Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, các biến đổi văn hóa, khoa học và công nghệ đã tác động đa chiều đến hệ thống chuẩn mực đạo đức xã hội. Đối với lĩnh vực giáo dục, quá trình đào tạo con người toàn diện đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố phẩm chất ("đức") và năng lực ("tài"). Người thầy giáo giữ vai trò trung tâm trong việc định hình nhân cách thế hệ trẻ, do đó các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp đối với sinh viên ngành sư phạm luôn được đặt ở mức độ cao.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy bên cạnh đại bộ phận sinh viên sư phạm có ý thức rèn luyện tốt, vẫn tồn tại một bộ phận có biểu hiện suy giảm lý tưởng, xuất hiện các nhận thức lệch lạc như lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, tư tưởng hưởng thụ hay bệnh thành tích. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải nhận diện và làm rõ các nhân tố chi phối quá trình hình thành, định hình các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của sinh viên sư phạm.

Nhằm giải quyết vấn đề trên, đề tài khóa luận "Yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP.HCM" do tác giả Trần Thị Tuyết Mai thực hiện (dưới sự hướng dẫn của ThS. Kiều Thị Thanh Trà) đã xác định mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu cụ thể:

  • Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; từ đó đề xuất một số biện pháp giáo dục định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên sư phạm dựa trên các yếu tố ảnh hưởng được xác định.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề lý luận về giá trị, định hướng giá trị, giá trị đạo đức, định hướng giá trị đạo đức, giá trị nghề nghiệp và định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học nhằm xác lập cơ sở lý thuyết cho đề tài.
    2. Khảo sát thực trạng một số yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp giáo dục định hướng phù hợp.
  • Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.
  • Khách thể và phạm vi nghiên cứu: Khảo sát thực hiện trên 300 sinh viên sư phạm hệ chính quy từ năm thứ nhất đến năm thứ tư thuộc các khoa (Toán, Sinh học, Lịch sử, Ngữ văn, Giáo dục Tiểu học, Giáo dục Mầm non, Giáo dục Đặc biệt, Vật lý) tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh trong năm học 2016 – 2017. Về mặt nội dung, đề tài tập trung vào giá trị đạo đức nghề dạy học và xem xét 6 yếu tố cụ thể thuộc hai nhóm chủ quan và khách quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các quan điểm tâm lý học và đạo đức học Mác-xít, kết hợp các công trình nghiên cứu về giá trị học trong và ngoài nước:

  • Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm:
    • Giá trị và Định hướng giá trị: Tiếp cận theo định nghĩa của các học giả như V.P. Tugarinov, V. Dramaliev, Thái Duy Tuyên, Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Nguyễn Quang Uẩn. Định hướng giá trị được xem là sự nhận thức, đánh giá, lựa chọn của chủ thể đối với các giá trị xã hội, đóng vai trò quy định xu hướng nhân cách và điều chỉnh hành vi.
    • Hệ giá trị, thang giá trị và chuẩn giá trị: Phân tích theo các cấu trúc chuẩn mực xã hội, trong đó có hệ giá trị "Ích – Thiện – Mỹ" của T. Makiguchi.
    • Giá trị đạo đức và Định hướng giá trị đạo đức: Được xác định là ý thức tự giác tuân thủ các quy tắc, chuẩn mực xã hội trong mối quan hệ giữa người với người và giữa cá nhân với xã hội.
    • Định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học: Được cấu trúc hóa trên 3 bình diện tâm lý: Nhận thức (sự hiểu biết, đánh giá về các giá trị chuẩn mực của nghề giáo), Thái độ (trạng thái cảm xúc, tình cảm nghề nghiệp, sự gắn bó và tôn trọng nghề) và Hành vi (hành động cụ thể, nỗ lực tự rèn luyện, học tập trong thực tiễn).
    • Mô hình các yếu tố ảnh hưởng: Phân chia thành hai nhóm:
      • Nhóm yếu tố chủ quan: Hứng thú nghề nghiệp, Động cơ chọn nghề, Hình mẫu người giáo viên lý tưởng, Tính tích cực cá nhân.
      • Nhóm yếu tố khách quan: Môi trường sư phạm, Chuẩn mực xã hội và những đánh giá của xã hội đối với nghề dạy học.
Nhóm yếu tố Tên yếu tố cụ thể Nội dung/Thuộc tính xem xét
Yếu tố chủ quan Hứng thú nghề nghiệp Niềm đam mê, sự yêu thích đối với các hoạt động sư phạm
Động cơ chọn nghề Lý do, mục đích cá nhân khi lựa chọn thi và học ngành sư phạm
Hình mẫu giáo viên lý tưởng Biểu tượng người thầy chuẩn mực mà sinh viên hướng tới noi theo
Tính tích cực cá nhân Sự chủ động, nỗ lực tự học, tự tu dưỡng đạo đức và chuyên môn
Yếu tố khách quan Môi trường sư phạm Điều kiện đào tạo, văn hóa học đường, vai trò của giảng viên
Chuẩn mực & Đánh giá xã hội Sự tôn vinh, kỳ vọng và dư luận xã hội về nghề dạy học
  • Phương pháp nghiên cứu:
    • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân loại, phân tích và tổng hợp các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến giá trị, đạo đức và tâm lý học sư phạm.
    • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi an-két (anket) đối với sinh viên; thang đo Likert 5 mức độ được quy đổi điểm số để định lượng hóa mức độ nhận thức, thái độ, hành vi và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố.
    • Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu thực nghiệm bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0, sử dụng các đại lượng thống kê mô tả: Tần số ($F$), Điểm trung bình ($DTB$), Độ lệch chuẩn ($DLC$), Tỷ lệ phần trăm ($%$), cùng các phép kiểm định độ tin cậy của thang đo.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp thu được từ 300 phiếu khảo sát hợp lệ phát cho sinh viên 8 khoa đào tạo sư phạm thuộc Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận về yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên sư phạm

Chương 1 tập trung tổng quan lịch sử nghiên cứu và xây dựng khung lý thuyết toàn diện cho đề tài:

  • Tổng quan lịch sử nghiên cứu:
    • Nghiên cứu quốc tế: Điểm lại các công trình tiêu biểu về định hướng giá trị thanh niên tại Đức, Bungari, Hungary, Nhật Bản, các khảo sát quốc tế của UNESCO; các công trình nghiên cứu giá trị nghề nghiệp của Idit Ben-Shem & Tamara E. Avi-Itzhak (Israel), Ryan D. Duffy & William E. Sedlacek, Peter Gahan & Lakmal Abeysekera (Úc), Luo Lu & Guo Ching Lin (Đài Loan), Esther Tan (Singapore), Wang Lu & Xie Weihe (Trung Quốc), A. Kuznetsov (Nga).
    • Nghiên cứu trong nước: Tổng hợp các đề tài cấp Nhà nước KX-07 (chủ nhiệm bởi PGS.TS. Nguyễn Quang Uẩn, GS. Thái Duy Tuyên), luận án của Dương Tự Đam, Nguyễn Thị Khoa, Lê Quang Sơn, Đỗ Ngọc Hà, Cấn Hữu Hải, Đào Thị Oanh; cùng các nghiên cứu chuyên sâu về giá trị nghề sư phạm của Trịnh Thị Thuận, Phạm Gia Cường, Trần Quốc Thành, Trần Thị Chanh, Nguyễn Huy Tuyên, Nguyễn Thị Hoàng Phương, Đỗ Thị Ngọc Chi.
  • Phân tích hệ thống khái niệm: Làm rõ nội hàm từ "giá trị", "hệ giá trị", "định hướng giá trị", "đạo đức", "giá trị đạo đức", đến "nghề nghiệp", "giá trị nghề dạy học" và "định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học".
  • Xác lập cấu trúc biểu hiện: Khẳng định định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên sư phạm được biểu hiện đồng bộ qua 3 mặt:
    • Mặt nhận thức: Khả năng hiểu biết, phân biệt đúng - sai về chuẩn mực đạo đức nhà giáo.
    • Mặt thái độ: Tình cảm nghề nghiệp, sự tôn trọng và sẵn sàng bảo vệ giá trị nghề.
    • Mặt hành vi: Mức độ hiện thực hóa nhận thức và thái độ vào hoạt động rèn luyện nghiệp vụ, tự học tập và giao tiếp ứng xử.
  • Đặc điểm tâm lý sinh viên sư phạm: Phân tích đặc trưng lứa tuổi từ 18 – 25 tuổi, đặc điểm hoạt động nhận thức (tính độc lập, tự chủ, khả năng tự ý thức), hoạt động trí tuệ, đặc điểm nhân cách, tình cảm nghề nghiệp và nhu cầu khẳng định bản thân.
  • Hệ thống hóa các yếu tố ảnh hưởng: Phân tích bản chất và cơ chế tác động của 2 nhóm yếu tố (khách quan: môi trường sư phạm, chuẩn mực xã hội; chủ quan: hứng thú, động cơ chọn nghề, hình mẫu giáo viên lý tưởng, tính tích cực cá nhân).

Chương 2. Kết quả nghiên cứu

Chương 2 trình bày toàn bộ tiến trình thực nghiệm, dữ liệu khảo sát và các giải pháp sư phạm:

  • Thể thức nghiên cứu và mẫu khảo sát: Mô tả chi tiết cơ cấu 300 mẫu khảo sát phân bổ theo các khoa KHTN, KHXH, GD Tiểu học, GD Mầm non, GD Đặc biệt từ năm thứ 1 đến năm thứ 4; trình bày bảng quy đổi điểm thang đo 5 mức độ và kiểm tra độ tin cậy thang đo qua phần mềm SPSS 20.
  • Thực trạng định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên:
    • Nhận thức: Phân tích kết quả khảo sát nhận thức của sinh viên về các phẩm chất đạo đức nghề dạy học (Bảng 2.3, Bảng 2.4). Đa số sinh viên có nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò của các giá trị đạo đức nhà giáo.
    • Thái độ: Đánh giá mức độ yêu nghề, sự tôn trọng chuẩn mực đạo đức sư phạm và thái độ đối với các chuẩn mực này (Bảng 2.5).
    • Hành vi: Đánh giá biểu hiện thực tế qua hành động học tập, rèn luyện kỹ năng, tu dưỡng lối sống (Bảng 2.6).
    • So sánh 3 bình diện: Biểu đồ 2.1 so sánh mối tương quan giữa nhận thức, thái độ và hành vi, cho thấy có sự chênh lệch nhất định giữa mức độ nhận thức (thường đạt điểm cao hơn) so với mức độ chuyển hóa thành hành vi rèn luyện cụ thể.
  • Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp:
    • Tổng quan: Bảng 2.7 và Biểu đồ 2.2 thể hiện bức tranh chung về thứ bậc ảnh hưởng của các yếu tố.
    • Nhóm khách quan: Đánh giá mức độ tác động của "Môi trường sư phạm" (Bảng 2.8) và "Chuẩn mực xã hội cùng các đánh giá của xã hội" (Bảng 2.9).
    • Nhóm chủ quan: Phân tích tác động của "Hứng thú nghề nghiệp" (Bảng 2.10), "Động cơ chọn nghề" (Bảng 2.11), "Hình mẫu người giáo viên lý tưởng" (Bảng 2.12) và "Tính tích cực cá nhân" (Bảng 2.13). Kết quả thực nghiệm kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu: nhóm yếu tố chủ quan giữ vai trò quyết định, trong đó tính tích cực cá nhân là yếu tố có tác động mạnh mẽ nhất.
  • Đề xuất giải pháp giáo dục định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp:
    • Xác lập cơ sở đề xuất giải pháp dựa trên kết quả khảo sát thực tế và mục tiêu đào tạo của Trường Đại học Sư phạm TP.HCM.
    • Đề xuất hệ thống biện pháp đồng bộ: đổi mới phương pháp giảng dạy và giáo dục đạo đức nghề nghiệp trong nhà trường; xây dựng môi trường sư phạm lành mạnh; phát huy vai trò của tổ chức Đoàn - Hội; nâng cao nhận thức và động cơ nghề nghiệp đúng đắn cho sinh viên; đặc biệt chú trọng các biện pháp thúc đẩy tính tích cực tự tu dưỡng, tự rèn luyện của bản thân sinh viên.

Kết quả và đóng góp

  • Kết quả nghiên cứu chính:
    • Khóa luận đã hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học của sinh viên sư phạm, chỉ rõ cấu trúc gồm 3 thành phần liên kết chặt chẽ: nhận thức, thái độ và hành vi.
    • Dữ liệu khảo sát trên 300 sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP.HCM chỉ ra rằng sinh viên có nhận thức tương đối tốt về chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, tuy nhiên mức độ biểu hiện ở mặt thái độ và hành vi thực tế vẫn còn khoảng cách so với nhận thức lý thuyết.
    • Kiểm chứng thành công giả thuyết nghiên cứu: Cả hai nhóm yếu tố chủ quan và khách quan đều có ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên. Trong đó, nhóm yếu tố chủ quan có ảnh hưởng mạnh hơn nhóm yếu tố khách quan; tính tích cực cá nhân và hứng thú nghề nghiệp là những yếu tố chi phối hàng đầu quá trình định hình giá trị đạo đức nghề dạy học.
  • Giải pháp đề xuất từ nghiên cứu:
    • Đối với nhà trường và cơ sở đào tạo: Tối ưu hóa môi trường sư phạm, gắn kết giữa giảng dạy kiến thức chuyên môn với giáo dục đạo đức nghề nghiệp; xây dựng hình mẫu giảng viên chuẩn mực; tổ chức các hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thực tế.
    • Đối với bản thân sinh viên: Xây dựng kế hoạch tự học, tự rèn luyện; nâng cao tính tích cực cá nhân; chủ động tham gia các phong trào, hoạt động trải nghiệm thực tế để củng cố tình cảm nghề nghiệp và chuyển hóa nhận thức đạo đức thành hành vi hàng ngày.
  • Đóng góp khoa học:
    • Đi sâu vào khía cạnh giá trị đạo đức nghề nghiệp – một nhánh nghiên cứu chuyên biệt và cần thiết thay vì chỉ khảo sát định hướng nghề nghiệp nói chung.
    • Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm cụ thể tại Trường Đại học Sư phạm TP.HCM trong năm học 2016 – 2017, làm tài liệu tham khảo cho công tác quản lý và giáo dục sinh viên sư phạm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài:
    • Phạm vi khách thể nghiên cứu dừng lại ở 300 sinh viên hệ chính quy tại một cơ sở đào tạo duy nhất là Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; chưa mở rộng so sánh với các trường đại học sư phạm ở các vùng miền khác hoặc sinh viên ngành sư phạm trong các trường đại học đa ngành.
    • Về mặt nội dung, nghiên cứu chỉ tập trung vào 6 yếu tố ảnh hưởng tiêu biểu đã được giả định trước, chưa bao quát hết toàn bộ các yếu tố môi trường vĩ mô khác (như chính sách tiền lương giáo viên, áp lực dư luận mạng xã hội, bối cảnh kinh tế gia đình cụ thể).
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng quy mô mẫu khảo sát trên phạm vi toàn quốc để nâng cao tính đại diện cho sinh viên sư phạm Việt Nam.
    • Tiến hành các nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) từ giai đoạn sinh viên năm nhất đến khi tốt nghiệp và bắt đầu hành nghề giảng dạy thực tế để đánh giá sự biến đổi trong thang giá trị đạo đức nghề nghiệp.
    • Áp dụng các mô hình phân tích định lượng nâng cao (như mô hình phương trình cấu trúc SEM, hồi quy đa biến) để đo lường mức độ tác động chi tiết của từng biến số trung gian.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng sử dụng:
    • Giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục, cố vấn học tập và tổ chức Đoàn – Hội tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm sử dụng làm căn cứ hoạch định chương trình giáo dục đạo đức nghề nghiệp và rèn luyện nghiệp vụ cho sinh viên.
    • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học, Giáo dục học, Quản lý giáo dục đang thực hiện các đề tài nghiên cứu về định hướng giá trị, đạo đức nghề nghiệp và tâm lý học lứa tuổi thanh niên sinh viên.
  • Nội dung đáng tham khảo:
    • Khung lý luận về cấu trúc 3 bình diện (Nhận thức – Thái độ – Hành vi) của định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp.
    • Thang đo và phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát 6 yếu tố ảnh hưởng (nhóm chủ quan và khách quan) đã được chuẩn hóa và xử lý bằng SPSS 20.

Câu hỏi thường gặp

1. Khách thể khảo sát của đề tài được lựa chọn như thế nào?
Khách thể nghiên cứu gồm 300 sinh viên sư phạm hệ chính quy thuộc 8 khoa đào tạo (Toán, Sinh học, Lịch sử, Ngữ văn, Giáo dục Tiểu học, Giáo dục Mầm non, Giáo dục Đặc biệt, Vật lý) từ năm thứ nhất đến năm thứ tư tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh trong năm học 2016 – 2017.

2. Giả thuyết nghiên cứu chính của khóa luận là gì?
Khóa luận đặt giả thuyết rằng có hai nhóm yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên sư phạm là nhóm chủ quan (hứng thú nghề nghiệp, động cơ chọn nghề, hình mẫu giáo viên lý tưởng, tính tích cực cá nhân) và nhóm khách quan (chuẩn mực và đánh giá xã hội, môi trường sư phạm). Trong đó, nhóm chủ quan ảnh hưởng mạnh hơn nhóm khách quan, và tính tích cực cá nhân là yếu tố có tác động mạnh nhất.

3. Khóa luận tiếp cận định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học qua những bình diện nào?
Đề tài tiếp cận và đo lường định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học thông qua 3 bình diện tâm lý cơ bản của nhân cách: Nhận thức (hiểu biết về giá trị nghề), Thái độ (tình cảm, sự sẵn sàng và gắn bó với giá trị nghề) và Hành vi (hành động học tập, rèn luyện thực tế).

4. Dữ liệu thực nghiệm của đề tài được thu thập và xử lý bằng công cụ gì?
Dữ liệu được thu thập thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (thang đo 5 mức độ) và được nhập liệu, xử lý thống kê toán học bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0 để tính toán tần số ($F$), tỷ lệ phần trăm ($%$) và điểm trung bình ($DTB$).

Kết luận

Khóa luận "Yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp của sinh viên Trường Đại học Sư phạm TP.HCM" của tác giả Trần Thị Tuyết Mai là một công trình nghiên cứu tâm lý học thực nghiệm có kết cấu chặt chẽ và cơ sở khoa học rõ ràng. Đề tài đã làm sáng tỏ thực trạng định hướng giá trị đạo đức nghề dạy học của sinh viên trên ba bình diện nhận thức, thái độ, hành vi; đồng thời định lượng hóa vai trò chi phối của các nhóm yếu tố chủ quan và khách quan. Những kết quả thu được và hệ thống giải pháp đề xuất có giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác đào tạo, bồi dưỡng nhân cách người giáo viên tương lai tại các trường đại học sư phạm hiện nay.