Luận văn thạc sỹ kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh ở việt nam hiện nay

Luận văn thạc sỹ phân tích kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Trần Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường Theo Pháp Luật Cạnh Tranh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.3. Khái niệm, đặc điểm và mục đích của kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.4. Các công cụ kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5. Pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5.1. Khái niệm pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5.2. Mục tiêu kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường của pháp luật cạnh tranh
• 1.5.3. Các cách tiếp cận về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5.4. Cấu trúc pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 1.5.5. Mô hình kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường theo pháp luật cạnh tranh các nước
• 1.5.5.1. Kinh nghiệm của EU
• 1.5.5.2. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ
• 1.5.5.3. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật Việt Nam về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.2. Quy định về nhận diện doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.3. Quy định về xác định hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.4. Quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục xử lý hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.5. Hậu quả pháp lý của hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.6. Thực trạng lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường và thực tiễn thi hành pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 2.6.1. Thực trạng lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường để hạn chế cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
• 2.6.2. Thực tiễn thi hành pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường ở Việt Nam
• 2.6.3. Nguyên nhân của những bất cập, hạn chế trong việc thi hành pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện
• 3.1.1. Đáp ứng các yêu cầu trong xu thế hội nhập kinh tế, thích ứng với môi trường kinh doanh toàn cầu và phù hợp với các cam kết quốc tế
• 3.1.2. Duy trì và bảo vệ môi trường cạnh tranh bình đẳng, hiệu quả nhưng không cản trở mục tiêu đổi mới và tăng trưởng của mỗi doanh nghiệp
• 3.1.3. Thể hiện rõ hơn yêu cầu về kết hợp chặt chẽ giữa tư duy kinh tế và tư duy pháp lý
• 3.1.4. Xác định rõ mối liên hệ giữa Luật cạnh tranh và các Luật chuyên ngành, đảm bảo chính sách điều tiết ngành trong những lĩnh vực nhất định
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường của Việt Nam
• 3.2.1. Hiện đại hóa phương pháp tiếp cận trong việc xây dựng các quy định về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường
• 3.2.2. Hoàn thiện quy định về xác định thị trường liên quan
• 3.2.3. Hoàn thiện quy định về xác định vị trí thống lĩnh thị trường
• 3.2.4. Hoàn thiện quy định về xác định hành vi lạm dụng
• 3.2.5. Hoàn thiện quy định về các biện pháp xử lý hành vi lạm dụng
• 3.2.6. Hoàn thiện quy định về cơ chế thực thi
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường

Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là một vấn đề quan trọng trong pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam. Các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thường có xu hướng lạm dụng quyền lực của mình để tác động tiêu cực đến thị trường. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự cạnh tranh mà còn gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Pháp luật cạnh tranh Việt Nam đã có những quy định nhằm kiểm soát hành vi này, nhưng thực tiễn thi hành vẫn gặp nhiều khó khăn.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường được hiểu là những hành động của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh nhằm duy trì hoặc gia tăng lợi thế cạnh tranh không lành mạnh. Đặc điểm của hành vi này bao gồm việc áp đặt giá cả cao hơn, hạn chế sản xuất hoặc phân phối sản phẩm, và tạo ra rào cản gia nhập thị trường cho đối thủ.

1.2. Tầm quan trọng của kiểm soát hành vi lạm dụng

Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và duy trì sự cạnh tranh lành mạnh trên thị trường. Nếu không có sự can thiệp, các doanh nghiệp thống lĩnh có thể gây ra thiệt hại lớn cho nền kinh tế và làm giảm động lực phát triển của các doanh nghiệp nhỏ hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong kiểm soát hành vi lạm dụng

Mặc dù pháp luật cạnh tranh đã có những quy định rõ ràng về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, nhưng thực tiễn thi hành vẫn gặp nhiều thách thức. Các cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc nhận diện và xử lý các hành vi lạm dụng, dẫn đến tình trạng lạm dụng vẫn diễn ra phổ biến.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện hành vi lạm dụng

Việc nhận diện hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường thường gặp khó khăn do thiếu thông tin và dữ liệu chính xác. Các doanh nghiệp có thể sử dụng nhiều chiến lược khác nhau để che giấu hành vi lạm dụng của mình, khiến cho việc phát hiện trở nên phức tạp.

2.2. Hạn chế trong quy trình xử lý vi phạm

Quy trình xử lý các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh còn nhiều bất cập. Thời gian xử lý kéo dài, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, và thiếu các biện pháp chế tài đủ mạnh để răn đe các doanh nghiệp vi phạm.

III. Phương pháp kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh hiệu quả

Để kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả và đồng bộ. Các biện pháp này không chỉ bao gồm quy định pháp luật mà còn cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp.

3.1. Cải cách quy định pháp luật về kiểm soát

Cần cải cách các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng. Các quy định cần rõ ràng, cụ thể và dễ áp dụng trong thực tiễn.

3.2. Tăng cường năng lực cho cơ quan quản lý

Cần đầu tư vào việc nâng cao năng lực cho các cơ quan quản lý cạnh tranh, bao gồm đào tạo nhân lực, cải thiện hệ thống thông tin và tăng cường các công cụ phân tích dữ liệu để phát hiện hành vi lạm dụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiểm soát hành vi lạm dụng

Nghiên cứu về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và duy trì sự cạnh tranh. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để cải thiện hiệu quả của các biện pháp kiểm soát.

4.1. Kết quả từ các vụ việc thực tiễn

Các vụ việc thực tiễn đã cho thấy sự cần thiết của việc áp dụng các biện pháp kiểm soát hành vi lạm dụng. Những vụ việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn tạo ra tiền lệ cho các vụ việc tương tự trong tương lai.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát hành vi lạm dụng là rất quan trọng. Cần có các chỉ số cụ thể để đo lường sự thành công của các biện pháp này trong việc duy trì sự cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

V. Kết luận và tương lai của kiểm soát hành vi lạm dụng tại Việt Nam

Kết luận về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường cho thấy rằng mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Tương lai của kiểm soát hành vi lạm dụng phụ thuộc vào sự cải cách và nâng cao hiệu quả của các quy định pháp luật.

5.1. Định hướng phát triển pháp luật cạnh tranh

Cần có định hướng phát triển pháp luật cạnh tranh rõ ràng, phù hợp với xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu. Các quy định cần linh hoạt và dễ áp dụng để đáp ứng nhanh chóng với sự thay đổi của thị trường.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong kiểm soát

Hợp tác quốc tế trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh là cần thiết. Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam cải thiện hiệu quả của các biện pháp kiểm soát và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ quá trình vận động khách quan của nền kinh tế thị trường. Sự tích tụ kinh tế thông qua quá trình cạnh tranh, các điều kiện tự nhiên của thị trường (như yêu cầu về quy mô hiệu quả tối thiểu, sự dị biệt của sản phẩm, rào cản gia nhập thị trường) và sự bảo hộ của quyền lực nhà nước đã hình thành nên các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường. Những doanh nghiệp này nắm giữ quyền lực thị trường và có khuynh hướng khai thác quyền lực đó nhằm tác động lên giá cả, sản lượng, chất lượng để tối đa hóa lợi nhuận, bóc lột khách hàng và triệt tiêu khả năng cạnh tranh của đối thủ. Về mặt lý thuyết, cơ chế tự điều chỉnh của thị trường có thể làm suy yếu vị thế thống lĩnh, nhưng các hành vi lạm dụng của doanh nghiệp thống lĩnh đã vô hiệu hóa cơ chế này thông qua việc dựng lên các rào cản nhân tạo. Do đó, sự can thiệp của Nhà nước bằng pháp luật cạnh tranh là công cụ thiết yếu nhằm duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh và bình đẳng.

Tại Việt Nam, Luật Cạnh tranh năm 2004 sau hơn 10 năm thực thi đã bộc lộ nhiều điểm hạn chế, cứng nhắc trong việc xác định thị trường liên quan, nhận diện vị trí thống lĩnh và xử lý hành vi lạm dụng. Thực tế từ năm 2006 đến năm 2017, Cục Quản lý Cạnh tranh mới chỉ điều tra 8 vụ việc hạn chế cạnh tranh, trong đó có 4 vụ việc liên quan đến hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh. Mặc dù Luật Cạnh tranh năm 2018 đã được ban hành với nhiều sửa đổi tiến bộ trong bối cảnh hội nhập quốc tế (tham gia WTO, CPTPP, EVFTA, ASEAN FTA), song tại thời điểm nghiên cứu, nhiều quy định vẫn chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết. Vì vậy, việc nghiên cứu toàn diện khung pháp lý và thực tiễn thi hành về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường mang tính cấp thiết cao.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường trên cơ sở đánh giá thực trạng quy định, thực tiễn thi hành và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế. Để đạt được mục đích này, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về pháp luật kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường (khái niệm, mục tiêu, học thuyết, nội dung điều chỉnh).
2. Tìm hiểu kinh nghiệm pháp luật của Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ và Nhật Bản nhằm rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật cạnh tranh Việt Nam về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường.
4. Đánh giá thực tiễn thi hành và làm rõ nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong việc xử lý các hành vi lạm dụng tại Việt Nam.
5. Đề xuất phương hướng và các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm: hệ thống quan điểm, chủ trương của Đảng về cạnh tranh; các quy phạm pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường tại Việt Nam; thực tiễn áp dụng và các báo cáo tổng kết thi hành pháp luật; kinh nghiệm lập pháp của EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản; cùng các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề này. Luận án chỉ tập trung vào hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường, không bao gồm các quy định áp dụng riêng cho doanh nghiệp độc quyền.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Về không gian: Tập trung vào hệ thống pháp luật và thực tiễn tại Việt Nam; so sánh đối chiếu với kinh nghiệm của EU, Hoa Kỳ và Nhật Bản.
• Về thời gian: Khảo cứu các quy định và thực tiễn thi hành trong giai đoạn từ năm 2004 đến thời điểm nghiên cứu.
• Về văn bản quy phạm pháp luật: Trọng tâm là Luật Cạnh tranh năm 2004, Luật Cạnh tranh năm 2018 và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về lý luận kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường:

• Nghiên cứu "Dominance and monopolization" của Marcel Canoy, Eric van Damme và Rey đã phân tích sự đối lập giữa trường phái Chicago (nhìn nhận doanh nghiệp thống lĩnh có lợi cho quy mô và người tiêu dùng) và trường phái "Châu Âu cũ" (lo ngại doanh nghiệp thống lĩnh làm biến dạng quy luật thị trường), từ đó ủng hộ sự can thiệp có mức độ của chính phủ.
• Tại Việt Nam, cuốn sách thuộc dự án VIE/97/016 làm rõ khái niệm độc quyền kinh doanh; công trình của PGS. Nguyễn Như Phát và Nguyễn Ngọc Sơn phân tích nguồn gốc hình thành vị trí thống lĩnh/độc quyền và quyền lực thị trường; công trình của Phạm Hoài Huấn và Nhữ Ngọc Tiến tiếp cận vị trí thống lĩnh từ khả năng hành xử độc lập với đối thủ cạnh tranh; bài viết của TS. Nguyễn Như Phát (2004) khẳng định pháp luật cạnh tranh đóng vai trò như "bàn tay hữu hình" để đối trọng với độc quyền.
• Luận án tiến sĩ của Laura Laze và bài viết của Giáo sư Federico Etro (Đại học Milan) phân tích chính sách của EU dưới góc độ kinh tế học, nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp cận thận trọng đối với các thị trường công nghệ cao và thị trường đổi mới sáng tạo, nơi thị phần lớn không đồng nghĩa tuyệt đối với quyền lực thị trường nếu rào cản gia nhập thấp.

Nhóm nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng:

• Nghiên cứu của Nguyễn Lan Anh (2009) về xác định thị trường liên quan và nhận diện vị trí thống lĩnh tại Việt Nam.
• Công trình "The Law and Economics of Article 102 TFEU" cung cấp phân tích toàn diện 18 phần về cơ sở lý thuyết, các khái niệm cơ bản và các dạng hành vi cụ thể (định giá hủy diệt, định giá quá mức, từ chối giao dịch, bán kèm, ép giá).
• Các nghiên cứu so sánh của Eleanor Fox (1986, các bài viết sau đó) so sánh pháp luật chống độc quyền của Hoa Kỳ (thiên về tôn trọng quyền tự do của doanh nghiệp trừ khi có tác hại rõ rệt) và pháp luật EU (can thiệp sâu hơn nhằm bảo vệ cấu trúc cạnh tranh và thị trường chung).
• Nghiên cứu của Phillip Areeda và Donald F. Turner đưa ra khung phân tích kinh tế để phân biệt định giá hủy diệt với giảm giá cạnh tranh dựa trên tương quan giữa giá bán và chi phí.
• Damien Geradin phân tích giới hạn của việc kiểm soát định giá quá mức (excessive pricing) và các khó khăn khi xác định chi phí và mức lợi nhuận hợp lý.
• Tại Việt Nam, ThS. Đoàn Trung Kiên chỉ ra sự thiếu hụt cơ chế kiểm soát trong các ngành đặc thù; PGS.TS. Nguyễn Ngọc Sơn phân tích sự cứng nhắc của Nghị định số 116/2005/NĐ-CP khi chỉ so sánh giá bán thực tế với chi phí toàn bộ mà không áp dụng các khái niệm chi phí biến đổi hay chi phí cố định trong việc xác định định giá hủy diệt.

Nhóm nghiên cứu về xu hướng pháp luật và giải pháp hoàn thiện:

• Nguyễn Thanh Tú kiến nghị hoàn thiện quy định về bán giá thấp nhằm loại bỏ đối thủ dựa trên kinh nghiệm Châu Âu; Pinar Akman phân tích khái niệm "lạm dụng" theo Điều 102 TFEU và đề xuất cách tiếp cận hiện đại dựa trên 3 điều kiện: yếu tố trục lợi, yếu tố loại trừ và việc không tạo ra hiệu quả kinh tế tích cực.
• Luận án tiến sĩ của Trần Thăng Long (Đại học La Trobe, 2011) về doanh nghiệp độc quyền nhà nước đề xuất nguyên tắc cạnh tranh trung lập và cải cách cơ quan quản lý cạnh tranh độc lập; luận án tiến sĩ của Trần Hoàng Nga (2011) đề xuất hoàn thiện quy định về các hành vi lạm dụng về giá.
• Sách của PGS. Nguyễn Như Phát và Nguyễn Ngọc Sơn phân tích phương hướng hoàn thiện Luật Cạnh tranh năm 2004 đặt trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trong nước trước đây chỉ tập trung phân tích đơn lẻ từng hành vi lạm dụng cụ thể hoặc bình luận các điều khoản của Luật Cạnh tranh năm 2004 dựa trên cách tiếp cận hình thức (form-based approach). Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện các vấn đề lý luận nền tảng, đối chiếu với xu hướng hiện đại hóa của quốc tế (tiếp cận dựa trên tác động kinh tế - effects-based approach), đồng thời đánh giá những điểm mới cũng như các khoảng trống cần hướng dẫn của Luật Cạnh tranh năm 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết kinh tế học và khoa học pháp lý:

• Lý thuyết về vai trò điều tiết của Nhà nước: Kế thừa học thuyết "bàn tay vô hình" của Adam Smith về việc thị trường tự phân bổ nguồn lực, kết hợp với lý thuyết về sự thất bại của thị trường khi xuất hiện hành vi lạm dụng quyền lực kinh tế, đòi hỏi "bàn tay hữu hình" của pháp luật để bảo vệ trật tự cạnh tranh.
• Học thuyết về nghĩa vụ đặc thù: Dựa trên án lệ của Tòa án Công lý Liên minh Châu Âu (ECJ) trong vụ Michelin, xác định rằng bản thân việc nắm giữ vị trí thống lĩnh không phải là vi phạm, nhưng doanh nghiệp thống lĩnh có nghĩa vụ đặc thù là không được sử dụng hành vi của mình để làm suy giảm hoặc bóp méo mức độ cạnh tranh vốn có trên thị trường.
• Khung phân loại hành vi lạm dụng: Tiếp cận phân loại theo bản chất kinh tế gồm hành vi lạm dụng loại trừ (exclusionary abuse - cản trở, loại bỏ đối thủ) và hành vi lạm dụng bóc lột/trục lợi (exploitative abuse - áp đặt giá quá mức, áp đặt điều kiện bất bình đẳng với khách hàng); hoặc phân loại theo hình thức gồm hành vi liên quan đến giá và hành vi phi giá.
• Hệ thống công cụ kiểm soát: Khung lý thuyết phân tích vị trí của pháp luật cạnh tranh bên cạnh các công cụ quản lý nhà nước khác như chính sách thuế, kiểm soát giá cả, điều tiết ngành độc quyền và quốc hữu hóa.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai chủ yếu theo hướng định tính và phân tích pháp lý:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Sử dụng để giải thích, hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật thực định (Luật Cạnh tranh năm 2004, Luật Cạnh tranh năm 2018, các nghị định hướng dẫn), các học thuyết pháp lý - kinh tế, và các án lệ điển hình. Phương pháp này cũng dùng để nghiên cứu các vụ việc thực tế (case studies) nhằm làm rõ sự bất cập giữa quy định lý thuyết và thực tiễn xét xử.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh, đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với Luật mẫu về cạnh tranh của UNCTAD và pháp luật cạnh tranh của các hệ thống điển hình gồm Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ và Nhật Bản nhằm tìm kiếm các chuẩn mực chung và giải pháp lập pháp phù hợp.
• Phương pháp lịch sử: Đánh giá quá trình hình thành và phát triển của các quy định pháp luật cạnh tranh từ năm 2004 đến nay nhằm nhận diện xu hướng chuyển dịch chính sách.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, phân loại và mô tả dữ liệu thực tiễn về các vụ việc hạn chế cạnh tranh và lạm dụng vị trí thống lĩnh được Cục Quản lý Cạnh tranh thụ lý, điều tra trong giai đoạn 2006–2017.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu bao gồm: các văn bản luật thực định của Việt Nam, Hoa Kỳ (Đạo luật Sherman), EU (Điều 102 TFEU), Nhật Bản; tài liệu hướng dẫn của Ủy ban Châu Âu (Sách Xanh 2005, Sách Trắng 2008); tài liệu khuyến nghị của OECD, ICN; các phán quyết, án lệ quốc tế và báo cáo thống kê vụ việc thực tế của cơ quan cạnh tranh Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường

Chương 1 tập trung xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường:

• Khái niệm và đặc điểm hành vi lạm dụng: Luận án làm rõ rằng vị trí thống lĩnh thị trường mang lại cho doanh nghiệp sức mạnh thị trường để hành động độc lập mà không chịu sức ép đáng kể từ đối thủ cạnh tranh. Bản thân vị trí này không vi phạm pháp luật, nhưng hành vi lạm dụng vị thế để gây hạn chế cạnh tranh, bóp méo cấu trúc thị trường là hành vi vi phạm. Đặc điểm cốt lõi của hành vi lạm dụng là hành vi mang tính đơn phương (unilateral conduct), phân biệt rõ với hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tập trung kinh tế (vốn đòi hỏi sự phối hợp từ hai chủ thể trở lên). Hành vi này luôn gắn liền với một thị trường liên quan xác định và gây tổn hại nghiêm trọng đến trật tự cạnh tranh, phúc lợi xã hội và người tiêu dùng.
• Khái niệm, đặc điểm và mục đích kiểm soát: Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh là hoạt động mang tính chủ động của Nhà nước và các chủ thể có thẩm quyền nhằm theo dõi, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi lạm dụng. Hoạt động kiểm soát nhằm hai mục đích chính: (i) bảo vệ trật tự cạnh tranh và động lực phát triển kinh tế; (ii) bảo vệ phúc lợi xã hội và lợi ích của người tiêu dùng. Luận án cũng chỉ ra đặc điểm của hoạt động kiểm soát là phải được giới hạn trong khuôn khổ tôn trọng quyền tự do kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp, không can thiệp thái quá vào quyền tự quyết thương mại.
• Các công cụ kiểm soát: Phân tích vai trò và hạn chế của các công cụ chính sách thuế, kiểm soát giá, điều tiết độc quyền, quốc hữu hóa, và khẳng định ban hành pháp luật cạnh tranh là công cụ quan trọng, hiệu quả nhất.
• Cấu trúc pháp luật và mô hình kiểm soát quốc tế: Phân tích các yếu tố cấu thành pháp luật kiểm soát (nhận diện vị trí thống lĩnh, xác định hành vi lạm dụng, chế tài xử lý, cơ quan thực thi). Khảo cứu mô hình kiểm soát của EU (chú trọng cả lạm dụng loại trừ và bóc lột, chuyển dần sang phân tích kinh tế), Hoa Kỳ (ưu tiên bảo vệ hiệu quả kinh tế và quá trình cạnh tranh, ít can thiệp vào định giá trừ phi mang tính hủy diệt) và Nhật Bản.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường và thực tiễn thi hành tại Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống quy phạm pháp luật cạnh tranh Việt Nam và đánh giá thực tiễn áp dụng qua các giai đoạn:

• Quy định về nhận diện doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh: Luật Cạnh tranh năm 2004 chủ yếu căn cứ vào ngưỡng thị phần cố định (30% đối với một doanh nghiệp; 50%, 65%, 75% đối với nhóm 2, 3, 4 doanh nghiệp). Cách tiếp cận này bộc lộ sự cứng nhắc và thiếu chính xác. Luật Cạnh tranh năm 2018 đã có bước cải cách khi bổ sung tiêu chí "sức mạnh thị trường đáng kể", xem xét thêm các yếu tố rào cản gia nhập thị trường, năng lực tài chính, quyền tiếp cận hạ tầng thiết yếu.
• Quy định về xác định hành vi lạm dụng: Pháp luật Việt Nam sử dụng phương pháp liệt kê các hành vi cấm (bán hàng dưới giá thành toàn bộ để loại bỏ đối thủ, áp đặt giá mua/bán bất hợp lý, hạn chế sản xuất/phân phối, áp đặt điều kiện bất bình đẳng, ngăn cản doanh nghiệp mới gia nhập thị trường). Tuy nhiên, các quy định này nặng về cách tiếp cận hình thức (form-based), mặc nhiên coi hành vi vi phạm mà chưa yêu cầu cơ quan quản lý chứng minh tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể (effects-based).
• Thực tiễn thi hành và số liệu thống kê: Luận án tổng hợp số liệu thực tế về các vụ việc hạn chế cạnh tranh do Cục Quản lý Cạnh tranh xử lý.

Giai đoạn	Nội dung thống kê	Số lượng vụ việc	Ghi chú
2006 – 2017	Tổng số vụ việc hạn chế cạnh tranh (HCCT) được thụ lý điều tra	8 vụ việc	Cục Quản lý Cạnh tranh thụ lý
2006 – 2017	Vụ việc lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường (VTTLTT)	4 vụ việc	Chiếm 50% tổng số vụ việc HCCT

• Nguyên nhân của hạn chế, bất cập:
  1. Nguyên nhân lập pháp: Quy định về xác định thị trường liên quan và vị trí thống lĩnh còn cứng nhắc; phương pháp xác định định giá hủy diệt dựa trên chi phí toàn bộ không phù hợp với thực tiễn kinh doanh; thiếu cơ chế đánh giá tác động kinh tế tổng thể.
  2. Nguyên nhân thể chế và thực thi: Cơ quan cạnh tranh chưa thực sự độc lập, nguồn lực và công cụ điều tra còn hạn chế; việc phối hợp giữa pháp luật cạnh tranh và pháp luật điều tiết chuyên ngành trong các lĩnh vực mạng lưới (điện lực, viễn thông, hàng không) chưa rõ ràng.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật cạnh tranh về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường ở Việt Nam

Chương 3 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể:

• Bốn phương hướng hoàn thiện:
  1. Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, thích ứng với môi trường kinh doanh toàn cầu và cam kết trong các FTA thế hệ mới.
  2. Duy trì và bảo vệ môi trường cạnh tranh bình đẳng, hiệu quả nhưng không cản trở mục tiêu đổi mới, mở rộng quy mô và tăng trưởng hợp pháp của doanh nghiệp.
  3. Kết hợp chặt chẽ giữa tư duy kinh tế và tư duy pháp lý, chuyển dần từ cách tiếp cận hình thức sang cách tiếp cận dựa trên đánh giá hiệu quả/tác động kinh tế.
  4. Xác định rõ mối liên hệ giữa Luật Cạnh tranh và các Luật chuyên ngành, bảo đảm tính thống nhất của chính sách điều tiết đối với các ngành có mức độ tập trung cao.
• Năm nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Hiện đại hóa phương pháp tiếp cận: Áp dụng nguyên tắc đánh giá tác động kinh tế đối với các hành vi lạm dụng, giảm thiểu việc áp dụng quy tắc cấm mặc nhiên (per se illegal).
  2. Hoàn thiện quy định về xác định thị trường liên quan và vị trí thống lĩnh: Hướng dẫn chi tiết việc áp dụng phép thử SSNIP; cụ thể hóa các tiêu chí xác định "sức mạnh thị trường đáng kể" ngoài thị phần (rào cản gia nhập, quyền kiểm soát cơ sở thiết yếu).
  3. Hoàn thiện quy định về xác định hành vi lạm dụng: Sửa đổi cách xác định định giá hủy diệt (áp dụng chi phí biến đổi trung bình thay vì tổng chi phí); làm rõ tiêu chí định giá quá mức và hành vi từ chối giao dịch bất hợp lý.
  4. Hoàn thiện các biện pháp xử lý: Đa dạng hóa chế tài, kết hợp phạt tiền dựa trên doanh thu với các biện pháp khắc phục phi cấu trúc và tái cấu trúc doanh nghiệp khi cần thiết.
  5. Hoàn thiện cơ chế thực thi: Nâng cao tính độc lập và năng lực phân tích kinh tế của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia; hoàn thiện trình tự tố tụng cạnh tranh minh bạch.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới chủ yếu về mặt khoa học lý luận và thực tiễn pháp lý như sau:

1. Về lý luận: Hệ thống hóa, bổ sung và làm sâu sắc nội hàm các khái niệm: kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, bản chất đơn phương của hành vi lạm dụng, và cấu trúc của chế định pháp luật này. Luận án làm rõ các mục tiêu và cách tiếp cận lập pháp hiện đại, phân tích mối quan hệ giữa bảo vệ cấu trúc cạnh tranh và bảo đảm quyền tự do kinh doanh.
2. Về thực tiễn: Phân tích toàn diện, có hệ thống thực trạng các quy định pháp luật cạnh tranh Việt Nam qua các thời kỳ (đặc biệt là sự chuyển biến từ Luật Cạnh tranh năm 2004 sang Luật Cạnh tranh năm 2018). Bằng phương pháp so sánh luật học, luận án chỉ ra mức độ tương thích và khoảng cách giữa pháp luật Việt Nam với Luật mẫu của UNCTAD cũng như pháp luật của EU, Hoa Kỳ.
3. Về giải pháp: Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp khoa học nhằm hoàn thiện quy định pháp luật và cơ chế thực thi, chú trọng việc kết hợp giữa phân tích pháp lý và phân tích kinh tế, bảo đảm tính khả thi trong bối cảnh thi hành Luật Cạnh tranh năm 2018.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu vào hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, không nghiên cứu sâu các quy định dành riêng cho doanh nghiệp độc quyền. Dữ liệu thực tiễn xử lý vụ việc tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu còn khiêm tốn (4 vụ việc lạm dụng vị trí thống lĩnh trong giai đoạn 2006–2017), do đó việc phân tích án lệ thực tế trong nước bị giới hạn về mặt dung lượng mẫu khảo sát. Ngoài ra, tại thời điểm tác giả hoàn thành luận án, Luật Cạnh tranh năm 2018 mới có hiệu lực và chưa có đầy đủ hệ thống văn bản hướng dẫn chi tiết cũng như thực tiễn xét xử theo luật mới.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế kiểm soát đối với các hành vi lạm dụng trong nền kinh tế số, các nền tảng trực tuyến đa hai chiều, và đánh giá tác động thực tế của Luật Cạnh tranh năm 2018 sau khi có các văn bản nghị định hướng dẫn và các quyết định xử lý vụ việc từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan xây dựng chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng, ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn Luật Cạnh tranh năm 2018 về xác định sức mạnh thị trường đáng kể, các bài kiểm tra định giá hủy diệt, và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý cạnh tranh với các cơ quan quản lý ngành.
• Cơ quan thực thi pháp luật cạnh tranh: Cung cấp khung phân tích so sánh và các bài học kinh nghiệm từ án lệ quốc tế (EU, Hoa Kỳ) phục vụ việc điều tra, đánh giá tác động hạn chế cạnh tranh của các hành vi đơn phương.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Luật Kinh tế: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo về pháp luật cạnh tranh, cung cấp tài liệu tổng thuật phong phú về các trường phái kinh tế - pháp lý trong kiểm soát độc quyền và vị trí thống lĩnh.
• Doanh nghiệp và luật sư tư vấn: Giúp các doanh nghiệp lớn nhận diện các rủi ro pháp lý liên quan đến hành vi định giá, phân phối và hợp đồng nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật cạnh tranh.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường khác biệt như thế nào so với hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh? Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là hành vi mang tính đơn phương (unilateral conduct) của một doanh nghiệp hoặc từng doanh nghiệp riêng lẻ trong nhóm doanh nghiệp có sức mạnh thị trường mà không có sự bàn bạc, thống nhất. Ngược lại, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bắt buộc phải có sự phối hợp hành động, thỏa thuận, cấu kết từ hai doanh nghiệp độc lập trở lên.

2. Tại sao quy định xác định vị trí thống lĩnh dựa trên thị phần của Luật Cạnh tranh năm 2004 bị coi là hạn chế? Luật Cạnh tranh năm 2004 coi thị phần gần như là tiêu chí duy nhất với các ngưỡng cố định (ví dụ 30% đối với một doanh nghiệp) để đưa ra suy đoán về vị trí thống lĩnh. Cách tiếp cận hình thức này mang tính cứng nhắc, không phản ánh chính xác quyền lực thị trường thực tế của doanh nghiệp khi bỏ qua các yếu tố quan trọng khác như rào cản gia nhập thị trường, năng lực tài chính, quy mô đối thủ cạnh tranh hay đặc thù của thị trường công nghệ cao.

3. Số lượng vụ việc lạm dụng vị trí thống lĩnh được điều tra, xử lý tại Việt Nam giai đoạn 2006–2017 là bao nhiêu? Theo số liệu thống kê trong luận án (Bảng 2.1), trong giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2017, Cục Quản lý Cạnh tranh chỉ thụ lý điều tra tổng cộng 8 vụ việc về hạn chế cạnh tranh, trong đó có 4 vụ việc liên quan đến hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường.

4. Hai dạng hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh cơ bản theo lý thuyết kinh tế và pháp lý quốc tế là gì? Hai dạng hành vi cơ bản gồm: (i) Hành vi lạm dụng mang tính loại trừ (exclusionary abuse), nhằm dựng rào cản, chèn ép hoặc loại bỏ đối thủ cạnh tranh ra khỏi thị trường; và (ii) Hành vi lạm dụng mang tính bóc lột/trục lợi (exploitative abuse), nhằm khai thác trực tiếp sức mạnh thị trường để áp đặt giá cao bất hợp lý hoặc các điều kiện giao dịch bất công đối với khách hàng, người tiêu dùng.

5. Luận án đề xuất đổi mới phương pháp tiếp cận trong việc xử lý hành vi lạm dụng như thế nào? Luận án đề xuất chuyển dịch từ phương pháp tiếp cận thuần túy hình thức và áp dụng nguyên tắc cấm mặc nhiên (per se rule/form-based) sang phương pháp tiếp cận dựa trên đánh giá hiệu quả và tác động kinh tế (effects-based approach/economic approach), đòi hỏi cơ quan thực thi phải chứng minh hành vi đã, đang hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể trên thị trường liên quan.

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thùy Linh là công trình nghiên cứu chuyên sâu ở trình độ tiến sĩ luật học, tập trung giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu pháp lý thực định, phân tích kinh tế và so sánh luật học với EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, luận án đã chỉ ra những bất cập của khung pháp lý trước đây và các rào cản trong thực tiễn thi hành. Công trình đưa ra hệ thống phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm hiện đại hóa pháp luật cạnh tranh, hỗ trợ hiệu quả cho việc thi hành và hướng dẫn Luật Cạnh tranh năm 2018 trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường và thực tiễn thi hành tại Việt Nam. Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật cạnh tranh về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường ở Việt Nam. 6 PHẦN TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm soát hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường Mặc dù trong thực tế các trường hợp lạm dụng VTTLTT xảy ra khá thường xuyên nhưng số lượng các công trình nghiên cứu chuyên ngành dành riêng cho lĩnh vực này có thể được coi là không được dồi dào như đối với các lĩnh vực khác của pháp luật cạnh tranh. Năm 1890, khi đạo luật Sherman được thông qua tại Hoa Kỳ, trở thành đạo luật đầu tiên trên thế giới về kiểm soát độc quyền, việc nghiên cứu về pháp luật cạnh tranh đã được bắt đầu. Nhưng phải đến đầu những năm 50 của thế kỷ 20, mới xuất hiện những nghiên cứu đầu tiên về lạm dụng VTTLTT sau khi các quy định liên quan của Liên minh Châu Âu có hiệu lực. Các nội dung nghiên cứu có liên quan đến chủ đề lạm dụng VTTLTT chủ yếu nằm trong những nghiên cứu chung về luật cạnh tranh, chính sách cạnh tranh, đặc biệt là về luật và chính sách cạnh tranh của Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ hay nằm trong những nghiên cứu man g tính so sánh giữa luật và chính sách cạnh tranh của EU và Hoa Kỳ, vốn được coi là hai mô hình cơ bản của pháp luật cạnh tranh trên Thế Giới.

Những nghiên cứu về lý luận kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường Những nghiên cứu về lý luận kiểm soát hành vi lạm dụng VTTLTT tập trung vào làm rõ các khái niệm thống lĩnh thị trường, quan đi ểm về hành vi lạm dụng VTTLTT, sự cần thiết và cơ chế kiểm soát hành vi lạm dụng vị VTTLTT. Trong các nghiên cứu, thuật ngữ “độc quyền” đôi khi được sử dụng thay thế cho thuật ngữ “thống lĩnh thị trường” với bản chất không thay đổi. Về quan niệm hay khái niệm thống lĩnh thị trường. Nghiên cứu của các tác giả Marcel Canoy, Eric van Damme và Rey “Dominance and monopolization” (Thống lĩnh và đ ộc quyền) [37] cho rằng, về mặt khái niệm thì thống lĩnh thị trường (dominance theo cách gọi của luật cạnh tranh EU) hay đ ộc quyền thị trường (monopoly theo cách gọi của luật chống độc quyền Hoa Kỳ) đều để chỉ vị trí đ ặc quyền của một doanh nghiệp, mang lại cho nó khả năng hành đ ộng một cách độc lập với các đối thủ cạnh tranh, biểu hiện ở khả năng dẫn dắt thị trường của nó.

Nghiên cứu cho rằng rất khó xác định rõ ràng được là hiện tượng thống lĩnh thị trường hay độc quyền sẽ làm suy giảm hay tăng cường phúc lợi xã hội. Trên thực tế, việc thiết kế chính sách đ ối với các doanh nghiệp thống lĩnh hay độc quyền cũng đưa l ại hai thái cực. Nghiên cứu minh chứng bằng quan đi ểm 7 của trường phái Chicago thể hiện quan điểm khá thoải mái với các doanh nghiệp thống lĩnh/ đ ộc quyền, cho rằng doanh nghiệp thống lĩnh nhìn chung là tốt cho người tiêu dùng, tạo ra nhiều công ăn vi ệc làm, khai thác tốt và cải tạo quy mô nền kinh tế. Trái ngược với quan đi ểm đó, trư ờng phái “châu Âu cũ” (Old European) thể hiện sự lo lắng về sự tồn tại của các doanh nghiệp thống lĩnh sẽ cản trở sự vận hành của các quy luật thị trường.

Giá cả sẽ được quyết định bởi số ít các doanh nghiệp, sự cạnh tranh sẽ bị biến dạng, các doanh nghiệp nhỏ sẽ không có cơ hội tồn tại. Các tác giả cho rằng cần xem xét và tiếp thu tính hợp lý của cả hai quan đi ểm. Không có lý do gì đ ể có một thái độ thoải mái đối với các công ty thống lĩnh. Từ góc đ ộ kinh tế, có nhiều giả thuyết mạnh mẽ cho thấy rằng các công ty thống lĩnh có đ ộng cơ và lợi thế để làm giảm phúc lợi xã hội.

Không có dấu hiệu cho thấy các công ty thống lĩnh đ ứng ngoài hay là nhân tố cần thiết đ ể đổi mới, cải cách kinh tế. Quan đi ểm của các tác giả ủng hộ tự do cạnh tranh nhưng không coi nhẹ vai trò của chính phủ trong việc can thiệp vào thị trường khi cần thiết. Cuốn sách “Các vấn đề pháp lý và thể chế về chính sách cạnh tranh và kiểm soát độc quyền kinh doanh” trong khuôn khổ dự án hoàn thiện môi trường kinh doanh VIE/97/016 đã định nghĩa “độc quyền trong kinh doanh là việc một doanh nghiệp hay một tập đoàn kinh tế v ới những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định khống chế thị trường sản xuất và tiêu thụ sản phẩm hàng hóa, dịch vụ”. Trong cuốn sách “Phân tích và luận giải các quy định của luật cạnh tranh về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền để hạn chế cạnh tranh" của PGS.

Nguyễn Như Phát và Nguyễn Ngọc Sơn, mặc dù không trực tiếp đưa ra khái niệm VTTLTT nhưng đã chỉ ra “vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền có thể được hình thành từ sự tích tụ trong quá trình cạnh tranh; từ những điều kiện tự nhiên của thị trường như: yêu cầu về quy mô hiệu quả tối thiểu, sự biến dị của sản phẩm, sự tồn tại của các rào cản gia nhập thị trường; hoặc sự bảo hộ của quyền lực nhà nước.Trong những trường hợp nói trên, vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền của doanh nghiệp là hợp pháp và đem lại cho doanh nghiệp quyền lực thị trường, hay còn gọi là khả năng chi phối các quan hệ thị trường”[22, tr. Tác giả Phạm Hoài Huấn và Nhữ Ngọc Tiến trong cuốn sách “Pháp luật chống lạm dụng vị trí thống lĩnh vị trí độc quyền để hạn chế cạnh tranh về giá”, đã nhìn nhận VTTLTT từ khả năng khống chế thị trường của doanh nghiệp. Theo đó, “vị trí thống lĩnh thị trường liên quan đến sức mạnh kinh tế của một doanh nghiệp có khả năng ngăn 8 chặn hữu hiệu cạnh tranh hiện có trên thị trường thông qua việc doanh nghiệp này có khả năng hành xử trong phạm vi độc lập với đối thủ cạnh tranh[13, tr. Về khái niệm hành vi lạm dụng VTTLTT và cơ chế kiểm soát hành vi lạm dụng VTTLTT cũng được đề cập tại một số công trình nghiên cứu cả trong và ngoài nước.TS Nguyễn Như Phát có bài viết “Độc quyền và xử lý đ ộc quyền” đăng trên tạp chí Nhà nước và Pháp luật của Viện Nhà nước và Pháp luật số 8/2004.

Bài viết chỉ ra mục đích quan tr ọng nhất của mảng pháp luật về kiểm soát độc quyền là chống độc quyền hóa, hạn chế hay thủ tiêu cạnh tranh – động lực phát triển kinh tế. Pháp luật chống đ ộc quyền không có ý đ ịnh và khả năng thủ tiêu triệt để mọi hiện tượng độc quyền trong cơ cấu thị trường. Vẫn biết rằng, độc quyền sẽ tạo sự sơ cứng cho phát triển kinh tế và vì thế, pháp luật cạnh tranh luôn tỉnh táo đ ề ngăn cản và dẹp bỏ mọi toan tính đ ộc quyền hóa. Tuy nhiên, trong một số trường hợp cụ thể, vì lý do phải đảm bảo lợi ích công cộng, vì tính chất và đi ều kiện đ ặc thù nhất thời của một ngành hay lĩnh vực kinh tế (thí dụ sản xuất vũ khí hay các phương ti ện bí mật nhà nước) cần thiết và có thể cho phép duy trì đ ộc quyền trong một lĩnh vực với mức đ ộ và đi ều kiện nhất đ ịnh.

Nói về sự cần thiết Nhà nước phải can thiệp vào thị trường trong trường hợp độc quyền, tác giả cho rằng “khi đ ối xử với các nhà đ ộc quyền, pháp luật cần nhìn nhận nó như một sự "thống nhất" tạm thời của của các mặt đ ối lập, như một sự "đứng yên" tương đối của sự vật và hiện tượng. Trong trường hợp này, Nhà nước và pháp luật cần xuất hiện dường như một "bàn tay hữu hình" đ ể tạo đ ối trọng với nhà độc quyền. Luận án Tiến sĩ với đ ề tài Economic and Legal aspects of the competition policy from the European Union-Abuse of Dominance Position của Laura Laze [70] tiếp cận cả từ góc độ kinh tế và pháp lý, trong đó đ ặc biệt tập trung phân tích chính sách kiểm soát hành vi lạm dụng VTTLTT. Theo tác giả, chính sách cạnh tranh của Liên minh Châu Âu được hình thành nhằm đ ạt được hai mục tiêu chính: a) hỗ trợ thị trường trong liên minh (bằng cách cấm phân biệt giá giữa các nước thành viên, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa để đảm bảo cơ hội bình đẳng, vv…) và bảo đảm hiệu quả kinh tế (bằng cách duy trì và / hoặc cải thiện sự đa dạng, chất lượng và giá cả của hàng hóa và dịch vụ được cung cấp trong Liên minh).

Tác giả đã chỉ ra các khía cạnh cụ thể của chính sách cạnh tranh liên quan đến hành vi lạm dụng của các doanh nghiệp đang n ắm giữ VTTLTT. Tác giả cho rằng, mục tiêu trong chính sách cạnh tranh EU không thể đạt được nếu không có các quy định để 9 điều chỉnh các hành động đơn phương c ủa các công ty đang nắm giữ sức mạnh thị trường đáng kể làm phá vỡ sự cân bằng thị trường để duy trì hoặc tăng cường vị thế thị trường của họ. Tuy nhiên, tác giả cũng nhấn mạnh các quy đ ịnh về lạm dụng VTTLTT không nên can thiệp hay hạn chế khả năng cạnh tranh mạnh mẽ của các công ty thống lĩnh trên thị trường, miễn là hiệu ứng của hành vi kinh doanh của họ có lợi cho người tiêu dùng. Giáo sư Federico Etro thuộc khoa Kinh tế, Đại học Milan trong bài viết The Economics of Competition Policy and Dominant Market Position (Khía cạnh kinh tế của chính sách cạnh tranh và vị trí thống lĩnh thị trường) [57], đã chỉ ra việc xác định vị trí thống lĩnh cũng như hành vi lạm dụng của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh theo Luật cạnh tranh châu Âu đang kéo theo những phân tích kinh tế mang tính phức tạp.

Nghiên cứu cũng phân tích về sự chuyển biến trong chính sách cạnh tranh dưới góc độ kinh tế học, trong đó VTTLTT được xem là trường hợp tham chiếu đặc biệt.