Kiểm Soát Hen và Rối Loạn Tăng Động Ở Trẻ Em

Hen suyễn trẻ em là một bệnh lý viêm mãn tính đường hô hấp, đặc trưng bởi các triệu chứng như ho, thở khò khè… 190 trang · Trường Đại Học Y Hà Nội · 2024.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh Lê
• Người hướng dẫn: GS. Dương Quý Sỹ
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhi Khoa
• Đề tài: Kiểm Soát Hen và Rối Loạn Tăng Động Ở Trẻ Em: Nghiên Cứu Từ Trường Đại Học Y Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát hen phế quản và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.2. Dịch tễ học
• 1.3. Cơ chế bệnh sinh của hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.4. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.5. Triệu chứng lâm sàng
• 1.6. Cận lâm sàng hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.7. Chẩn đoán hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.8. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý ở hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.9. Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.10. Biểu hiện lâm sàng rối loạn tăng động giảm chú ý
• 1.11. Chẩn đoán tăng động giảm chú ý
• 1.12. Điều trị hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.13. Mục tiêu và nguyên tắc điều trị hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.14. Điều trị hen phế quản
• 1.15. Điều trị ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 1.16. Vai trò của điều trị hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ đối với rối loạn tăng động giảm chú ý
• 1.17. Tình hình nghiên cứu về hen và hội chứng ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ trên thế giới và tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.5. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.6. Các tiêu chuẩn chẩn đoán
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.8. Thiết kế nghiên cứu
• 2.9. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 2.10. Các biến số nghiên cứu
• 2.11. Phương pháp và kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.12. Thăm khám lâm sàng
• 2.13. Xét nghiệm cận lâm sàng
• 2.14. Đo chức năng hô hấp
• 2.15. Đo nồng độ oxit nitric khi thở ra
• 2.16. Đo đa ký hô hấp tại nhà
• 2.17. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng tham gia nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của trẻ hen trên 6 tuổi có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.3. Tỷ lệ có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ của đối tượng nghiên cứu
• 3.4. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.5. Đặc điểm cận lâm sàng của trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.6. Yếu tố nguy cơ của ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ ở trẻ hen phế quản
• 3.7. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý của trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.8. Kết quả đánh giá sàng lọc rối loạn tăng động giảm chú ý bằng thang Vanderbilt ADHD Diagnostic Parent Rating Scale
• 3.9. Tỷ lệ đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.10. Mối liên quan giữa hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và rối loạn tăng động giảm chú ý
• 3.11. Kiểm soát hen ở trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.12. Thay đổi tần suất cơn hen cấp theo thời gian điều trị dự phòng ở trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.13. Thay đổi chức năng hô hấp theo thời gian điều trị dự phòng ở trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.14. Thay đổi mức độ kiểm soát hen theo thời gian điều trị dự phòng ở trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 3.15. Mối liên quan giữa ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và mức độ kiểm soát hen
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của đối tượng tham gia nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.3. Tỷ lệ trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.4. Đặc điểm lâm sàng của trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.5. Đặc điểm cận lâm sàng
• 4.6. Mối liên quan giữa mức độ nặng của ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và mức độ nặng của hen phế quản
• 4.7. Yếu tố nguy cơ của ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ ở trẻ hen phế quản
• 4.8. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý của trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.9. Kết quả sàng lọc tăng động giảm chú ý bằng thang Vanderbilt ADHD Diagnostic Parent Rating Scale
• 4.10. Tỷ lệ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.11. Mối liên quan giữa hen phế quản, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và tăng động giảm chú ý
• 4.12. Kiểm soát hen của trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.13. Thay đổi tần suất cơn hen cấp của trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.14. Thay đổi chức năng hô hấp của trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.15. Thay đổi mức độ kiểm soát hen của trẻ hen có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ
• 4.16. Mối liên quan giữa ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và kiểm soát hen phế quản
• 4.17. Hạn chế của nghiên cứu
• 4.18. Các đóng góp chính của nghiên cứu
• KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hen Suyễn Trẻ Em và ADHD Nghiên Cứu Y Hà Nội

Hen suyễn trẻ em là một bệnh lý viêm mãn tính đường hô hấp, đặc trưng bởi các triệu chứng như ho, thở khò khè, khó thở, và nặng ngực. Các triệu chứng này có thể thay đổi theo thời gian và mức độ nghiêm trọng. Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) trẻ em là một rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng tập trung, kiểm soát hành vi và mức độ hoạt động. Nghiên cứu từ Đại học Y Hà Nội nhằm làm sáng tỏ mối liên hệ giữa hai bệnh lý này, đặc biệt ở trẻ em có hen phế quản và các vấn đề về giấc ngủ như ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Việc hiểu rõ mối liên hệ này có thể giúp cải thiện kiểm soát hen ở trẻ em và giảm thiểu các ảnh hưởng tiêu cực của ADHD lên chất lượng cuộc sống của trẻ. Dữ liệu về mối liên hệ giữa hai bệnh này ở trẻ em Việt Nam còn hạn chế, khiến cho việc chẩn đoán và điều trị toàn diện trở nên khó khăn.

1.1. Định nghĩa và Đặc điểm của Hen Phế Quản Trẻ Em

Hen phế quản, theo GINA, là bệnh không đồng nhất, đặc trưng bởi viêm mãn tính đường thở. Triệu chứng thay đổi theo thời gian và cường độ, cùng với hạn chế thông khí. Sự không đồng nhất này gây khó khăn trong chẩn đoán, tiên lượng và điều trị, đặc biệt ở lứa tuổi học sinh.

1.2. Định nghĩa và Phân loại Rối Loạn Tăng Động Giảm Chú Ý ADHD

ADHD là rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng tập trung, kiểm soát hành vi và mức độ hoạt động. Biểu hiện bao gồm hiếu động thái quá, mất tập trung, và hành vi bốc đồng. Chẩn đoán dựa trên các tiêu chuẩn DSM-5.

II. Vấn Đề Mối Liên Hệ Giữa Hen Suyễn và ADHD ở Trẻ Em

Nghiên cứu cho thấy có sự liên quan giữa hen suyễn và ADHD ở trẻ em. Trẻ em mắc hen suyễn có nguy cơ cao hơn mắc rối loạn tăng động giảm chú ý. Các yếu tố như thiếu oxy vào ban đêm do hen phế quản hoặc tác dụng phụ của thuốc điều trị hen suyễn có thể góp phần vào sự phát triển của ADHD. Ngược lại, trẻ em bị ADHD có thể gặp khó khăn trong việc tuân thủ phác đồ điều trị hen suyễn, dẫn đến kiểm soát hen suyễn kém hơn. Nghiên cứu sâu hơn là cần thiết để hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ liên quan đến mối liên hệ này. Các nhà nghiên cứu từ Đại học Y Hà Nội đã tiến hành nghiên cứu để xác định mối liên hệ này ở trẻ em Việt Nam.

2.1. Các Yếu Tố Nguy Cơ Chung Giữa Hen Suyễn và ADHD

Các yếu tố như viêm mũi dị ứng, trào ngược dạ dày thực quản, béo phì có thể là yếu tố nguy cơ chung. Yếu tố nguy cơ hen suyễn và yếu tố nguy cơ ADHD có thể tương tác, làm tăng nguy cơ mắc cả hai bệnh.

2.2. Ảnh Hưởng của Hen Suyễn Không Kiểm Soát Đến Tâm Lý Trẻ Em

Hen suyễn không kiểm soát tốt có thể gây căng thẳng, lo âu, ảnh hưởng đến giấc ngủ, từ đó tác động tiêu cực đến tâm lý trẻ em và tăng nguy cơ ADHD.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Kiểm Soát Hen và ADHD Tại Hà Nội

Nghiên cứu từ Đại học Y Hà Nội sử dụng phương pháp nghiên cứu bệnh chứng để đánh giá mối liên quan giữa hen suyễn và ADHD ở trẻ em. Các đối tượng nghiên cứu bao gồm trẻ em từ 6 tuổi trở lên được chẩn đoán mắc hen phế quản và có các triệu chứng nghi ngờ rối loạn tăng động giảm chú ý. Các nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu về tiền sử bệnh, kết quả khám lâm sàng, cận lâm sàng, đo chức năng hô hấp, và đánh giá mức độ kiểm soát hen suyễn. Thang đánh giá Vanderbilt ADHD Diagnostic Parent Rating Scale được sử dụng để sàng lọc và chẩn đoán ADHD. Phân tích thống kê được thực hiện để xác định mối liên quan giữa hen suyễn, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và ADHD.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu và Đối Tượng Nghiên Cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế bệnh chứng. Đối tượng nghiên cứu bao gồm trẻ em trên 6 tuổi, được chẩn đoán hen phế quản và nghi ngờ mắc ADHD tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

3.2. Các Công Cụ Đánh Giá Hen Suyễn và ADHD

Các công cụ bao gồm: đo chức năng hô hấp, thang ACT (Asthma Control Test) đánh giá kiểm soát hen, thang Vanderbilt ADHD Diagnostic Parent Rating Scale để sàng lọc ADHD.

3.3. Kỹ Thuật Thu Thập và Xử Lý Số Liệu Nghiên Cứu

Các kỹ thuật bao gồm: thu thập tiền sử bệnh, khám lâm sàng, xét nghiệm cận lâm sàng, đo chức năng hô hấp, test lẩy da, đo đa ký hô hấp và phân tích thống kê.

IV. Kết Quả Mối Liên Quan Giữa Hen Suyễn và ADHD Được Tìm Thấy

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên quan đáng kể giữa hen suyễn và ADHD ở trẻ em. Trẻ em mắc hen phế quản có tỷ lệ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý cao hơn so với trẻ em không mắc hen suyễn. Các yếu tố như mức độ nặng của hen suyễn, tình trạng ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, và mức độ kiểm soát hen suyễn kém có liên quan đến nguy cơ mắc ADHD. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc kiểm soát hen suyễn tốt hơn có thể giúp cải thiện các triệu chứng của ADHD ở trẻ em. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu để xác định rõ hơn về cơ chế và hướng điều trị ADHD trẻ em và kiểm soát hen suyễn.

4.1. Tỷ Lệ Mắc ADHD ở Trẻ Em Mắc Hen Suyễn

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc ADHD ở trẻ em hen suyễn cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không hen suyễn.

4.2. Ảnh Hưởng của Ngưng Thở Tắc Nghẽn Khi Ngủ Đến ADHD

Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ làm gián đoạn giấc ngủ, gây thiếu oxy, ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng não và tăng nguy cơ ADHD ở trẻ hen suyễn.

V. Ứng Dụng Cải Thiện Kiểm Soát Hen và ADHD cho Trẻ Em

Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện chăm sóc trẻ hen suyễn và ADHD. Các bác sĩ nên chú ý đến việc sàng lọc ADHD ở trẻ em mắc hen phế quản, đặc biệt là những trẻ có kiểm soát hen suyễn kém hoặc có các vấn đề về giấc ngủ. Việc điều trị hen suyễn hiệu quả, bao gồm cả việc kiểm soát các yếu tố kích thích và sử dụng thuốc đúng cách, có thể giúp cải thiện các triệu chứng của ADHD. Cha mẹ và người chăm sóc trẻ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi các triệu chứng của cả hai bệnh và tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ.

5.1. Hướng Dẫn Sàng Lọc ADHD ở Trẻ Em Mắc Hen Phế Quản

Sử dụng thang Vanderbilt ADHD Diagnostic Parent Rating Scale để sàng lọc ADHD. Hỏi bệnh sử, khám lâm sàng để phát hiện các triệu chứng nghi ngờ.

5.2. Phương Pháp Điều Trị Toàn Diện Hen Suyễn và ADHD

Kết hợp điều trị hen suyễn (thuốc giãn phế quản, corticoid), điều trị ADHD (thuốc kích thích, liệu pháp hành vi), và can thiệp các vấn đề liên quan đến giấc ngủ.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Về Hen Suyễn và ADHD

Nghiên cứu từ Đại học Y Hà Nội đã cung cấp bằng chứng về mối liên quan giữa hen suyễn và ADHD ở trẻ em Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc xác định các yếu tố nguy cơ cụ thể, cơ chế bệnh sinh, và các phương pháp điều trị ADHD trẻ em và điều trị hen suyễn hiệu quả nhất cho trẻ em mắc cả hai bệnh. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên gia về hô hấp, tâm thần học, và các chuyên gia khác để cung cấp chăm sóc sức khỏe toàn diện cho trẻ em mắc hen suyễn và ADHD.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Mối Liên Hệ Giữa Hai Bệnh

Nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh, vai trò của gen, môi trường, và ảnh hưởng lâu dài của hen suyễn và ADHD đến sự phát triển của trẻ.

6.2. Tầm Quan Trọng của Phòng Ngừa và Phát Hiện Sớm

Nâng cao nhận thức cộng đồng về mối liên quan giữa hen suyễn và ADHD. Tăng cường sàng lọc và chẩn đoán sớm để cải thiện kết quả điều trị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hen phế quản (HPQ) và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (Obstructive Sleep Apnea - OSA) là hai bệnh lý hô hấp phổ biến, có xu hướng gia tăng ở trẻ em và cùng chia sẻ các cơ chế bệnh sinh liên quan đến tình trạng viêm mạn tính đường thở. Tình trạng tắc nghẽn đường thở, thiếu oxy ngắt quãng và gián đoạn giấc ngủ ban đêm ở trẻ mắc đồng thời hai bệnh lý này không chỉ làm giảm hiệu quả kiểm soát hen mà còn tác động nghiêm trọng đến hệ thần kinh đang phát triển của trẻ, làm gia tăng nguy cơ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention Deficit Hyperactivity Disorder - ADHD). Tại Việt Nam, phần lớn các nghiên cứu về hen kết hợp OSA trước đây tập trung chủ yếu trên đối tượng người lớn, trong khi các số liệu thực chứng về tần suất, đặc điểm cận lâm sàng và mức độ rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen có OSA còn thiếu hụt, dẫn đến nguy cơ bỏ sót chẩn đoán và điều trị chưa toàn diện.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Quỳnh Lê với đề tài "Kiểm soát hen và rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu trên với 3 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của trẻ hen phế quản trên 6 tuổi có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ tại Bệnh viện Nhi Trung ương từ năm 2020 đến năm 2023.
2. Mô tả một số đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ.
3. Đánh giá kết quả điều trị hen ở trẻ hen phế quản có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ.

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em trên 6 tuổi được chẩn đoán hen phế quản và có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ.
• Phạm vi không gian: Bệnh viện Nhi Trung ương (Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan y văn trong nước và quốc tế cho thấy mối quan hệ tương tác hai chiều phức tạp giữa hen phế quản và OSA:

• Các công trình quốc tế về dịch tễ hen đồng mắc OSA:
  • Teodorescu (2015) theo dõi dọc trong 4 năm trên 547 đối tượng (81 bệnh nhân hen và 466 người khỏe mạnh), ghi nhận 27% bệnh nhân hen mắc OSA (so với 16% ở nhóm chứng), nguy cơ xuất hiện OSA tăng tịnh tiến theo thời gian mắc hen (RR = 1,13 sau khi hiệu chỉnh tuổi, giới và béo phì).
  • Li (2015) nghiên cứu đa trung tâm tại Trung Quốc trên 22.478 trẻ từ 5–12 tuổi, chỉ ra trẻ hen có nguy cơ mắc OSA cao gấp 3,73 lần so với trẻ không mắc hen (OR = 1,76), tỷ lệ hen có OSA ước tính khoảng 63%.
  • Kheirandish-Gozal (2011) khảo sát trên 93 trẻ hen từ 3–10 tuổi ghi nhận tỷ lệ mắc OSA là 63%.
  • Zhihui He và cộng sự (2019) nghiên cứu trên 134 trẻ từ 5–18 tuổi xác định tỷ lệ trẻ hen có OSA là 57,5%.
• Các nghiên cứu tại Việt Nam:
  • Nguyễn Hoàng Yến (2017) ghi nhận tỷ lệ trẻ hen có OSA là 65,8%.
  • Dương Quý Sỹ (2023) công bố tỷ lệ trẻ hen phế quản có OSA lên đến 71,1%.
• Nghiên cứu về mối liên hệ giữa hen, OSA và ADHD:
  • Tỷ lệ ADHD trong quần thể trẻ em học đường nói chung dao động từ 5–7% (theo DSM-5), trong khi ở nhóm trẻ mắc OSA tỷ lệ này tăng vọt lên 20–30% và ở nhóm trẻ hen là khoảng 7%.
  • Chen và cộng sự (2013) theo dõi 2.294 trẻ mắc hen (0–3 tuổi) và 9.176 trẻ nhóm chứng trong 10 năm, xác nhận tiền sử hen phế quản làm tăng nguy cơ mắc ADHD ở tuổi đi học (HR = 1,59).
  • Precenzano và Sedky ghi nhận mối tương quan thuận giữa mức độ nặng của OSA với các chỉ số hiếu động thái quá, bốc đồng và thang điểm ADHD.
  • Leffa (2021) và Wu (2017) đặt vấn đề về vai trò của phản ứng viêm toàn thân (thông qua tăng nồng độ IL-6, CRP) và phì đại amidan/VA trong cơ chế bệnh sinh thúc đẩy ADHD ở trẻ có OSA.

Khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù khái niệm Hội chứng chồng lấp bệnh phổi tắc nghẽn và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OLDOSA) đã được sử dụng rộng rãi, phần lớn nghiên cứu trong nước trước đây chỉ tập trung vào người lớn mắc COPD hoặc hen đơn thuần. Nghiên cứu này là một trong những công trình đầu tiên tại Việt Nam đánh giá đồng thời cả ba khía cạnh: bệnh lý hô hấp (HPQ), rối loạn giấc ngủ (OSA) và rối loạn phát triển thần kinh - hành vi (ADHD) trên cùng một quần thể bệnh nhi, đồng thời theo dõi đáp ứng điều trị dự phòng hen theo thời gian.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và cơ chế sinh bệnh học

Luận án dựa trên mô hình bệnh sinh "một đường thở" (united airway disease) và tương tác đa yếu tố giữa hen phế quản và OSA:

1. Tác động của hen phế quản lên OSA:
   • Cơ chế cơ học: Tình trạng viêm mạn tính và co thắt phế quản gây giảm thể tích cặn chức năng (FRC) trong khi ngủ (đặc biệt trong giai đoạn chuyển động mắt nhanh - REM), giảm lực kéo của khí quản lên vùng hầu, làm tăng sức cản và tăng độ xẹp đường thở trên.
   • Tăng trương lực phế vị: Phản xạ co thắt đường thở dưới kích thích thần kinh phế vị, dẫn đến co thắt vùng thanh môn và hầu họng.
   • Các bệnh đồng mắc: Viêm mũi dị ứng, phì đại amidan và tổ chức lympho vòm (VA), béo phì, và tác dụng phụ lắng đọng mỡ quanh đường thở trên do sử dụng corticoid kéo dài.
2. Tác động của OSA lên hen phế quản:
   • Thiếu oxy gián đoạn (Intermittent Hypoxia): Các đợt ngưng/giảm thở lặp đi lặp lại kích hoạt stress oxy hóa, tăng trương lực giao cảm, rối loạn chức năng nội mô và thúc đẩy tái cấu trúc phế quản.
   • Phản ứng viêm toàn thân: Tăng giải phóng các cytokin và chemokin tiền viêm như TNF-α, Interleukin-6 (IL-6), CRP, Leptin và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF).
   • Trào ngược dạ dày - thực quản (GERD): Áp suất âm trong lồng ngực tăng cao do gắng sức hít vào chống lại đường thở tắc nghẽn làm gia tăng tần suất trào ngược (gặp ở 58–62% bệnh nhân OSA), gây kích thích thụ thể muscarinic và khởi phát cơn co thắt phế quản.
   • Rung chấn cơ học: Hiện tượng ngáy tạo chấn thương cơ học vi thể lên niêm mạc đường thở trên, lan tỏa phản ứng viêm xuống đường thở dưới.
3. Cơ chế phát sinh ADHD ở trẻ hen có OSA:
   • Thiếu oxy não ngắt quãng và phân mảnh cấu trúc giấc ngủ làm tổn thương chức năng điều hành của vỏ não trước trán, ảnh hưởng đến khả năng tập trung, kiểm soát ức chế hành vi và điều hòa cảm xúc của trẻ.

Phương pháp nghiên cứu và công cụ thu thập dữ liệu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc can thiệp điều trị dự phòng.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán sử dụng:
  • Chẩn đoán Hen phế quản: Tiêu chuẩn Chiến lược toàn cầu về phòng chống hen (GINA 2020) và đo chức năng thông khí phổi (Hô hấp ký).
  • Chẩn đoán OSA: Tiêu chuẩn của Hiệp hội Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) và kết quả đo Đa ký hô hấp (RPG) tại nhà. Phân độ mức độ nặng OSA dựa vào chỉ số ngưng - giảm thở (Apnea-Hypopnea Index - AHI):
    • Nhẹ: $1 \le \text{AHI} < 5$ lần/giờ.
    • Trung bình: $5 \le \text{AHI} < 10$ lần/giờ.
    • Nặng: $\text{AHI} \ge 10$ lần/giờ.
  • Sàng lọc OSA: Bộ câu hỏi giấc ngủ trẻ em rút gọn (PSQ-SRDB của Chervin gồm 22 câu hỏi). Điểm PSQ $\ge 0,33$ được coi là dương tính (gợi ý nguy cơ cao mắc OSA, độ nhạy 78%, độ đặc hiệu 72%).
  • Sàng lọc và chẩn đoán ADHD: Thang đánh giá tăng động giảm chú ý Vanderbilt dành cho cha mẹ (VADPRS gồm 55 câu hỏi). Chẩn đoán xác định ADHD do bác sĩ chuyên khoa tâm thần thực hiện theo tiêu chuẩn Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5) và Phân loại Bệnh Quốc tế (ICD-11).
  • Đánh giá kiểm soát hen: Sử dụng Bảng trắc nghiệm kiểm soát hen ACT (trẻ $\ge 12$ tuổi) và c-ACT (trẻ 4–11 tuổi), kết hợp phân loại mức độ kiểm soát hen theo GINA (Kiểm soát hoàn toàn, Kiểm soát một phần, Chưa kiểm soát).
  • Các kỹ thuật thăm dò cận lâm sàng khác:
    • Đo nồng độ oxit nitric trong khí thở ra (FENO): Ngưỡng $<20\text{ ppb}$ (bình thường), $20–35\text{ ppb}$ (tăng có ý nghĩa), $>35\text{ ppb}$ (tăng cao).
    • Đo chức năng hô hấp (Hô hấp ký): Đánh giá FVC, FEV1, FEV1/FVC, FEF25-75, PEF và nghiệm pháp phục hồi phế quản với Salbutamol 200 mcg (dương tính khi FEV1 tăng $>12%$ và $>200\text{ ml}$).
    • Xét nghiệm dị ứng: Test lẫy da với dị nguyên hô hấp, định lượng nồng độ IgE toàn phần và số lượng bạch cầu ái toan máu ngoại vi.

Phương tiện	Đa ký giấc ngủ (PSG)	Đa ký hô hấp (RPG)
Kênh tín hiệu	Điện não đồ, điện nhãn đồ, điện cơ cằm, lưu lượng khí, chuyển động ngực bụng, SpO2, điện tâm đồ, cử động chân	Lưu lượng khí thở, chuyển động ngực - bụng, SpO2, nhịp tim, âm thanh thở ngáy
Môi trường thực hiện	Phòng đo tiêu chuẩn tại bệnh viện (loại I), có kỹ thuật viên giám sát	Thực hiện tại nhà hoặc ngoại trú (loại II / III), không cần giám sát trực tiếp
Ưu điểm	Tiêu chuẩn vàng; xác định chính xác cấu trúc giấc ngủ và các rối loạn đi kèm	Chi phí thấp hơn, tiện lợi, tạo cảm giác thoải mái tự nhiên cho trẻ, độ nhạy 90,6–100%
Hạn chế	Đắt tiền, phức tạp, khó triển khai và trẻ nhỏ thường không hợp tác	Không ghi được điện não đồ; có thể phải đo lại PSG nếu kết quả không rõ ràng

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các cơ sở lý luận về hen phế quản, ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và rối loạn tăng động giảm chú ý:

1. Khái quát hen phế quản và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ: Định nghĩa hen theo GINA 2020; định nghĩa OSA theo AASM; lịch sử và sự phát triển của khái niệm Hội chứng chồng lấp bệnh phổi tắc nghẽn và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OLDOSA).
2. Dịch tễ học: Tổng hợp tỷ lệ hiện mắc OSA trên bệnh nhân hen ở các nhóm tuổi và khu vực địa lý khác nhau trên thế giới và tại Việt Nam.
3. Cơ chế bệnh sinh tương tác: Phân tích chi tiết vai trò của tình trạng thiếu oxy gián đoạn, phản ứng viêm toàn thân và cục bộ (IL-6, TNF-α, CRP), trào ngược dạ dày - thực quản (GERD), leptin, VEGF, ngáy rung cơ học, thuốc điều trị (corticoid) và các bệnh đồng mắc đường hô hấp trên.
4. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng:
   • Triệu chứng đêm: Thở ngáy (96,7%), thở gắng sức (36,8%), cơn ngưng thở được chứng kiến (57,1%), ho đêm, mất ngủ.
   • Triệu chứng ngày: Buồn ngủ ban ngày, mệt mỏi, thở miệng, kém tập trung, suy giảm trí nhớ, thay đổi tính tình.
   • Cận lâm sàng: Các chỉ số hô hấp ký cơ bản, FENO, đa ký hô hấp, đa ký giấc ngủ, thang đo PSQ-SRDB.
5. Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD): Định nghĩa theo DSM-5 và ICD-10/ICD-11; cơ chế tổn thương thần kinh do thiếu oxy và phân mảnh giấc ngủ; các biểu hiện lâm sàng của nhóm triệu chứng giảm chú ý và tăng động - xung động; các công cụ sàng lọc (thang Vanderbilt - VADPRS) và tiêu chuẩn chẩn đoán xác định.
6. Điều trị hen phế quản có OSA: Mục tiêu và nguyên tắc điều trị phối hợp; phác đồ điều trị hen 5 bước theo GINA 2020; thang điểm ACT/c-ACT; vai trò của FENO trong định hướng và chỉnh liều corticoid dạng hít (ICS); các phương pháp điều trị OSA và tác động cải thiện hành vi thần kinh.
7. Tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế: Tổng quan các công trình đã công bố đến năm 2023.

Thông số hô hấp	Tên đầy đủ	Giá trị bình thường
VC	Dung tích sống (Vital Capacity)	$> 80%$
FVC	Dung tích sống thở mạnh (Forced Vital Capacity)	$> 80%$
FEV1	Thể tích thở ra gắng sức trong 1 giây đầu (Forced Expiratory Volume in 1 second)	$> 85%$
FEV1/VC	Chỉ số Tiffeneau	$> 70%$
FEV1/FVC	Chỉ số Gaensler (ở trẻ em)	$> 90%$ (người lớn $> 70%$)
FEF25-75	Lưu lượng thở ra khoảng giữa của FVC	$> 60%$
PEF	Lưu lượng đỉnh thở ra (Peak Expiratory Flow)	$> 80%$

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình thực nghiệm và thu thập số liệu trên lâm sàng:

• Địa điểm và thời gian: Tiến hành tại Bệnh viện Nhi Trung ương từ năm 2020 đến 2023.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Trẻ em $> 6$ tuổi được chẩn đoán xác định hen phế quản theo GINA 2020, gia đình đồng ý tham gia nghiên cứu và hoàn thành các quy trình thăm dò.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân mắc các dị tật bẩm sinh đường hô hấp trên phức tạp, bệnh phổi mạn tính khác (xơ nang, dị sản phế quản phổi), bệnh thần kinh - cơ tiến triển, bệnh tim bẩm sinh nặng, hoặc không hợp tác thực hiện các phép đo chức năng.
• Quy trình thu thập số liệu:
  1. Thăm khám lâm sàng tỉ mỉ: Khám hô hấp, tai mũi họng (đánh giá quá phát amidan, VA), khám thần kinh - tâm thần.
  2. Phát bộ câu hỏi sàng lọc PSQ cho cha mẹ để đánh giá nguy cơ rối loạn giấc ngủ.
  3. Đo đa ký hô hấp (RPG) tại nhà bằng thiết bị chuyên dụng để ghi nhận các chỉ số AHI, AI, HI, MAI, CAI, chỉ số giảm bão hòa oxy (ODI) và nồng độ $\text{SpO}_2$ trung bình/tối thiểu.
  4. Thực hiện đo chức năng thông khí phổi (Hô hấp ký) và làm nghiệm pháp phục hồi phế quản.
  5. Đo nồng độ FENO đường thở trước khi thực hiện các thăm dò gắng sức.
  6. Sàng lọc ADHD bằng thang Vanderbilt (VADPRS) gồm 55 câu hỏi đánh giá hành vi và chức năng học tập - xã hội; hội chẩn chuyên khoa tâm thần chẩn đoán xác định theo tiêu chuẩn DSM-5 / ICD-11.
  7. Thực hiện điều trị dự phòng hen theo hướng dẫn GINA 2020 và theo dõi dọc sự thay đổi của các triệu chứng lâm sàng, điểm ACT/c-ACT, tần suất cơn hen cấp và chức năng thông khí phổi.
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được Hội đồng Đạo đức trong Nghiên cứu Y sinh học phê duyệt; bảo mật toàn bộ thông tin bệnh nhân; phụ huynh ký văn bản đồng thuận tham gia.

Tiêu chí	Chẩn đoán Rối loạn Tăng động Giảm chú ý theo DSM-5
Số lượng triệu chứng	Có $\ge 6/9$ triệu chứng giảm chú ý VÀ/HOẶC $\ge 6/9$ triệu chứng tăng động - bốc đồng (đối với người $\ge 17$ tuổi: cần $\ge 5$ triệu chứng)
Tuổi khởi phát	Các triệu chứng xuất hiện trước 12 tuổi
Thời gian tồn tại	Kéo dài liên tục ít nhất 6 tháng
Môi trường biểu hiện	Xuất hiện ở $\ge 2$ môi trường khác nhau (nhà ở, trường học, nơi công cộng)
Ảnh hưởng chức năng	Bằng chứng rõ ràng về suy giảm chức năng xã hội, học tập hoặc nghề nghiệp
Phân loại thể lâm sàng	1. Thể giảm chú ý chiếm ưu thế 2. Thể tăng động - bốc đồng chiếm ưu thế 3. Thể kết hợp (hỗn hợp)

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng thông qua hệ thống bảng và biểu đồ số liệu:

• Đặc điểm nhân trắc và tỷ lệ OSA ở trẻ hen:
  • Tỷ lệ phát hiện ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (xác định bằng RPG với $\text{AHI} \ge 1$) chiếm tỷ lệ cao trong nhóm trẻ hen phế quản tham gia nghiên cứu.
  • Phân tích diện tích dưới đường cong ROC (AUC) của điểm câu hỏi giấc ngủ trẻ em (PSQ) chứng minh giá trị sàng lọc tốt đối với OSA ở trẻ hen. Điểm PSQ có mối tương quan thuận rõ rệt với chỉ số ngưng - giảm thở AHI.
  • Phân bố mức độ nặng của OSA ở bệnh nhi hen theo các mức: nhẹ ($1 \le \text{AHI} < 5$), trung bình ($5 \le \text{AHI} < 10$) và nặng ($\text{AHI} \ge 10$).
• Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng:
  • Nhóm trẻ hen có OSA có tần suất triệu chứng ngáy ngủ, thở gắng sức khi ngủ, cơn ngưng thở được chứng kiến, ho đêm và viêm mũi dị ứng đồng mắc cao hơn có ý nghĩa so với nhóm hen không có OSA.
  • Kết quả chức năng hô hấp ghi nhận sự suy giảm rõ rệt hơn ở các chỉ số $\text{FEV}1$, $\text{FEF}{25-75}$ và tỷ số $\text{FEV}_1/\text{FVC}$ ở nhóm hen có OSA.
  • Chỉ số FENO ở nhóm hen có OSA có xu hướng tăng cao, tương quan thuận với chỉ số AHI.
• Đặc điểm rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD):
  • Tỷ lệ nghi ngờ ADHD qua sàng lọc bằng thang VADPRS và tỷ lệ chẩn đoán xác định ADHD theo tiêu chuẩn DSM-5 ở nhóm trẻ hen có OSA cao hơn đáng kể so với nhóm trẻ hen không mắc OSA.
  • Phân loại các thể lâm sàng ADHD ghi nhận thể kết hợp và thể giảm chú ý chiếm tỷ lệ ưu thế; các rối loạn hành vi đi kèm (hành vi chống đối, lo âu, giảm sút kết quả học tập) được ghi nhận qua thang đo.
  • Mức độ nặng của OSA ($\text{AHI}$) và mức độ kiểm soát hen kém là các yếu tố liên quan độc lập làm tăng nguy cơ biểu hiện ADHD ở trẻ.
• Kết quả theo dõi điều trị dự phòng hen:
  • Sau thời gian điều trị dự phòng theo phác đồ GINA, tần suất cơn hen cấp và số lần sử dụng thuốc cắt cơn (SABA) trung bình trong tháng giảm rõ rệt.
  • Điểm kiểm soát hen ACT/c-ACT tăng dần theo các mốc thời gian điều trị.
  • Tuy nhiên, nhóm trẻ hen đồng mắc OSA (đặc biệt là mức độ trung bình - nặng) có tốc độ hồi phục chức năng hô hấp chậm hơn, tỷ lệ đạt kiểm soát hen hoàn toàn thấp hơn và cần thời gian duy trì điều trị dự phòng ở bậc cao hơn so với nhóm hen không có OSA.

Đặc điểm đánh giá	Kiểm soát hoàn toàn	Kiểm soát một phần (có $\ge 1$ đặc điểm trong tuần bất kỳ)	Chưa được kiểm soát
Triệu chứng ban ngày	$\le 2$ lần/tuần	$> 2$ lần/tuần	Có $\ge 3$ đặc điểm của mức kiểm soát một phần trong bất kỳ tuần nào
Hạn chế hoạt động	Không	Có
Thức giấc ban đêm do hen	Không	Có
Nhu cầu dùng thuốc cắt cơn	$\le 2$ lần/tuần	$> 2$ lần/tuần
Chức năng phổi (PEF / FEV1)	Bình thường	$< 80%$ giá trị tốt nhất của bệnh nhân
Đợt kịch phát	Không	$\ge 1$ lần/năm	Có 1 đợt kịch phát trong bất kỳ tuần nào

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 phân tích, so sánh các kết quả nghiên cứu với y văn trong nước và quốc tế:

• Về tỷ lệ mắc và yếu tố nguy cơ của OSA ở trẻ hen: Khẳng định sự tương đồng về dịch tễ giữa nghiên cứu này với các báo cáo của Li (2015), Zhihui He (2019) và Dương Quý Sỹ (2023). Tác giả phân tích các yếu tố nguy cơ chính làm nặng tình trạng OSA gồm phì đại amidan/VA, viêm mũi dị ứng và béo phì.
• Về cơ chế liên quan giữa hen, OSA và rối loạn nhận thức - hành vi (ADHD): Luận giải cơ chế thiếu oxy ngắt quãng ban đêm kết hợp với phân mảnh giấc ngủ là nguyên nhân chính gây rối loạn chuyển hóa hệ thần kinh trung ương. Dẫn chứng sự tăng cao của các dấu ấn sinh học viêm (FENO, IgE, bạch cầu ái toan) ủng hộ giả thuyết phản ứng viêm toàn thân đóng vai trò trung gian gắn kết giữa hen, OSA và ADHD.
• Về hiệu quả kiểm soát hen: Phân tích lý do vì sao OSA là một yếu tố nguy cơ độc lập khiến hen khó kiểm soát. Việc không phát hiện và điều trị OSA đồng thời sẽ làm giảm hiệu quả đáp ứng của corticoid dạng xịt, kéo dài tình trạng viêm đường thở và gia tăng nguy cơ xuất hiện các đợt hen cấp tính.
• Hạn chế của nghiên cứu và Các đóng góp chính của nghiên cứu: Được tác giả đúc kết ở phần cuối chương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp dữ liệu dịch tễ học thực chứng: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam cung cấp bức tranh toàn diện về tỷ lệ hiện mắc, đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của hội chứng chồng lấp hen phế quản và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OLDOSA) ở đối tượng bệnh nhi trên 6 tuổi.
2. Làm sáng tỏ mối liên hệ đa bệnh lý (Hen - OSA - ADHD): Xác lập bằng chứng khoa học về sự gia tăng tỷ lệ rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ hen có OSA; chứng minh tình trạng thiếu oxy ngắt quãng ban đêm và phản ứng viêm đường thở mạn tính là các mắt xích bệnh sinh quan trọng thúc đẩy các rối loạn chức năng thần kinh - hành vi ở trẻ em.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và ứng dụng lâm sàng

1. Chuẩn hóa quy trình sàng lọc và chẩn đoán: Ứng dụng thành công Bộ câu hỏi giấc ngủ trẻ em (PSQ-SRDB bản tiếng Việt) và phương pháp đo Đa ký hô hấp tại nhà (RPG) như một quy trình tiếp cận chẩn đoán không xâm lấn, khả thi và có độ chính xác cao cho bệnh nhi nghi ngờ OSA.
2. Định hướng tiếp cận điều trị toàn diện: Đưa ra bằng chứng lâm sàng cho thấy cần đánh giá và tầm soát OSA thường quy ở những trẻ hen khó kiểm soát hoặc hen nặng. Việc tối ưu hóa kiểm soát hen phế quản kết hợp xử trí OSA giúp cải thiện đáng kể chức năng thông khí phổi, nâng cao mức độ kiểm soát hen và góp phần cải thiện các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý.

Kiến nghị và đề xuất

• Đưa bộ câu hỏi sàng lọc PSQ và thang Vanderbilt (VADPRS) vào quy trình quản lý định kỳ bệnh nhi hen phế quản tại các cơ sở chuyên khoa hô hấp và nhi khoa.
• Tăng cường phối hợp liên chuyên khoa (Hô hấp Nhi - Tai Mũi Họng - Tâm thần/Tâm lý Nhi) trong việc chẩn đoán và điều trị toàn diện cho nhóm trẻ hen có hội chứng chồng lấp OSA và ADHD.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phương tiện chẩn đoán giấc ngủ: Nghiên cứu sử dụng Đa ký hô hấp tại nhà (RPG loại II) thay vì Đa ký giấc ngủ tiêu chuẩn vàng (PSG loại I có điện não đồ). Mặc dù RPG thuận tiện và có độ nhạy cao trong phát hiện các biến cố hô hấp tắc nghẽn, kỹ thuật này chưa đánh giá được toàn diện cấu trúc vi thể của các giai đoạn giấc ngủ (NREM/REM) và chưa phát hiện được các rối loạn giấc ngủ không có biến cố hô hấp.
• Phạm vi mẫu nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành đơn trung tâm tại Bệnh viện Nhi Trung ương trên nhóm trẻ trên 6 tuổi, chưa bao phủ nhóm trẻ nhỏ tuổi hơn ($< 6$ tuổi) - đối tượng thường gặp nhiều thách thức trong chẩn đoán xác định hen và đo chức năng thông khí.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng các nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn và theo dõi dọc trong thời gian dài hơn để đánh giá sự phát triển tâm thần - vận động của trẻ đến tuổi trưởng thành.
• Thực hiện các thử nghiệm lâm sàng can thiệp điều trị OSA (như phẫu thuật nạo VA, cắt amidan hoặc thở áp lực dương liên tục - CPAP) để đánh giá mức độ thoái triển của các triệu chứng ADHD và khả năng giảm bậc thuốc điều trị dự phòng hen.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn sâu sắc đối với nhiều nhóm đối tượng trong ngành y tế:

1. Bác sĩ chuyên khoa Nhi và Hô hấp Nhi: Cung cấp tài liệu tham khảo thực chứng để nhận diện sớm các dấu hiệu lâm sàng của OSA ở bệnh nhi hen phế quản; ứng dụng bảng điểm ACT/c-ACT, FENO và hô hấp ký trong theo dõi đáp ứng điều trị.
2. Bác sĩ Tai Mũi Họng và Tâm thần Nhi: Cung cấp cơ sở khoa học về mối liên quan giữa phì đại amidan/VA, tắc nghẽn đường thở trên và các rối loạn hành vi thần kinh (ADHD), phục vụ việc hội chẩn và chỉ định can thiệp kịp thời.
3. Nghiên cứu sinh, Học viên sau đại học và Giảng viên y khoa: Là tài liệu học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa bệnh lý thực thể và rối loạn phát triển thần kinh, quy trình chuẩn hóa thang đo quốc tế (PSQ, VADPRS) và phương pháp phân tích số liệu đa biến trong y học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số AHI là gì và luận án phân loại mức độ nặng của OSA ở trẻ em như thế nào?
Chỉ số AHI (Apnea-Hypopnea Index) là số lượng cơn ngưng thở và giảm thở xuất hiện trong một giờ ngủ, được tính toán từ kết quả ghi đa ký hô hấp. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán trong luận án:

• Mức độ nhẹ: $1 \le \text{AHI} < 5$ lần/giờ.
• Mức độ trung bình: $5 \le \text{AHI} < 10$ lần/giờ.
• Mức độ nặng: $\text{AHI} \ge 10$ lần/giờ.

2. Công cụ nào được sử dụng để sàng lọc nguy cơ OSA và ADHD ở trẻ trong luận án?

• Sàng lọc OSA: Sử dụng Bộ câu hỏi giấc ngủ trẻ em rút gọn (PSQ-SRDB) gồm 22 câu hỏi do cha mẹ trả lời. Điểm cắt $\ge 0,33$ được xác định là dương tính với độ nhạy 78% và độ đặc hiệu 72%.
• Sàng lọc ADHD: Sử dụng Thang đánh giá tăng động giảm chú ý Vanderbilt dành cho cha mẹ (VADPRS) gồm 55 câu hỏi khảo sát các nhóm hành vi giảm chú ý, tăng động - bốc đồng, chống đối phá vỡ và kết quả học tập - xã hội.

3. Mối liên hệ sinh bệnh học chính giữa hen phế quản và OSA được giải thích ra sao?
Mối liên hệ này mang tính chất tương tác hai chiều thông qua cơ chế "một đường thở": Viêm và co thắt đường thở dưới trong hen gây giảm thể tích cặn chức năng và tăng xẹp đường thở trên. Ngược lại, OSA gây thiếu oxy gián đoạn, kích hoạt phản ứng viêm toàn thân (tăng IL-6, TNF-α, CRP, FENO), tăng áp lực âm lồng ngực thúc đẩy trào ngược dạ dày - thực quản (GERD) và kích thích phản xạ phế vị làm co thắt phế quản nặng hơn.

4. Tại sao trẻ hen phế quản có OSA lại có nguy cơ cao mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD)?
Tình trạng thiếu oxy ngắt quãng trong đêm kết hợp với các đợt thức giấc vi thể gây phân mảnh giấc ngủ ở trẻ mắc OSA làm rối loạn chuyển hóa và tổn thương chức năng điều hành của hệ thần kinh trung ương (đặc biệt là vùng vỏ não trước trán), dẫn đến suy giảm khả năng tập trung, kém ức chế hành vi và biểu hiện các triệu chứng tăng động - xung động.

5. Đo nồng độ FENO có vai trò gì trong quản lý và điều trị hen ở bệnh nhi?
FENO (Fraction of Exhaled Nitric Oxide) đo lường mức độ viêm đường thở do bạch cầu ái toan. Ngưỡng FENO $<20\text{ ppb}$ là bình thường; $20–35\text{ ppb}$ là tăng có ý nghĩa; $>35\text{ ppb}$ là tăng cao. FENO cao giúp dự báo khả năng đáp ứng tốt với corticoid dạng xịt (ICS), hỗ trợ bác sĩ quyết định tăng liều khi chưa kiểm soát hen hoặc xem xét giảm liều ICS khi FENO duy trì ở mức thấp/trung bình.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của Nguyễn Ngọc Quỳnh Lê đã giải quyết thành công khoảng trống nghiên cứu về hội chứng chồng lấp hen phế quản và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ ở trẻ em tại Việt Nam. Công trình đã mô tả toàn diện các đặc điểm lâm sàng, chức năng thông khí phổi, các chỉ số đa ký hô hấp và xác lập mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa hen có OSA với nguy cơ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý. Kết quả nghiên cứu chứng minh tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm OSA bằng các công cụ sàng lọc không xâm lấn và nhấn mạnh sự cần thiết của mô hình điều trị phối hợp đa chuyên khoa nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát hen và cải thiện chất lượng cuộc sống cho trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TÔNG QI AN TÀI LI Ẹl 1. Khái quát hen phế quân và ngưng thởtắc nghẽn khi ngú 1. Hen phề quàn Chien lược toán cầu về phỏng chồng hen phế quân (GINA) 2020 định nghĩa hen phế quan (HPQ) là bệnh lỷ không đồng nhắt, đặc tnrng bỡi tinh trạng viêm mạn tinh đường thờ. Bệnh nhân có tiền sứ có các triệu chúng hò hấp như khò khẽ.

thơ nhanh, nặng ngực, ho thay đỗi theo thời gian và cường độ cùng với sự hạn chế thõng kill thờ ra dao động? Biêu hiện các triệu chúng lãm sàng và mức độ nặng cua bệnh thay đổi ớ từng bộnh nhàn HPQ. thê hiện tinh không dồng nhất cua bệnh và gây khó khàn trong việc thống nhất chân đoán, tiên lượng và diều trị HPQ, dặc biệt ờ tre em?'4 1. Ngưng Ihờ rốc nghèn khi ngũ Các roi loạn hô hap liên quan đèn giác ngu ở tre em bao gom: hội chứng ngưng tho trưng ương khi ngu. ngưng tho khi ngu tiên phát ơ tre em.

hội chứng ngưng tho tấc nghèn khi ngu. hội chứng giam thông khí giam oxy liên quan den giấc ngủ. hội chứng rồi loạn hô hẩp khác lien quan đền giấc ngu4 Hội chứng ngưng thờ tẳc nghẽn khi ngu: Lã sự lập di lập lụi liên tiếp hiện tượng lac nghèn một phan hay hoàn toàn dường hô hấp trên trong khi ngu kẽo dài trên 10 giây dẫn dền hậu quá giâm thờ hay ngưng tho hoãn toàn mặc dù vàn cỏ gắng sức hô hấp. HỘI chững chồng híp hen phế quán và ngưng thà tấc nghèn khi ngn Từ nảm 1985 cua thế ky trước, các báo cáo trên thề giới cho thấy tuột bệnh nhàn mắc dong thin hai bệnh OSA và HPQ hoặc bệnh phối tấc nghèn mạn tinh có tác dộng xầu hon lên site khỏe người bệnh so vói chi mẳc một TMT utk bjr K)C V M w 4 trong hai bệnh.

Do đó các lác gia dã dưa ra các thuật ngữ dê mồ tá sự dồng mác và làm nặng thêm tình trụng bệnh nãy như "hội chúng chồng lấp" giừa OSA và bệnh phổi tắc nghèn mạn tinh, "hội chứng chồng lấp thay thế” giừa OSA và hen phế quan?215 Tuy nhiên càc thuật ngừ này không bao quát dược hết sự chồng lắp giừa hen- bệnh phôi tắc nghèn mạn tinh- OSA. hiện nay các tác gia đang sư dụng lộng rãi thuật ngừ Hội chững chồng lấp bệnh phôi tắc nghèn vã ngưng thở tác nghèn khi ngu (OLDOSA). hay còn gọi lã “hội chủng chồng lắp tích hợp’’ đê chi Sự dồng niẩc cùa các bệnh lý phổi tắc nghèn như hen và bệnh phôi tấc nghèn mạn tinh vói ngưng thớ tắc nghèn khi ngủ. Dịch tề học Trong khoảng 20 năm dầu the ký XXI.

nhiều tác gia dà tiến hãnh nghiên cứu về hcn dồng mắc OSA trẽn the giới. Tý lệ bệnh nhân hen dồng mắc OSA dao dộng giũa các nghiên cúu. giữa các khu vực dịa lý và chúng tộc. Các nghiên cứu mỏ ta cắt ngang cho thấy OSA gặp ớ 19- 60% tre HPQ? K Trong nhóm tre hen nặng vã hen khó trị.

ty lộ OSA có the lên tới 50- 95%? Teodorescu (2015) tiến hành nghiên cứu theo dỏi dọc trong 4 nám trên 547 bệnh nhản (81 bệnh nhân hen và 466 người khoe mạnh) dề tim tằn suất OSA trẽn bệnh nhân hen phe quán. OSA được chẩn đoán xác định bằng do da ký giấc ngu. Kct qua báo cáo 27% (22/81) bệnh nhãn hen dồng mắc OSA. trong khi tý lộ OSA trong nhóm khóe mạnh là 16%.

Tãc giã kết luận nguy cơ OSA ớ bệnh nhàn hen lã 1. sau khi đã diều chinh các yếu tổ về giới. tuồi, tinh trạng béo phi. Dồng thời tác gia cho thấy thời gian mắc hen càng dài.

nguy cơ xuất hiện OSA câng cao với RR = 1.13)? Một nghiên cứu da trung tâm khác tại Tiling Quốc năm 2015 trẽn 22.478 tre 5- 12 tuồi cho thấy OSA và HPQ có mối liên quan mật thiết với nhau (OR= 1.76)° Tác giá còng bố ti lệ tre hen cõ OSA khoang 63%. nguy cơ mắc OSA ờ bệnh nhãn hen cao gấp 3.73 lần so 1W ut> w H7C Y M >>y 5 với tre không mắc hen, ngoài ra OSA ư bệnh nhãn hen dần den kiêu hinh nặng hơn và khô điều trị hơn.9 Kheirandish- Gozal (2011) nghiên cứu trẽn 93 trc HPQ từ 3- 10 tuổi cũng ghi nhận cỏ 63% mắc OSA?° Tương tự. nghiên cứu cùa Zhihui He và cộng sự (2019) trên 134 tre từ 5-18 tuồi cho thấy tý lệ trê hen có OSA lá 57,5%.8 Tại Việt Nam, nghiên cứu cua Nguyền Hoàng Yến (năm 2017) báo cáo tý lệ tre hen có OSA là 65. Cơ chề bệnh sinh cũa hen có ngưng thờtằc nghẽn khi ngii ỉ.

Cơ chề bựnh smh HPQ vã OSA là nhùng bệnh lý khá thường gập trong cộng đồng? ■ 5 Do tỷ lệ mắc bệnh cao. tác dộng cua cãc yểu tố nguy cơ gây bệnh và sự tương tãc về mật sinh lý giữa đường hò hẩp trên vả dưỡng hỏ hấp dưới, các bệnh nãy có thể tồn tại dưới dạng các hội chững chồng lắp khác nhau?' I lội chững chồng lắp thay thế Hình ì. Hội chừng chồng lap hen phể quan và OS/its Quá trinh viêm đường hô hấp trẽn trong OSA có thê lãm tram trọng hơn tinh trạng viêm đường hô hấp dưới.29 Ngược lại. viêm đường hô hấp dưới trong hen làm tảng nguy cơ phi dại amidan và tố chức lympho vòm (VA), là một yen tố nguy cơ gây OSA?°50 Mổi liên quan này dược giai thích bằng cơ che "một dường thờ”?9 trong dó tinh trạng thiều oxy vã viêm do tac nghèn đường hò hấp trẽn có liên quan đen kiêu hình và mức độ vicm đường hò hấp dưới?9 Phân ủng viêm đối với cá dưỡng hô hấp trên và dưỡng hỏ hắp dưới liên quan đen cơ dịa atopy và phan ứng lủng leukotrien cua cơ thế.

Kct qua TMT utk bjr K)C V M hặr 6 cua tình trạng viêm này là co that phe quan, láng sức can ơ mùi và tâng co that vùng hầu họng. Cư chế bệnh sinh hen phế quàn cà ngưng thừtẳc nghẽn khi ngu"' Nliiểu nghiên cứu dà chi ra rằng HPQ là một yếu tố nguy cơ độc lập cùa OSA. Tinh trạng viêm mạn tinh trong HPQ anh hường đến kha nàng co giản cua các cơ hỏ hấp. bao gồm cơ giàn dường hô hấp trẽn ỡ tre em.15 16 Co that phế quàn trong hen gây xẹp dường thớ vả lủng trương lực phế vị.

từ dó làm giam diện tích dường thờ và liên quan đến co thắt vũng hầu họng vã thanh môn thi thờ ra?5'? 1W ut> w H7C Y M >>y 7 Viêm đường thờ trong hen có thê dần tới tâng huy động bitch cầu da nhân tnuig tinh và bạch cầu lympho vào dường thơ. cũng như huy dộng bạch cầu lympho vào niêm mạc đường hò hấp trên.115 ■ HPQ có the anh hướng đến tính toàn vẹn và thòng thoáng cùa đường hô hấp trẽn thông qua tinh trạng thiếu ngu và phân manh giấc ngu. từ dó kích hoạt quá trinh viêm hệ thống và làm suy yểu các cơ hỏ hấp trẽn.5 ‘ Thể tích khi cận chức nàng trong khi ngủ cua bệnh nhãn hen thấp, làm giam lục kéo cua khi quan lên đoạn hầu. tàng nguy cơ xẹp vùng hầu họng.1' Tất ca các yểu tố trên làm tảng nguy cơ gây OSA ờ nhùng bệnh nhân này.1'1416 Ngược lại.

OSA lãm tảng nguy cơ HPQ do làm tảng sủc can đường hô hấp trên vả dưới.1’1 OSA gày HPQ thông qua cơ che thần kinh phe vị. OSA gây xẹp đường hò hấp trên sẽ làm tâng sức can dường thờ dưới do kích thích thằn kinh phế vị, từ dó làm nặng thêm cãc triệu chúng về đèm cua hen phế quan. tinh trạng thiêu oxy gián đoạn ban dèm và tôn thương đường thơ do ngáy có thè làm tâng phan ứng viêm ơ dường hò hấp dưới.29 OSA làm táng áp lực ổ bụng, gây lảng nguy cơ trào ngược dạ dày- thực quán, là một trong nhùng yếu tố nguy cơ gây khôi phát hen. Anh hường cưa hen phe qưưn lên ngưng thơ rắc nghèn khi ngư Cư chề cư học Bệnh nhãn hen có triệu chứng ban đêm SC gãy ra tinh trạng giâm thê tích cặn chức nâng và thè tích khi thơ ra trong khi ngú.

đặc biệt lã trong giấc ngu chuyên dộng mắt nhanh (REM), từ dó làm tăng sức can đường thở.12 Táng sức can dường thơ dần tới hậu qua gày xẹp đường thớ trẽn vã làm trầm trọng thêm tinh trạng ngáy và ngưng thờ ơ bệnh nhãn OSA.12 Các bệnh đồng mắc ứ mũi Sự thám nhiễm viêm cua dường hô hấp trên trong bệnh hen suyễn, sự lang dọng chất bẽo tàng lên trong thành họng do sứ dụng conicoid, hoặc sự hiện diện cua các bệnh di kèm như béo phi. gãy giam dường kính ngang cúa dường thơ trên. bệnh nhàn hen thường có nguy cơ mắc viêm mùi dị ứng và 1W ut> w H7C Y M >>y 8 không dị ứng. phi đại amidan.

làm tâng sức cản cua đường thờ trẽn, tảng áp lực âm trong quá trinh hit vào lảm lãng nguy cơ xẹp dường thơ trẽn/ 32 Béo phi Béo phi là yếu tổ nguy cơ cùa OSA và HPQ. Béo phì làm tãng tằn suất và mức độ nặng cùa cơn hen cấp và khỏ kiêm soát các triệu chứng hen?3 Đồng thời, béo phi ty lệ thuận với mửc độ nạng cua OSA. chi số khối cơ thè (BMI) tàng 1 sè lãm tàng chi số AHI tnmg binh thêm 35% (95% CI: 19- 53%)?? BNĐ tâng lèn I đơn vị sẻ lãm lãng nguy cơ xuất hiện OSA 1.76)?’ HÙI thuốc là thụ động Khói thuốc lá được COI lã yểu tố nguy cơ cua HPQ và OSA. Khỏi thuốc lá gày phũ nề đường thờ.

Làm tâng sức can đường thơ và lâm nặng thêm tinh trạng co thất đường thớ. gây xẹp dường thờ khi ngủ, hậu quà làm trầm trọng thêm hội chứng ngưng thơ khi ngu.12 ỉ ai trò cùa corticoid Conicoid dạng lút hoặc đường uống là một trong các biện pháp kiêm soát hen? Yigla và cộng sự bão cão ty lệ OSA cao ớ bệnh nliân hen không kiềm soát dược diều trị bang corticoid dường uổng kéo dài hoặc thường xuyên?0 Cơ chc cùa corticoid anh hường dển dường thờ bao gồm: corticoid dạng hít gày lảng đọng chất béo trong và xung quanh dường thư trên, thu hẹp diện lích dường thơ: gây tôn thương cơ giãn đường thơ. anh hương đến sự giàn nơ cua dường thơ; và có thê lãm trầm trọng thèm bệnh bẽo phi?215 29 ỉ. Anh hướng cua ngưng thờ tắc nghèn khi ngu lèn hen phế quan Thiều oxy gián đoạn Cảc đợt tấc nghèn một phần hoặc hoàn toàn đường hô hấp trẽn lộp đi lặp lại trong khi ngũ do OSA sẽ dẫn đến tinh trạng thiếu oxy ngắt quàng và tái oxy hỏa?2 r Hậu qua dần đền các phán ủng oxy hóa phức tạp.