Kinh tế liên kết trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên

Luận án tiến sĩ phân tích liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt tại tỉnh Thái Nguyên, cung cấp giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Phan Thị Vân Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Bảo Dương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
• Đề tài: Kinh Tế Liên Kết Trong Chăn Nuôi Và Tiêu Thụ Lợn Thịt Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu của nước ngoài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu liên quan đến liên kết kinh tế trong sản xuất - tiêu thụ nông sản
• 1.3. Nghiên cứu về liên kết chuỗi hàng hóa lợn thịt
• 1.4. Tổng quan những công trình nghiên cứu trong nước
• 1.5. Nghiên cứu về liên kết kinh tế trong sản xuất và tiêu thụ nông sản
• 1.6. Nghiên cứu về liên kết kinh tế trong sản xuất và tiêu thụ thịt lợn
• 1.7. Kết quả đạt được và khoảng trống trong nghiên cứu liên kết kinh tế chuỗi chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 1.7.1. Những kết quả đạt được
• 1.7.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG CHĂN NUÔI VÀ TIÊU THỤ LỢN THỊT
• 2.1. Một số vấn đề lý luận về liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.2. Quan niệm về liên kết kinh tế trong sản xuất và tiêu thụ nông sản
• 2.3. Liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.4. Vai trò, tác động của liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.5. Đặc điểm của liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.6. Các hình thức, mức độ liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.7. Nội dung liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.8. Kết quả, hiệu quả của liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.9. Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.10. Cơ sở thực tiễn về liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 2.10.1. Trên thế giới
• 2.10.2. Bài học kinh nghiệm về liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp tiếp cận và khung phân tích
• 3.2.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.2.2. Khung phân tích nội dung liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4. Chọn điểm nghiên cứu
• 3.5. Thu thập thông tin
• 3.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.6.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh thực trạng chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt
• 3.6.2. Nhóm chỉ tiêu phản ánh đặc điểm tác nhân
• 3.6.3. Nhóm chỉ tiêu thể hiện điều kiện sản xuất, kỹ thuật của người chăn nuôi
• 3.6.4. Chỉ tiêu phản ánh về tiêu thụ thịt lợn
• 3.6.5. Nhóm chỉ tiêu phân tích kinh tế của các tác nhân trong mô hình liên kết
• 3.6.6. Nhóm chỉ tiêu phản ánh nội dung liên kết
• 3.6.7. Các biến trong mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết của hộ chăn nuôi lợn thịt
• 3.6.8. Nhóm chỉ tiêu phản ánh hiệu quả và hiệu lực của liên kết trong chuỗi cung ứng lợn thịt
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG CHĂN NUÔI VÀ TIÊU THỤ LỢN THỊT Ở TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.1. Đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Tiềm năng và lợi thế. Hoạt động cung ứng, chăn nuôi lợn thịt
• 4.3. Hoạt động tiêu thụ lợn thịt trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 4.4. Liên kết dọc trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.5. Kết quả hoạt động của các mô hình liên kết dọc ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.6. Thực trạng liên kết ngang trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.7. Các loại hình liên kết ngang trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.8. Kết quả, hiệu quả, tính bền vững của các mô hình liên kết ngang trong chăn nuôi lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.9. Kết quả thực hiện các chính sách hỗ trợ hoạt động liên kết trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.9.1. Nhóm chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp
• 4.9.2. Kết quả thực hiện nhóm chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã
• 4.10. Một số hạn chế và nguyên nhân trong việc thực thi các chính sách hỗ trợ liên quan đến liên kết kinh tế trong sản xuất và tiêu thụ nông sản ở Thái Nguyên
• 4.11. Phân tích các yếu ảnh hưởng đến liên kết kinh tế trong chăn nuôi tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.11.1. Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường bên ngoài
• 4.11.2. Ảnh hưởng của các yếu tố thuộc về đặc điểm của các tác nhân
• 4.12. Phân tích mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt của người chăn nuôi ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.13. Đánh giá chung về Liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.13.1. Các kết quả đạt được và nguyên nhân
• 4.13.2. Các hạn chế và nguyên nhân
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG LIÊN KẾT TRONG CHĂN NUÔI VÀ TIÊU THỤ LỢN THỊT Ở THÁI NGUYÊN
• 5.1. Quan điểm, định hướng, mục tiêu phát triển ngành chăn nuôi lợn thịt của tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2020 – 2025, tầm nhìn 2030
• 5.1.1. Quan điểm phát triển
• 5.1.2. Mục tiêu phát triển
• 5.2. Giải pháp nhằm tăng cường liên kết bền vững trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2020 - 2025
• 5.2.1. Giải pháp thuộc về chính sách
• 5.2.2. Giải pháp phát triển liên kết dọc giữa các tác nhân trong chuỗi cung ứng lợn thịt
• 5.2.3. Phát triển đồng bộ hệ thống giết mổ gia súc, gia cầm tập trung và hệ thống kinh doanh sản phẩm chăn nuôi
• 5.2.4. Giải pháp phát tăng cường liên kết ngang
• 5.2.5. Nhóm giải pháp hỗ trợ khác
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kinh tế liên kết trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt

Kinh tế liên kết trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt tại Thái Nguyên đang trở thành một vấn đề quan trọng trong phát triển nông nghiệp. Kinh tế liên kết không chỉ giúp tăng cường hiệu quả sản xuất mà còn đảm bảo an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng. Theo nghiên cứu, việc áp dụng mô hình chăn nuôi liên kết có thể cải thiện chất lượng sản phẩm và ổn định giá cả trên thị trường. Đặc biệt, trong bối cảnh dịch bệnh và biến động giá cả, việc xây dựng các chuỗi cung ứng thực phẩm bền vững là rất cần thiết. "Liên kết là chìa khóa để kiểm soát chất lượng và giá cả sản phẩm thịt lợn," một chuyên gia trong ngành cho biết. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển liên kết sản xuất giữa các hộ chăn nuôi và doanh nghiệp tiêu thụ.

1.1. Tình hình chăn nuôi lợn tại Thái Nguyên

Thái Nguyên là một trong những tỉnh có tiềm năng lớn trong chăn nuôi lợn với đàn lợn lớn thứ ba ở miền Bắc. Tuy nhiên, ngành chăn nuôi vẫn gặp nhiều khó khăn như quản lý chất lượng sản phẩm và ổn định thị trường tiêu thụ. Các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ thường phải đối mặt với rủi ro cao do thiếu thông tin thị trường và không có sự hỗ trợ từ các chính sách liên kết. "Chúng ta cần xây dựng một hệ thống quản lý chăn nuôi hiệu quả hơn để đảm bảo lợi ích cho cả người sản xuất và người tiêu dùng," một nhà nghiên cứu nhấn mạnh.

1.2. Vai trò của liên kết trong tiêu thụ lợn thịt

Liên kết giữa các hộ chăn nuôi và doanh nghiệp tiêu thụ là rất quan trọng để đảm bảo tiêu thụ lợn thịt ổn định. Việc thiết lập các mô hình liên kết giúp giảm thiểu rủi ro cho người chăn nuôi và đảm bảo nguồn cung cho thị trường. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng cần được cải thiện để khuyến khích sự tham gia của các hộ chăn nuôi vào các chuỗi liên kết. "Chỉ khi có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên, chúng ta mới có thể phát triển bền vững ngành chăn nuôi lợn thịt," một chuyên gia cho biết.

II. Thực trạng liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt

Thực trạng liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt tại Thái Nguyên cho thấy nhiều mô hình liên kết đã được hình thành, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Liên kết sản xuất giữa các hộ chăn nuôi và doanh nghiệp chưa thực sự bền vững. Nhiều hộ chăn nuôi vẫn hoạt động độc lập, dẫn đến việc không kiểm soát được chất lượng sản phẩm. "Chúng ta cần có những chính sách cụ thể để khuyến khích các hộ chăn nuôi tham gia vào các mô hình liên kết," một nhà quản lý nông nghiệp cho biết. Việc thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Các mô hình liên kết hiện có

Hiện tại, có một số mô hình liên kết giữa hộ chăn nuôi và doanh nghiệp tiêu thụ lợn thịt tại Thái Nguyên. Tuy nhiên, các mô hình này thường thiếu tính bền vững và không đáp ứng được nhu cầu của thị trường. "Chúng ta cần phát triển các mô hình liên kết đa dạng hơn để phù hợp với nhu cầu của người tiêu dùng và thị trường," một chuyên gia trong ngành cho biết.

2.2. Hạn chế trong thực hiện liên kết

Một trong những hạn chế lớn nhất trong việc thực hiện liên kết kinh tế là sự thiếu hụt thông tin và hỗ trợ từ chính quyền. Nhiều hộ chăn nuôi không biết cách tiếp cận thị trường và không có đủ kiến thức để tham gia vào các mô hình liên kết. "Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho các hộ chăn nuôi để họ có thể tham gia vào chuỗi cung ứng một cách hiệu quả hơn," một nhà nghiên cứu nhấn mạnh.

III. Giải pháp tăng cường liên kết trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt

Để tăng cường liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt, cần có những giải pháp cụ thể và đồng bộ. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước cần được cải thiện để khuyến khích sự tham gia của các hộ chăn nuôi vào các mô hình liên kết. "Chúng ta cần xây dựng một hệ thống chính sách rõ ràng và minh bạch để các hộ chăn nuôi có thể dễ dàng tham gia vào các chuỗi liên kết," một chuyên gia cho biết. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về lợi ích của việc tham gia vào các mô hình liên kết cũng rất quan trọng.

3.1. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho các hộ chăn nuôi tham gia vào các mô hình liên kết. Các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật sẽ giúp các hộ chăn nuôi có thể nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu rủi ro. "Chỉ khi có sự hỗ trợ từ chính phủ, chúng ta mới có thể phát triển bền vững ngành chăn nuôi lợn thịt," một nhà quản lý nông nghiệp nhấn mạnh.

3.2. Nâng cao nhận thức của người chăn nuôi

Việc nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về lợi ích của việc tham gia vào các mô hình liên kết là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo và hội thảo sẽ giúp người chăn nuôi hiểu rõ hơn về quy trình sản xuất và tiêu thụ lợn thịt. "Chúng ta cần tạo ra một môi trường học tập và chia sẻ kinh nghiệm cho các hộ chăn nuôi để họ có thể phát triển bền vững," một chuyên gia trong ngành cho biết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh nền nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp sang nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại, ngành chăn nuôi lợn thịt đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm an ninh thực phẩm và sinh kế bền vững của nông hộ. Tuy nhiên, tính chất manh mún, phân tán cùng tác động tiêu cực của các cuộc khủng hoảng giá giai đoạn 2016–2020 và dịch bệnh truyền nhiễm (đặc biệt là Dịch tả lợn châu Phi) đã bộc lộ những điểm nghẽn nghiêm trọng về năng lực kiểm soát nguồn gốc, an toàn sinh học và sự ổn định của chuỗi giá trị. Luận án Tiến sĩ Kinh tế "Liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên" của tác giả Phan Thị Vân Giang (2021), chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp (Mã số: 9.15) tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Bảo Dương, là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết toàn diện bài toán tổ chức lại sản xuất thông qua liên kết kinh tế đa chiều.

Nghiên cứu xuất phát từ khoảng trống tri thức (research gap) rõ rệt: Các công trình trước đây (Vũ Đức Hạnh, 2015; Lê Ngọc Hướng, 2011; Hồ Quế Hậu, 2012) chủ yếu tập trung vào các mặt hàng trồng trọt hoặc phân tích đơn lẻ các chuỗi giá trị truyền thống, thiếu vắng một nghiên cứu tích hợp đồng thời cả trục liên kết dọc (Vertical Integration) và trục liên kết ngang (Horizontal Integration) gắn với địa bàn trung du miền núi. Đề tài đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận và thực tiễn nào chi phối sự hình thành và vận hành liên kết kinh tế trong chuỗi cung ứng lợn thịt tại địa phương?
2. Thực trạng mức độ liên kết, hiệu quả phân phối lợi ích và các nhân tố nào tác động đến quyết định tham gia liên kết của người chăn nuôi tại tỉnh Thái Nguyên?
3. Khung giải pháp đồng bộ nào có khả năng hóa giải các rào cản thể chế, gia tăng tính bền vững của các hợp đồng liên kết đến năm 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu ($H_1, H_2, H_3$) khẳng định: Sự tham gia vào liên kết kinh tế chịu sự chi phối có ý nghĩa thống kê của quy mô tài sản, trình độ học vấn, kinh nghiệm, năng lực tiếp cận chính sách và mức độ chia sẻ thông tin; đồng thời mức độ liên kết càng chặt chẽ thì rủi ro thị trường càng giảm và tỷ suất sinh lời của nông hộ càng được nâng cao. Về phạm vi không gian và thời gian, luận án khảo sát toàn diện tỉnh Thái Nguyên – địa phương có quy mô đàn lợn đứng thứ 3 vùng Trung du và miền núi phía Bắc, với "sản lượng lợn thịt bình quân giai đoạn 2014 – 2018 là 91.674 tấn, đóng góp khoảng 20% giá trị GRDP của tỉnh". Dữ liệu thứ cấp được bao quát từ 2015 đến 2019, cùng hệ thống dữ liệu sơ cấp điều tra sâu vào năm 2019 trên 34 mô hình chăn nuôi gia công liên kết doanh nghiệp (quy mô 600 – 4.000 con), 36 Hợp tác xã (HTX) và 8 Tổ hợp tác (THT) chăn nuôi.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy nghiên cứu về chuỗi cung ứng và liên kết kinh tế trong nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ qua các trường phái tiếp cận. Trường phái Quản trị chuỗi giá trị toàn cầu (Gereffi & Korzeniewicz, 1994) và Chuỗi cung ứng nông sản (Van Roekel et al., 2002; Andrew et al., 2008) chỉ rõ liên kết kinh tế giúp giảm thiểu chi phí giao dịch (Transaction Costs), tập trung hóa sản lượng, đồng nhất lịch thời vụ và tối ưu hóa khả năng tiếp cận tín dụng thương mại. Nghiên cứu kinh điển của Michael Porter (1985) về lợi thế cạnh tranh nhấn mạnh vai trò liên kết giữa các mắt xích để tối đa hóa giá trị gia tăng. Ở góc độ kinh tế hợp đồng, Prowse (2012) và Minot (2007) chứng minh hợp đồng nông nghiệp là công cụ hữu hiệu khắc phục thất bại thị trường tại các quốc gia đang phát triển.

Tuy nhiên, y văn quốc tế tồn tại những luồng quan điểm đối lập sâu sắc về tác động của liên kết dọc. Một mặt, Wainaina et al. (2012) tại Kenya chứng minh nông hộ tham gia hợp đồng chăn nuôi đạt thu nhập thuần vượt trội so với hộ độc lập nhờ bảo đảm đầu ra. Mặt khác, Chowdhury (2005) khi nghiên cứu chuỗi thực phẩm tại Indonesia cảnh báo nguy cơ các nhà phân phối và bán lẻ hiện đại chiếm đoạt địa tô độc quyền (monopoly rents), đẩy rủi ro sinh học và chi phí cố định về phía nông dân, dẫn đến nguy cơ loại trừ (exclusion) các hộ sản xuất nhỏ. Tại các nền kinh tế phát triển, Jeffrey (2005) chỉ ra cấu trúc hợp đồng chăn nuôi lợn tại Mỹ tiềm ẩn sự bất đối xứng quyền tài sản (property rights), làm xói mòn động lực đầu tư tự thân của trang trại gia công; trong khi Birgit Schulze (2006) phát hiện người chăn nuôi lợn tại Đức ngần ngại tham gia hợp đồng ràng buộc do lo ngại mất quyền tự chủ vận hành.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hồ Quế Hậu (2012), Phạm Thị Minh Nguyệt (2006), Lê Ngọc Hướng (2011), và Nguyen Thi Thuy Man et al. (2020) đã phác thảo các kênh tiêu thụ thịt lợn truyền thống (với 75% sản lượng vận hành qua chuỗi 4 tác nhân: người chăn nuôi – người giết mổ – người bán lẻ – người tiêu dùng mà không có hợp đồng ràng buộc). Luận án của Phan Thị Vân Giang định vị chuẩn xác khoảng trống này bằng cách chuyển trọng tâm từ mô tả định tính sang phân tích thực chứng cơ chế chia sẻ rủi ro, phân bổ lợi ích kinh tế giữa các tác nhân và nhận diện rào cản chuyển đổi từ giao dịch giao ngay sang hợp đồng pháp lý chặt chẽ tại một địa bàn đặc thù vùng trung du phía Bắc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm giàu hệ thống lý luận kinh tế nông nghiệp thông qua việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi:

• Mở rộng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Transaction Cost Economics - Coase, Williamson): Luận án chứng minh rằng trong chuỗi chăn nuôi lợn thịt, tính chuyên biệt của tài sản (Asset Specificity - chuồng trại khép kín, hệ thống làm mát) và tính bất định của thị trường (biến động giá thức ăn, dịch bệnh) là hai động lực chính thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ hình thức mua bán tự do sang các hợp đồng liên kết dọc toàn diện.
• Bổ sung Lý thuyết Quyền tài sản và Tổ chức Công nghiệp (Jeffrey, 2005; Porter, 1985): Luận án làm rõ trạng thái phụ thuộc kinh tế của nông hộ gia công đối với các tập đoàn cung ứng đầu vào (con giống, thức ăn công nghiệp, thuốc thú y), chỉ ra bản chất phân chia địa tô và rủi ro sinh thái trong chăn nuôi.
• Xác lập mô hình quan hệ nhân quả: Luận án đề xuất hệ thống mệnh đề lý thuyết được lượng hóa, minh chứng rằng liên kết kinh tế hoạt động như một "thể chế kinh tế phối hợp hành động giữa các chủ thể kinh tế độc lập tự chủ" nhằm triệt tiêu tính cơ hội (opportunism) và bảo vệ giá trị thặng dư của nông hộ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp hài hòa 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết Thể chế kinh tế (Béla Balassa, 1961; Hồ Quế Hậu, 2012); (2) Lý thuyết Chuỗi giá trị và Chuỗi cung ứng nông sản hiện đại (Kaplinsky & Morris, 2002; Chowdhury, 2005); và (3) Lý thuyết Kinh tế tập thể và Hành vi nông hộ (Chayanov, Ellis).

Khung phân tích thiết lập rõ các điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình nghiên cứu áp dụng cho đối tượng vật nuôi có chu kỳ sinh học ngắn, vốn đầu tư cao, nhạy cảm lớn với rủi ro dịch tễ và an toàn vệ sinh thực phẩm tại khu vực có nền kinh tế hộ chiếm tỷ trọng lớn nhưng đang chịu áp lực công nghiệp hóa, đô thị hóa mạnh mẽ. Cách tiếp cận này cho phép tách bạch hiệu ứng kinh tế của 3 cấp độ liên kết: Giao dịch giao ngay trên thị trường tự do $\rightarrow$ Thỏa thuận miệng $\rightarrow$ Hợp đồng kinh tế bằng văn bản có bảo lãnh pháp lý.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp Thực chứng (Positivism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Design) với sự phối hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính cấu trúc chuỗi và mô hình hóa kinh tế lượng định lượng. Cấu trúc nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được thiết kế để nắm bắt dữ liệu từ 5 nhóm tác nhân trong chuỗi:

• Nhà cung ứng vật tư đầu vào (thức ăn chăn nuôi, con giống, thuốc thú y)
• Cơ sở chăn nuôi (nông hộ nhỏ lẻ, gia trại, trang trại chăn nuôi gia công)
• Thương lái/Thương nhân thu gom
• Đơn vị giết mổ và chế biến
• Nhà phân phối bán buôn/bán lẻ và người tiêu dùng

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu kết hợp phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) và chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) tại các vùng sinh thái chăn nuôi trọng điểm của tỉnh Thái Nguyên (thành phố Sông Công, thị xã Phổ Yên, huyện Phú Bình, Đại Từ). Dữ liệu được thu thập qua bảng hỏi cấu trúc hóa chuẩn mực đối với chủ hộ chăn nuôi, kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia (KII) và thảo luận nhóm tập trung (FGD) với đại diện Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Thú y, Hội Chăn nuôi Thú y và các giám đốc HTX nông nghiệp.

Nghiên cứu thực hiện quy trình kiểm tra chéo độ tin cậy tam giác hóa (Triangulation) trên 4 phương diện: Tam giác hóa nguồn dữ liệu sơ cấp - thứ cấp, tam giác hóa phương pháp định tính - định lượng, tam giác hóa tác nhân (so sánh đối chiếu thông tin giữa hộ nuôi và đại lý/doanh nghiệp), và tam giác hóa lý thuyết kinh tế. Thang đo được thẩm định độ giá trị nội dung (Content Validity), độ giá trị cấu trúc (Construct Validity) và kiểm tra tính nhất quán nội tại.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu khảo sát được xử lý và kiểm định trên phần mềm chuyên dụng SPSS và Stata. Luận án áp dụng hai kỹ thuật phân tích thống kê cốt lõi:

1. Kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis: Dùng để kiểm định sự khác biệt về kết quả và hiệu quả giữa các nhóm hộ phân theo quy mô tài sản, mức độ liên kết ngang (tham gia THT, HTX) và mức độ liên kết dọc (bán buôn, thỏa thuận miệng, hợp đồng gia công với doanh nghiệp).
2. Mô hình hồi quy Binary Logistic (Logit Model): Ước lượng xác suất quyết định tham gia liên kết kinh tế của hộ chăn nuôi ($Y = 1$: Tham gia liên kết có hợp đồng/HTX; $Y = 0$: Không tham gia).

Hàm hồi quy có dạng: $$\ln\left(\frac{P_i}{1 - P_i}\right) = \beta_0 + \sum_{j=1}^{k} \beta_j X_{ij} + \varepsilon_i$$

Trong đó $X_{ij}$ là tập hợp các biến độc lập: Giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn của chủ hộ, số lao động, giá trị tài sản chăn nuôi, quy mô đàn lợn, số năm kinh nghiệm, khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ (như Nghị quyết số 21/2016/NQ-HĐND của HĐND tỉnh), và mức độ nhận thức về rủi ro thị trường. Luận án đã thực hiện đầy đủ các kiểm định tính vững (Robustness Checks), kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF) và báo cáo khoảng tin cậy 95% cùng mức ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$ và $p < 0.01$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm từ dữ liệu của luận án đã mang lại 4 phát hiện bước ngoặt:

"Liên kết kinh tế là một thể chế kinh tế nhằm thực hiện một kiểu phối hợp hành động giữa các chủ thể kinh tế độc lập tự chủ với nhau, một cách tự nguyện, thỏa thuận đôi bên cùng có lợi và tin tưởng lẫn nhau; ràng buộc lẫn nhau theo một kế hoạch hoặc quy chế định trước, dài hạn hoặc thường xuyên; nhằm ổn định và nâng cao hiệu quả kinh tế."

1. Sự chi phối áp đảo của các kênh liên kết phi chính thức: Dù địa phương đã có 34 mô hình gia công lớn và 36 HTX, hơn 70% khối lượng giao dịch thịt lợn trên địa bàn tỉnh vẫn vận hành thông qua thỏa thuận miệng và mua bán tự do với thương lái. Các liên kết này có tính ổn định rất thấp, dễ đứt gãy khi biên độ giá biến động mạnh.
2. Phân phối lợi ích bất bình đẳng trong mô hình gia công: Phân tích kinh tế chỉ ra rằng trong mô hình chăn nuôi gia công liên kết với doanh nghiệp lớn (như CP, DABACO, Japfa), người chăn nuôi được bảo vệ khỏi rủi ro biến động giá thịt hơi và dịch bệnh nhưng chỉ nhận được biên lợi nhuận gia công cố định (khoảng 3.500 – 4.500 VNĐ/kg lợn hơi xuất chuồng). Phần lớn giá trị gia tăng thặng dư tập trung ở khâu cung ứng thức ăn chăn nuôi độc quyền và phân phối thành phẩm của doanh nghiệp đầu chuỗi.
3. Hiệu ứng quy mô tài sản và vốn xã hội đối với quyết định liên kết: Kết quả ước lượng mô hình Logit xác nhận giá trị tài sản chăn nuôi, quy mô đàn và trình độ học vấn có tác động dương có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) đến xác suất tham gia liên kết chính thức. Ngược lại, các nông hộ quy mô nhỏ (<20 con) gần như bị gạt ra ngoài các chuỗi liên kết dọc chính thức do không đáp ứng được yêu cầu về suất đầu tư chuồng trại an toàn sinh học.
4. Điểm nghẽn thực thi chính sách hỗ trợ tại địa phương: Việc giải ngân các nguồn vốn hỗ trợ phát triển chuỗi theo Nghị quyết số 21/2016/NQ-HĐND và chính sách hỗ trợ HTX còn gặp nhiều rào cản do thủ tục hành chính phức tạp, tiêu chí tiếp cận quá cao đối với nông hộ, và thiếu cơ chế bảo lãnh tín dụng thế chấp bằng chính tài sản hình thành từ dự án liên kết.

Chỉ tiêu phân tích	Mô hình Chăn nuôi Độc lập (Thị trường tự do)	Mô hình Hợp tác xã / THT (Liên kết ngang)	Mô hình Chăn nuôi Gia công (Liên kết dọc DN)
Cơ chế xác lập giá	Giao ngay theo biến động thị trường từng ngày	Thỏa thuận nội bộ / Tìm kiếm đối tác chung	Doanh nghiệp ấn định đơn giá gia công
Mức độ chịu rủi ro giá	100% người chăn nuôi gánh chịu	Các thành viên cùng chia sẻ một phần	Doanh nghiệp chịu rủi ro giá thị trường
Rủi ro dịch bệnh	Người chăn nuôi mất trắng toàn bộ vốn	Hỗ trợ tương trợ lẫn nhau nội bộ	Hộ mất công lao động/khấu hao chuồng trại
Tỷ suất lợi nhuận/vốn	Biến động cực đại (-30% đến +40%)	Khá ổn định (+10% đến +15%)	Ổn định ở mức trung bình (+8% đến +12%)
Khả năng kiểm soát VietGAP	Rất thấp (<10% cơ sở đạt chuẩn)	Trung bình (30% - 50% đạt chuẩn)	Rất cao (>95% chuẩn quy trình kỹ thuật)

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bộ bằng chứng thực nghiệm bổ sung vào lý thuyết hành vi nông hộ trong điều kiện kinh tế chuyển đổi; định hình phương pháp đánh giá liên kết nông nghiệp thông qua kiểm định phi tham số kết hợp mô hình kinh tế lượng nhị phân.
• Về thực tiễn sản xuất: Khuyến nghị các nông hộ vừa và nhỏ bắt buộc phải liên kết ngang thành các THT, HTX kiểu mới để tạo lập quy mô đàn tối thiểu đủ lớn, nâng cao vị thế đàm phán khi ký kết hợp đồng cung ứng đầu vào và bao tiêu đầu ra với các doanh nghiệp chế biến.
• Về hoạch định chính sách: Đề xuất tỉnh Thái Nguyên cần chuyển dịch trọng tâm từ hỗ trợ tài chính trực tiếp, dàn trải sang thiết lập "hành lang pháp lý và chế tài xử lý vi phạm hợp đồng liên kết"; hoàn thiện quy hoạch các cơ sở giết mổ gia súc tập trung hiện đại để kiểm soát chuỗi lạnh và truy xuất nguồn gốc; hình thành quỹ bảo hiểm rủi ro nông nghiệp hỗ trợ chuỗi liên kết lợn thịt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian địa lý: Dữ liệu khảo sát thu thập tại tỉnh Thái Nguyên – một địa bàn trung du miền núi, nên việc khái quát hóa (generalizability) kết quả cho các vùng đồng bằng chuyên canh lớn (như Đồng bằng sông Hồng hay Đông Nam Bộ) cần có sự hiệu chỉnh về đặc điểm sinh thái và thị trường.
2. Hạn chế về dữ liệu chuỗi sau giết mổ: Do tập quán tiêu dùng thịt lợn nóng (warm meat) chiếm đa số và hệ thống phân phối hiện đại (siêu thị, cửa hàng tiện lợi) tại địa phương thời điểm khảo sát chưa phát triển mạnh, việc đo lường dòng giá trị gia tăng ở khâu chế biến sâu và bán lẻ hiện đại chưa đạt độ chi tiết tối đa.
3. Tính chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu điều tra sơ cấp được thực hiện tập trung vào năm 2019 – giai đoạn chịu ảnh hưởng nặng nề của Dịch tả lợn châu Phi, có thể phản ánh tâm lý e ngại rủi ro ngắn hạn của người chăn nuôi cao hơn bình thường.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần:

• Mở rộng nghiên cứu dạng dữ liệu mảng (Panel Data) theo dõi hành vi liên kết của nông hộ qua 5–10 năm để đánh giá độ bền vững dài hạn của hợp đồng.
• Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) hoặc Mô hình Định lượng Cấu hình So sánh Định tính (fsQCA) để phân tích các yếu tố tâm lý xã hội, niềm tin và vốn xã hội chi phối hành vi giữ cam kết hợp đồng.
• Nghiên cứu tích hợp chuyển đổi số, công nghệ Blockchain vào quản lý chuỗi cung ứng thịt lợn khép kín và phân tích sở thích chi trả (Willingness to Pay - WTP) của người tiêu dùng đối với sản phẩm thịt lợn có chỉ dẫn địa lý và chứng nhận phúc lợi động vật.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Kinh tế Nông nghiệp, Quản trị Kinh doanh và Phát triển Nông thôn; ước tính tạo tiền đề cho nhiều công bố khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong nước và quốc tế.
• Tái cơ cấu ngành chăn nuôi địa phương: Luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Thái Nguyên trong việc xây dựng "Đề án phát triển chăn nuôi lợn thịt theo hướng liên kết chuỗi giá trị giai đoạn 2021–2025, định hướng đến năm 2030".
• Chuyển đổi phương thức liên kết: Thúc đẩy quá trình chuẩn hóa hợp đồng gia công, giúp hàng trăm trang trại chăn nuôi trên địa bàn tỉnh nắm rõ cơ chế phân chia lợi ích, giảm thiểu nguy cơ bị ép giá khi tham gia các chuỗi giá trị thịt lợn khép kín (3F: Feed - Farm - Food).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa bộ công cụ chỉ tiêu đánh giá liên kết nông nghiệp toàn diện và mô hình kinh tế lượng thực chứng đã được kiểm nghiệm.
• Cơ quan quản lý Nhà nước (Sở NN&PTNT, Sở Công Thương): Sở hữu căn cứ thực tế để hoàn thiện chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, cấp mã định danh vùng chăn nuôi và quy hoạch giết mổ tập trung.
• Hộ nông dân và Hợp tác xã: Nhận thức rõ ràng về cơ cấu chi phí - lợi ích, nâng cao năng lực pháp lý khi thương thảo hợp đồng với doanh nghiệp lớn.
• Doanh nghiệp chăn nuôi và chế biến: Nắm bắt tâm lý, nhu cầu và các rào cản của nông hộ để thiết kế các điều khoản hợp đồng liên kết hài hòa lợi ích, giảm tỷ lệ phá vỡ cam kết (contract default).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chi phí Giao dịch (TCE) trong bối cảnh chăn nuôi nông hộ tại vùng kinh tế chuyển đổi. Luận án chứng minh rằng việc thiếu hụt thể chế trung gian và cơ chế chế tài tư pháp yếu kém tại địa phương làm gia tăng đột biến chi phí thương thảo và giám sát hợp đồng, khiến các chủ thể có xu hướng quay lại giao dịch phi chính thức (thỏa thuận miệng) dù biết rõ rủi ro kinh tế là rất lớn.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Khác với các nghiên cứu thuần túy định tính hoặc chỉ thống kê mô tả (như Lê Ngọc Hướng, 2011; Phạm Thị Tân, 2015), luận án đã kết hợp đồng thời kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis để phân định các mức độ thỏa mãn/lợi ích giữa các nhóm liên kết và mô hình hồi quy Binary Logistic để định lượng hóa chính xác xác suất tác động của từng yếu tố nội tại (nội lực hộ) và ngoại cảnh (chính sách, thị trường) đến quyết định liên kết.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng số liệu nào chứng minh? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại nghịch lý của mô hình chăn nuôi gia công: Dù quy mô đàn rất lớn (lên tới 4.000 con/trại) và áp dụng công nghệ chuồng kín hiện đại, nông hộ gia công hoàn toàn không có quyền định đoạt giá bán sản phẩm và giá trị gia tăng nhận được trên mỗi kg thịt lợn hơi thấp hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu. Doanh nghiệp đầu chuỗi nắm giữ toàn bộ quyền kiểm soát việc cung cấp đầu vào và tiêu thụ đầu ra, chuyển hóa người chăn nuôi gia công thành những "người làm công ăn lương trên chính mảnh đất và chuồng trại của mình".

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp quy trình nghiên cứu chuẩn hóa rất chi tiết tại Chương 3, bao gồm hệ thống bảng câu hỏi điều tra mẫu cho từng đối tượng (hộ nuôi, HTX, doanh nghiệp), tiêu chí chọn điểm đại diện tại 4 huyện/thành phố của Thái Nguyên, cách mã hóa các biến số kinh tế lượng và quy trình làm sạch, kiểm định dữ liệu trên phần mềm thống kê, bảo đảm khả năng lặp lại hoàn toàn trên các địa bàn có đặc điểm kinh tế - xã hội tương đồng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào? Trả lời: Nghiên cứu mở ra lộ trình học thuật 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Tác động của số hóa chuỗi cung ứng và nông nghiệp thông minh đến hiệu lực hợp đồng liên kết; (2) Phân tích kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) về sự lan tỏa của dịch bệnh và mạng lưới liên kết chăn nuôi liên tỉnh; (3) Đánh giá vòng đời sản phẩm (Life Cycle Assessment - LCA) và chi phí giảm phát thải carbon trong chuỗi giá trị thịt lợn liên kết khép kín.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Kinh tế của Phan Thị Vân Giang đã đúc kết 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận và phương pháp luận hoàn chỉnh về liên kết kinh tế hai chiều (dọc - ngang) trong chuỗi cung ứng lợn thịt tại địa bàn trung du miền núi.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng liên kết chăn nuôi lợn thịt tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2015–2019, chỉ rõ sự phân hóa giữa chuỗi truyền thống (chiếm >70%) và chuỗi gia công công nghiệp.
3. Lượng hóa thành công các nhân tố quyết định việc tham gia liên kết của nông hộ thông qua mô hình Binary Logit, khẳng định vai trò quyết định của quy mô tài sản, vốn xã hội và khả năng tiếp cận chính sách.
4. Đánh giá khách quan những điểm nghẽn thể chế của các chính sách hỗ trợ phát triển chuỗi liên kết nông nghiệp tại địa phương (tiêu biểu là Nghị quyết 21/2016/NQ-HĐND).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao nhằm tái cấu trúc ngành chăn nuôi lợn thịt theo hướng bền vững, an toàn sinh học và bảo đảm hài hòa lợi ích kinh tế giữa người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu về liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt. Chương 3: Phƣơng pháp nghiên cứu Chương 4: Thực trạng liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tỉnh Thái Nguyên Chương 5: Giải pháp tăng cƣờng liên kết kinh tế trong chăn nuôi và tiêu thụ lợn thịt ở tại tỉnh Thái Nguyên. luan an 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu của nƣớc ngoài 1.

Những công trình nghiên cứu liên quan đến liên kết kinh tế trong sản xuất - tiêu thụ nông sản Trong nền kinh tế hiện đại, hoạt động “Liên kết” ngày càng đƣợc ứng dụng trong phát triển kinh tế vùng, ngành, phát triển từng sản phẩm .vv nhằm mục tiêu nâng cao năng lực sản xuất, tiêu thụ của các chủ thể tham gia liên kết. Với hƣớng tiếp cận nghiên cứu liên kết kinh tế là một thành phần quan trọng, là “chất kết dính” [31] trong hoạt động xây dựng và phát triển chuỗi ngành hàng, xuyên suốt từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm nhƣ chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị. Mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi đƣợc xem là nhân tố quan trọng nhằm phát triển và nâng cao năng lực hoạt động của chuỗi. Trên thị trƣờng, nông sản là một loại hàng hóa đặc biệt vì chất lƣợng nông sản ảnh hƣởng trực tiếp tới sức khỏe ngƣời tiêu dùng.

Do vậy, mối quan tâm hàng đầu của ngƣời tiêu dùng đối với mặt hàng này là phải đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, từ khâu sản xuất cho tới khâu chế biến. Nhận thức đƣợc điều đó, LKKT trong chuỗi sản xuất nông sản đã phát triển rất nhanh, đặc biệt là tại các nƣớc phát triển cao trong những năm gần đây. Vì thế, cho đến nay, cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về LKKT trong sản xuất, tiêu thụ nông sản, đƣợc chia thành nhiều nhóm khác nhau. Trong nội dung dƣới đây, tác giả phân tích một số công trình tiêu biểu liên quan đến chuỗi giá trị (Value Chain), chuỗi cung ứng (Supply chain), liên kết (Intergration hoặc Likage) trong chuỗi sản xuất - tiêu thụ sản phẩm nói chung, chuỗi nông sản nói riêng.

Sử dụng phƣơng pháp tiếp cận chuỗi, nhiều nghiên cứu phân tích chuỗi giá trị toàn cầu để tìm hiểu cách thức mà các công ty, các quốc gia hội nhập toàn cầu, đồng thời chỉ ra lợi ích của LKKT và đánh giá các yếu tố tác động đến LKKT, một số tác giả và công trình thuộc nhóm này là Gereffi and Kzeniewicz (1994), Van Roekel và cộng sự (2002), Andrew và cộng sự (2008).; Dƣới khía cạnh tổng quát, Gereffi and Korzenniewicz (1994), trong nghiên cứu về quản trị chuỗi giá trị toàn cầu đã thực hiện việc lập sơ đồ hoạt động trong chuỗi và phân tích chuỗi để làm sáng tỏ vấn đề công ty, vùng, quốc gia đƣợc kết nối với nền kinh tế toàn cầu nhƣ thế nào [64]. Nghiên cứu của Van Roekel và các cộng sự (2002) về xây dựng chuỗi cung ứng nông sản của đã chỉ ra lợi ích của các hộ nông dân khi tham gia vào chuỗi cung luan an 8 ứng nông sản, đó là sẽ giảm đƣợc chi phí giao dịch, đƣợc hƣởng các dịch vụ ƣu đãi hơn nhờ đó, góp phần giảm nghèo và tăng trƣởng kinh tế [65]. Tƣơng tự, nghiên cứu của Andrew và cộng sự (2008) đã chỉ ra liên kết đem lại lợi ích khi tập trung sản lƣợng của những ngƣời nông dân vào cùng một thời điểm. Việc thống nhất lịch thời vụ cũng giúp phòng tránh dịch bệnh tốt hơn và quy mô lớn hơn sẽ tăng khả năng tiếp cận tín dụng hay ứng trƣớc vật tƣ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất [56].

Heijden và Vink (2013) trong nghiên cứu về sự bùng nổ của hoạt động siêu thị và an ninh lƣơng thực ở Namibia đã xác định quy trình sản xuất của nông hộ chủ yếu qua các khâu sản xuất - chế biến - đóng gói - tiêu thụ. Tác giả đã chỉ ra là do liên kết giữa ngƣời sản xuất và ngƣời mua yếu cùng với các vấn đề nhƣ: thiếu thông tin thị trƣờng; khả năng thƣơng lƣợng k m và sản xuất phân tán; cơ sở hạ tầng k m phát triển; vốn tài chính, vật chất và nhân lực cần thiết hạn chế là năm rào cản chính trong tiếp cận thị trƣờng của nông dân sản xuất nhỏ ở các nƣớc đang phát triển [73]. Nghiên cứu mặt hàng chè, Chen Wu (2009) tập trung phân tích chuỗi cung ứng sản phẩm chè trong nƣớc và xuất khẩu của Trung Quốc. Tác giả đã đề xuất gợi ý giải pháp về sự cần thiết phải liên kết với nhau giữa các hộ trồng chè khi tham gia vào chuỗi [62].

Nghiên cứu của UNCTAD (2001) về liên kết giữa các công ty trong chuỗi sản xuất - tiêu thụ sản phẩm chỉ ra LKKT bao gồm ba loại: liên kết dọc, liên kết ngang, liên kết ch o và liên kết các công ty với các đơn vị phi kinh doanh nơi liên kết ch o đƣợc thực hiện giữa các công ty trong cùng một lĩnh vực, liên kết dọc bao gồm các liên kết ngƣợc và liên kết xuôi dựa trên mối quan hệ đầu vào - đầu ra trong quá trình sản xuất [109]. Các mối liên kết này đƣợc thực hiện khá đa dạng trong thực tiễn. Hình thức chủ yếu liên kết kinh trong sản xuất và tiêu thụ nông sản là liên dọc và liên kết ngang. Trong đó loại hình LKKT ngang phổ biến hiện nay của nông dân tại các quốc gia là tham gia vào hợp tác xã (HTX), đa số các nghiên cứu đều khẳng định HTX mang lại rất nhiều lợi ích, đặc biệt là lợi ích về mặt kinh tế cho nông dân.

Tƣơng tự, nghiên cứu của Osterbeg và Nilson (2009) [89] đã chỉ ra rằng sự luan an 9 tham gia bình đẳng của xã viên vào hoạt động quản trị HTX có tác động đến kết quả HTX, thông qua đó, mỗi xã viên chia sẻ hiểu biết chung của mình. Đây là tiền đề giúp mang lại giá trị gia tăng cho HTX và tăng cƣờng lợi ích cho các thành viên. Một số nghiên cứu tập trung phân tích mối liên kết dọc giữa nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất và tiêu thụ nông sản. Đây là một loại hình liên kết quan trọng và cần đƣợc mở rộng tại các nƣớc đang phát triển, khi nền sản xuất nông nghiệp còn trong tình trạng manh mún.

Các tác giả thuộc nhóm này có thể kể đến là: Minot (2007), Wainaina và cộng sự (2012), Prowse (2012). Prowse (2012) nghiên cứu LKKT dọc bằng hình thức hợp đồng giữa nông dân và doanh nghiệp ở các nƣớc đang phát triển chỉ ra LKKT này là giải pháp thích hợp nhằm hạn chế các thất bại thị trƣờng nông nghiệp vì nó khuyến khích các luồng thông tin liên quan đến sản xuất, tăng hiệu suất theo quy mô, giảm chi phí và hỗ trợ các nguồn lực tài chính, kỹ thuật. Hơn nữa, hợp đồng còn khuyến khích nông dân đầu tƣ nhiều hơn trong sản xuất do đƣợc hỗ trợ về tín dụng và đảm bảo kênh phân phối, điều này dẫn đến mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa nông dân và các doanh nghiệp[94]. Nghiên cứu các sản phẩm nông nghiệp ở các nƣớc đang phát triển, Minot (2007) đã cho kết quả là liên kết thông qua Hợp đồng trong nông nghiệp có thể hỗ trợ nông dân nhỏ trong việc nâng cao năng suất [86].

Tƣơng tự, nghiên cứu hợp đồng liên kết trong chăn nuôi gia cầm ở Kenya, Wainaina và cộng sự (2012) cho thấy có sự gia tăng thu nhập thuần của hộ chăn nuôi tham gia liên kết so với hộ không tham gia hợp đồng liên kết [106]. Chowdhury (2005) nghiên cứu các nguyên nhân của sự xuất hiện của bán lẻ hiện đại và các mối quan hệ dọc trong chuỗi giá trị thực phẩm của Indonesia, và hậu quả của những thay đổi này đối với tổ chức thị trƣờng và phân phối giá trị. Những phát hiện của bài viết này cho thấy rằng có cả hai yếu tố về phía cung và cầu góp phần vào sự xuất hiện của bán lẻ hiện đại. Sự phát triển của mối quan hệ dọc giữa nông dân và các nhà bán lẻ hiện đại đƣợc quan sát ở Indonesia là một phản ứng trực tiếp với rủi ro và sự không chắc chắn về chất lƣợng.

Trong mối quan hệ dọc, các nhà bán lẻ quy mô lớn có thể kiếm đƣợc tiền thuê độc quyền và có nguy cơ loại trừ nông dân quy mô nhỏ khỏi chuỗi giá trị thực phẩm mới nổi. Tuy nhiên, có những kênh thay thế thông qua đó nông dân có thể bán sản phẩm của họ, mặc dù với giá thấp hơn so với các kênh hiện đại, và các biện pháp có thể đƣợc thiết lập để bảo vệ họ chống lại tiền thuê độc quyền. Những phát hiện có ý nghĩa chính sách quan trọng đối với các nƣớc đang phát triển [96]. luan an 10 Ở khía cạnh vi mô, Porter (1985) đã nghiên cứu mối liên kết của các tác nhân trong chuỗi giá trị để xác định vị thế công ty trong thị trƣờng và mối liên hệ với các nhà cung cấp, khách hàng, đối thủ cạnh tranh.

Theo Porter, tính cạnh tranh của công ty có thể phân tích bằng cách xem x t liên kết theo chuỗi giá trị từ thiết kế sản xuất, mua vật tƣ đầu vào, hậu cần, hậu cần bên ngoài, tiếp thị, bán hàng, các dịch vụ hậu mãi và dịch vụ hỗ trợ [92]. Nhƣ vậy, khi nghiên cứu về sự liên kết trong chuỗi sản xuất và tiêu thụ nông sản bằng nhiều cách thức và phƣơng pháp khác nhau, các tác giả nƣớc ngoài cũng đã chứng minh rằng liên kết kinh tế để hình thành nên chuỗi sản phẩm là xu hƣớng sản xuất trong thời đại hiện nay. Sự hình thành, phát triển bền vững của các chuỗi (chuỗi giá trị hay chuỗi cung ứng) chỉ khi các thành viên trong chuỗi hợp tác liên kết với nhau. Tuy nhiên cũng từ một số kể quả nghiên cứu cho thấy, việc hình thành, phát triển của mỗi một chuỗi sản phẩm hàng hóa trong mỗi khu vực đều có thể thực hiện áp dụng theo một cách thức duy nhất mà việc xây dựng, tăng cƣờng liên kết kết trong mỗi một chuỗi sản phẩm hàng hóa cần có những nghiên cứu thực nghiệm cụ thể.

Nghiên cứu về liên kết chuỗi hàng hóa lợn thịt Lợn thịt là một trong những hàng hóa nông sản tiêu biểu, là sản phẩm trực tiếp của hoạt động chăn nuôi. Trên thế giới đã có một số tác giả thực hiện nghiên cứu về chuỗi hàng hóa thịt lợn và các phƣơng thức LKKT trong sản xuất tiêu thụ thịt lợn.