và việc nội luật hóa nguyên tắc xử lý hành chính đối với 149 14. | người dưới 1§ vi phạm phạm luật theo một số công ước quốc tế 1S. Nguyễn Thị Thúy Một số giải pháp cho việc nội luật hóa các điều ước quốc tế mà 164 15. CHXHCN Việt Nam là thành viên gan với yêu câu hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay ThS.

Tran Thị Thu Thúy NỘI LUẬT HÓA DIEU UOC QUOC TE DƯỚI GÓC NHÌN LUẬT QUOC TE VÀ NHUNG VAN DE CAN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT TỪ GÓC ĐỘ NGHIÊN CUU CUA LÝ LUẬN CHUNG VE NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TS. Nguyễn Thị Hồng Yến & NCS. Pham Vinh Hà Trường Đại học Luật Hà Nội Tóm tắt: Bài viết khái quát khung lý thuyết về nội luật hóa diéu ước quốc tế đã được xây dựng trong khoa học luật quốc tế và trình bày những quan điểm tiếp cận mới của khoa học lý luận chung về nhà nước và pháp luật nhằm góp phan tiếp tục hoàn thiện tri thức về hiện tượng pháp lý phức tạp nay. Từ khóa: điêu ước quốc tê, chuyên hóa, nội luật hóa, ap dụng trực tiép L DIEU UOC QUOC TE VÀ VAN DE NỘI LUẬT HOA DIEU UOC QUOC TE DUOI GOC NHIN LUAT QUOC TE 1.

Khái niệm Điều ước quốc tế Khái niệm “điều ước quốc tế” được định nghĩa tại nhiều văn kiện pháp lý quốc tế và văn bản quy phạm pháp luật của các quốc gia. Các định nghĩa này cũng có những khác biệt nhất định. Tuy nhiên, định nghĩa được công nhận rộng rãi là định của Công ước Viên năm 1969 về luật điều ước quốc tế (VCLT 1969). Điều 1(2)(a), VCLT 1969 quy định: “Phù hợp với muc đích của Công ước này: (a) “điều ước` là một thỏa thuận quốc tế được ký kết bằng văn bản giữa các quốc gia và được pháp luật quốc tế điều chính, được thé hiện thông qua một văn kiện hoặc hai hay nhiều văn kiện có liên quan, không phân biệt tên gọi của các văn kiện này là gì ”.“Phù hop với quy định này, pháp luật Việt Nam tại Khoản 1 Điều 2 Luật Điều ước quốc tế năm 2016 cũng ghi nhận: “Điêu ước quốc té là thỏa thuận bằng văn ban được ký kết nhân danh Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với bên ký kết nước ngoài, làm phát sinh, thay đổi hoặc cham dứt quyên, nghĩa vụ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo pháp luật quốc tế, không phụ thuộc vào tên gọi là hiệp ước, công ước, hiệp định, định ước, thỏa thuận, nghị định thư, bản ghi nhớ, công hàm trao đôi hoặc văn kiện có tên gọi khác”.

Tính đến nay đã có 116 quốc gia thành viên đã chấp thuận sự ràng buộc và trở thành thành viên VCLT 7969” nên có thé khang định là định nghĩa điều ước quốc tế của Công ước đã được ít nhất là 116 quốc gia chấp nhận. Đồng thời, định nghĩa này cũng ' Vienna Convention on the Law of Treaties, opened for signature 23 May 1969, 1155 UNTS 331 (entered into force 27 January 1980) art 2(1)(a). ? United Nation Treaty Collection, Vienna Convention on the Law of Treaties 1969 (06 October 2019) <https://treaties.org/pages/V1ewDetalsIIIL.aspx?src=TREA TY &mtdsg_no=XXII- 1&chapter=23&Temp=mtdsg3 &clang= en>, ngày truy cập 22/5/2021 1 được các cơ quan tài phán quốc tế sử dung dé giải quyết các tranh chấp liên quan đến xác định ban chất điều ước của các văn kiện quốc tế.” Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) đã khang đinh khái niệm “điều ước quốc tế” quy định tại VCLT 1969 phan ánh tập quan quốc tế" và đây cũng là định nghĩa được các học giả thường xuyên viện dẫn khi trình bày các khía cạnh pháp lý của điều ước quốc tế." Thực tế này cho thấy định nghĩa điều ước quốc tế của VCLT 1969 đã được thừa nhận một cách rộng rãi như là một công cụ chính thức dé phân biệt điều ước quốc tế giữa các quốc gia và các văn kiện không phải điều ước quốc tế. Phần lớn các học giả trên thế giới đều cho rằng một văn kiện sẽ không được coi là một điều ước quốc tế theo định nghĩa của VCLT 1969 trừ khi văn kiện này đáp ứng được bốn đặc điểm sau: (i) Phải là một thỏa thuận quốc tế; (ii) Phải được ký kết giữa các quốc gia; (iii) Phải được thể hiện bang văn ban; (iv) Phải được pháp luật quốc tế điều chỉnh." Trong đó, đặc điểm “thỏa thuận quốc tế” xác định hai đặc điểm của điều ước quốc tế.

Trước hết, một văn kiện chỉ có thé là điều ước quốc tế nếu văn kiện này ghi nhận sự trao đôi và thỏa thuận giữa hai chủ thể khác nhau. Hơn nữa, quá trình trao đôi, thỏa thuận giữa các bên cũng phải được thể hiện thành các cam kết,” trong đó nêu rõ quan điểm và mong muốn chung của các bên về một hoặc một số vấn đề cụ thể. Tại Hội nghị Viên về điều ước quốc tế, Tây Ban Nha cho rằng thuật ngữ “quốc tế” trong cụm từ “thỏa thuận quốc tế” là không cần thiết và có thé tạo ra cách hiểu khác nhau” và đề nghị bỏ thuật ngữ nay.’ Thực tế cho thấy thuật ngữ “quốc tế” chính là ranh giới xác định phạm vi của các thỏa thuận có thê được coi là điều ước quốc tế, cả về van dé tính chất của chủ thê tạo thành điều ước, cả về nền tảng pháp lý tạo thành điều ước là pháp luật quốc tế. Đặc điểm “được ký kết giữa các quốc gia” giúp xác định chính xác chủ thể của điều ước quôc tê.

Nêu như yêu tô “thỏa thuận quôc tê” chỉ quy định chung là các điêu ước > Case concerning the Land and Maritime Boundary (Cameroon v Nigeria) (Judgment) [2002] ICJ Rep 303, [263]; Case concerning Maritime Delimitation and Territorial Questions (Qatar v Bahrain) (Jurisdiction and Admissibility) [1994] ICJ Rep 12, [23]. * Case concerning the Land and Maritime Boundary (Cameroon v Nigeria) (Judgment) [2002] ICJ Rep 303, [263]; Texaco v Lybian Arab Republic (1977) 53 ILR 389, 474. Hollis, ‘A Comparative Approach to Treaty Law and Practice’ in Duncan B. Blakeslee and Benjamin Ederington, National Treaty Law and Practice (Martinus Nijhoff Publishers, 2005) 9.

° Mark Eugen Villiger, Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties (Martinus Nijhoff, 2009) 79-81; Anthony Aust, Modern Treaty Law and Practice (Cambridge University Press, 3rd ed, 2013) 14- 18; Duncan B. Hollis, ‘Defining Treaty’ in Duncan B. Hollis and Joshua J. Newcomer, "Political' Commitments and the Constitution’ (2009) 49(3) Virginia Journal of International Law 507, 522; Jan Klabbers, The Concept of Treaty in International Law (Martinus Nijhoff Publishers, 1996), 51-53.

* Kal Raustiala, 'Form and Substance in International Agreements' (2005) 99(3) American Journal of International Law 581, 592. ? Official Records of the First Session of the United Nations Conference on the Law of Treaties, UN Doc A/CONF.org/en/A/CONF.39/11>; Official Records of the First and Second Sessions of the United Nations Conference on the Law of Treaties — Documents of the Conference, UN Doc A/CONE.org/doc/source/docs/A_CONF. 2 quốc tế phải được các chủ thé đến từ ít nhất hai quốc gia xây dựng thì yếu t6 này đã nêu rõ VCLT 1969 chỉ điều chỉnh các thỏa thuận được các quốc gia xây dựng, không điều chỉnh các thỏa thuận của các bên khác như doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ đến từ các quốc gia hoặc các tô chức quốc tế. '” Đặc điểm “được ký kết băng văn bản” tạo ra một tiêu chuẩn để xác định các điều ước quốc tế; theo đó các văn kiện này phải được lập thành văn bản.

Tuy nhiên, tiêu chuẩn này không nhằm mục đích bác bỏ giá trị pháp lý của các thỏa thuận không được lập thành văn bản mà chỉ nhằm xác định các điều ước quốc tế nằm trong phạm vi điều chỉnh của VCLT 1969.'' Cuéi cùng, đặc điểm về “được luật pháp quốc tế điều chỉnh” được coi là điều kiện quan trọng nhất dé phân biệt giữa các điều ước quốc tế và các văn kiện không phải điều ước. '” Dặc điểm này trước hết được sử dụng dé hỗ trợ việc phân biệt điều ước quốc tế với các thỏa thuận khác được ký kết theo nội luật của các quốc gia.