MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Năm 1992, đứng trƣớc những suy thoái môi trƣờng (MT), Hội nghị thƣợng đỉnh Trái đất về MT và phát triển, tổ chức tại Rio de Janero đã xác định: phát triển bền vững (sự kết hợp hài hoà giữa phát triển kinh tế, phát triển xã hội với bảo vệ MT) là mục tiêu nhân loại trong thế kỷ 21. Để đạt đƣợc mục tiêu này thì việc nghiên cứu tìm ra các giải pháp quy hoạch môi trƣờng (QHMT) là một việc làm cấp thiết. Công tác QHMT đã đƣợc nhiều quốc gia trên thế giới nhƣ Mỹ, Canada, Australia, Tây Ban Nha, Đức, Nhật. tiến hành và đã đạt đƣợc những kết quả nhất định.
Tuy nhiên tại Việt Nam chỉ có một số rất ít các tỉnh, thành phố, tiến hành xây dựng QHMT và việc thực hiện theo quy hoạch (QH) còn gặp rất nhiều khó khăn và trở ngại. Hải Phòng là một vùng đất thuộc bờ Tây vịnh Bắc Bộ đƣợc xác định từ cửa Vạn - Đầu Bê tới cửa Thái Bình. Với khoảng 125 km bờ biển, 5 cửa sông lớn cùng hơn 2 vạn héc ta bãi bồi ven sông, biển Hải Phòng không chỉ chiếm vị trí quan trọng về nhiều mặt nhƣ kinh tế, chính trị, văn hoá. mà còn có tiềm năng trong nghề nuôi trồng và khai thác thuỷ - hải sản.
Tuy nhiên trong những năm gần đây, do sự gia tăng dân số, do sự phát triển của một số ngành kinh tế, công nghiệp, cũng nhƣ do sự khai thác chƣa có QH hợp lí nên MT và tiềm năng khai thác nguồn lợi sinh vật của khu vực này đã và đang bị suy thoái một cách đáng kể. Không chỉ có vậy, sự thay đổi của khí hậu và những tai biến MT cũng có những tác động rất lớn tới quá trình khai thác và đánh bắt thuỷ, hải sản của địa phƣơng. Chính vì vậy, việc đánh giá mức độ đa dạng sinh học (ĐDSH), tiềm năng nguồn lợi thủy sản 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cũng nhƣ tìm hiểu các mối quan hệ giữa chúng với nhau nhằm tìm ra các giới hạn trong khai thác, đảm bảo sự phát triển bền vững (PTBV) cũng là một việc làm hết sức cấp thiết. Cho tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu tiến hành tại vùng ven biển Hải Phòng với các nội dung trên song chƣa thực sự có một nghiên cứu nào đi sâu vào việc xây dựng một QHMT cho sự phát triển bền vững của các vùng khai thác và nuôi trồng thuỷ, hải sản.
Chính vì vậy, đề tài luận án đã đƣợc tiến hành tại huyện Tiên Lãng, một huyện ven biển của thành phố Hải Phòng với nội dung: “Quy hoạch môi trƣờng nhằm khôi phục và phát triển bền vững nguồn lợi thuỷ, hải sản huyện Tiên Lãng, Hải Phòng”. Đây là một vùng đồng bằng thấp, nằm trong khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng, đƣợc hai con sông lớn bồi đắp là sông Văn Úc và Thái Bình. Địa hình của huyện không mấy bằng phẳng, có nhiều gò bãi xen với các đầm, lạch do bị chia cắt bởi nhiều hệ thống sông ngòi, kênh rạch. Ngoài ra còn có các bãi bồi luôn đƣợc mở rộng ra phía biển với tốc độ bồi tụ lớn.
Tiên Lãng thực sự là một vùng đất có nhiều tiềm năng song chƣa ổn định và rất nhạy cảm với những biến động của MT. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Ý nghĩa khoa học: - Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên về vấn đề QHMT theo hƣớng khôi phục và PTBV nguồn lợi thuỷ, hải sản tại huyện Tiên Lãng, Hải Phòng. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Cung cấp thêm các dẫn liệu cập nhật về hiện trạng ĐDSH của huyện Tiên Lãng. - Tiến hành phân tích, đánh giá hiện trạng ĐDSH và sự biến động cảnh quan làm cơ sở cho việc phân hạng cảnh quan phục vụ QH và lựa chọn các phƣơng thức, giải pháp khai thác, sử dụng hợp lý và PTBV nguồn lợi sinh vật vùng cửa sông ven biển Tiên Lãng - Tài liệu tham khảo cho các trƣờng đại học trong quá trình giảng dạy về môi trƣờng và QHMT Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài luận án là cơ sở khoa học để đƣa ra các chính sách phù hợp về đầu tƣ và quản lý cho các loại hình sử dụng lãnh thổ của huyện, đặc biệt là các hoạt động nuôi trồng thủy, hải sản theo hƣớng PTBV.
Mục đích nghiên cứu 1. Nghiên cứu hiện trạng ĐDSH và những biến động của HST tại huyện Tiên Lãng 2. Xác định những nguyên nhân làm biến đổi ĐDSH do sự biến đổi cảnh quan trong khu vực, đặc biệt là các nguyên nhân gây tổn thất tài nguyên thủy, hải sản, nguyên nhân gây suy thoái các HST dƣới tác động của con ngƣời và sử dụng không hợp lý nguồn lợi thủy, hải sản trong huyện 3. Xây dựng cơ sở khoa học cho việc khôi phục và PTBV nguồn lợi thuỷ, hải sản tại huyện Tiên Lãng, đề xuất QH định hƣớng và các giải pháp quản lý, bảo vệ, khôi phục nguồn lợi thủy, hải sản cho mục đích PTBV.
16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nội dung nghiên cứu 1. Điều tra, khảo sát và đánh giá hiện trạng ĐDSH, nguồn lợi thủy, hải sản tại khu vực nghiên cứu. Đánh giá tác động của các yếu tố tự nhiên và con ngƣời đến tài nguyên thiên nhiên, các hệ sinh thái thuộc địa bàn huyện Tiên Lãng nhằm phát hiện những nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp ảnh hƣởng tới ĐDSH và nguồn lợi thủy, hải sản trong khu vực.
Phân tích, so sánh các cơ sở dữ liệu đã có kết hợp với kết quả phân tích ảnh vệ tinh qua các mốc thời gian để đánh giá sự biến đổi về cảnh quan, ĐDSH và chiều hƣớng diễn thế của các HST trong mối tƣơng quan với các hoạt động kinh tế, xã hội trong từng thời kỳ. Đề xuất QHMT cho một huyện ven biển nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ, khôi phục và PTBV nguồn lợi thủy, hải sản huyện Tiên Lãng đến năm 2020, tầm nhìn đến 2050. Phạm vi nghiên cứu 1. Giới hạn không gian: Khu vực nghiên cứu là toàn bộ huyện Tiên Lãng thành phố Hải Phòng nhƣng tập trung vào khu vực cửa sông, ven biển.
Phạm vi nghiên cứu: Đề tài luận án giới hạn trong các vấn đề: - Tổng hợp, phân tích các tài liệu về điều kiện tự nhiên của huyện ven biển Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng. - Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng ĐDSH của huyện ven biển Tiên Lãng. - Nghiên cứu, phân tích những nhân tố tự nhiên và nhân tác tác động tới chất lƣợng MT, ĐDSH và nguồn lợi sinh vật tại khu vực nghiên cứu. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Định hƣớng QHMT theo hƣớng PTBV cho huyện Tiên Lãng dựa trên quan điểm sinh thái học.
Những điểm mới của luận án - Cung cấp các dẫn liệu cập nhật về hiện trạng ĐDSH tại khu vực nghiên cứu. - Thành lập bản đồ thảm thực vật, bản đồ phân bố các HST, bản đồ biến đổi đƣờng bờ và bản đồ sinh thái cảnh quan cho huyện ven biển Tiên Lãng. - Là công trình đầu tiên xây dựng QHMT cho mục đích khôi phục và PTBV nguồn lợi thủy, hải sản tại huyện Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
SINH THÁI HỌC VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG – NỀN TẢNG VÀ MỤC TIÊU CỦA QUY HOẠCH MÔI TRƢỜNG “Sinh thái học” (Ecology) là khoa học nghiên cứu các mối quan hệ của sinh vật hoặc một nhóm sinh vật với MT xung quanh [38,50]. Trong suốt quá trình phát triển của mình, sinh thái học (STH) đã góp phần làm rõ tính thống nhất và hoàn chỉnh của tự nhiên. Ngày nay nhiều hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên đƣợc tiến hành dựa trên những hiểu biết về các quy luật sinh thái, do vậy đã hạn chế việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên, hạn chế ô nhiễm môi trƣờng cũng nhƣ sự suy giảm ĐDSH. Trên cơ sở những kiến thức về STH, con ngƣời có thể tìm ra đƣợc giới hạn bền vững trong khai thác từ đó xây dựng các chiến lƣợc khai thác và phát triển một cách hợp lý và bền vững.
Đáp ứng sự phát triển của xã hội, STH kết hợp với kết quả nghiên cứu của ngành khoa học MT nhƣ địa lý, thuỷ văn, hải dƣơng … có những ứng dụng thực tiễn trong công tác bảo vệ môi trƣờng và tìm ra hƣớng PTBV. Trên thực tế khi cuộc cách mạng công nghiệp nổ ra tại Anh (thế kỷ thứ 18), sự ra đời của động cơ hơi nƣớc và điện, quá trình đô thị hóa, sự bùng nổ dân số, ô nhiễm MT … đã thực sự làm thay đổi mối quan hệ giữa con ngƣời và tự nhiên. Là một trong số các nhà hoạt động MT tích cực thời kì đó, Rachel Carson (1962) đƣa ra cảnh báo về những hậu quả MT, bà cho rằng: “con ngƣời chống lại tự nhiên bằng những sản phẩm trí tuệ song không bao giờ giành đƣợc chiến thắng bởi khi con ngƣời hủy hoại chính MT sống của mình thì hậu quả nhận đƣợc sẽ vô cùng to lớn” [92, 107, 109]. Cùng quan điểm này, Leopold (1966) đã nhận thấy đƣợc sự mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ MT, ông đã đƣa ra khái niệm lƣơng tâm sinh 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thái (ecological conscience) nhằm kêu gọi con ngƣời thay đổi thái độ và cách thức tác động tới tự nhiên để giảm bớt những bất hòa trong mối quan hệ giữa con ngƣời và tự nhiên.
Quan điểm này của ông chính là nhằm hƣớng tới một sự PTBV, cân bằng trong quá trình khai thác và sử dụng tài nguyên [92,110]. Đứng trƣớc những nguy cơ về suy thoái MT, Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về MT và phát triển tại Rio de Janeiro (1992), với sự có mặt của 152 nhà lãnh đạo cao cấp đã xác định: “PTBV là mục tiêu của nhân loại trong thế kỉ 21”. Nội dung của công ƣớc này có phần nhấn mạnh vai trò của quy hoạch sinh thái (QHST): “Cảnh quan trên trái đất rất phong phú và đa dạng song nó chỉ đáp ứng đƣợc nhu cầu của con ngƣời tại thời điểm hiện tại và trong tƣơng lai khi nó đƣợc quản lý một cách hợp lý nhờ QHST”. Tuy nhiên trong vòng 10 năm sau đó, PTBV không đạt đƣợc những thành quả lớn do: “thế giới trở nên phụ thuộc gần nhƣ hoàn toàn vào việc khai thác các nguồn lợi tự nhiên nhằm đáp ứng các nhu cầu của xã hội và của nền kinh tế” [87].
Năm 2002, tại Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về PTBV tại Nam Phi (hội nghị Rio +10) đã cụ thể hoá chƣơng trình nghị sự 21 bằng những kế hoạch hành động.