CHƯƠNG 1: MOT SÓ VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE TRÁCH NHIỆM BOI THƯỜNG THIET HAI VA DIEU KIEN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BOI THƯỜNG THIET HAI NGOÀI HOP DONG. Khái niệm và ý nghĩa của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hẹp đồng 1. Khái niệm, đặc điềm cña trách uhiém bồi thường thiệt hai ngoài hop doug Trách nhiệm biểu theo nghĩa chung nhật là “đều phái làm phải gánh vác, phải nhận lấp về mình”. Vì rang cơn người không thé tách minh ra khỏi xã hôi và cuộc sóng công đồng nên đòi hỏi phải có các quy pham điều chỉnh xử sự của ho theo mat trật tự chung nhất định.
Khi con người bằng ý thức và ý chi của minh lựa chon cách xử sự di trái với lợi ich của xã hội, người đó phải chiu trách nhiệm vệ hành vi của minh hoặc là trách. nhiém xã hội hoặc là trách nhiệm pháp ly. Trách nhiệm pháp lý là hệ thông những quy định của nhà nước về các biện pháp cưỡng chế được áp dung đối với chủ thé vi phạm pháp luật thông qua cơ quan nhà nước có thâm quyên, trong do chủ thé vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hậu quả bat lợi được quy đính ở các chế tài của quy pham pháp luật Nghiên cửu lich sử hình thành và phát triển của các chế định pháp luật có thể thay chê dinh TNBTTH ngoài hợp đồng là một trong những chế đính có lich sử hình thành và phát triển sớm trong các ché định pháp luật dan sự. Trên thé giới, quá trình hình thành.
và phát triển của ché dinh TNBTTH ngoai hợp dong trải qua nhiều giai đoạn khác nheu, trong đó có hai giai đoạn dién hình đó là giai đoạn bồi thường dur trên ché đô tư nhân phục cừu và béi thường dua trên chế độ tục kim. Ở Việt Nam, trai qua quá trình hình thành và phát triển lâu dai, chế định TNBTTH ngoài hợp đồng được bình thành và phát triển cũng chịu ảnh hưởng của các tư tưởng pháp luật của các quốc gia trên thê giới trong từng thời ky khác nhau. Do đó, quan điểm về BTTH trong các thời ky khác nhau cũng. có sự thay đổi rõ rệt ` PGS.TS Vũ Thị Hồng Yên, TS.
Nguyễn Minh Oanh(2019), “Tổng quươt pháp luật Việt Nam về rách nhiệm bổi Thường Diệt hai ngoài hợp đồng”, Ký yêu Hội thảo Khoa học cap trường “Php luật về trách nhiệm boi Đường Thật lại ngoài hợp đồng - Thực revig và giá pháp”, Trường Daihoc Liật Ha Nội, 1 ? TS. Nguyễn Vin Hoi “rich nluém boi nường tiệt hai ngoài hop đẳng do tài sản gập ra”, Nod Công mrubân, dân, 2020. Trong thời kì phong kiến, chế định trách nhiệm dan sự nói chung TNBTTH ngoài hop dong nói riêng “được quy định sơ sài và tan mát, các quy định này không phân biệt rỡ trách nhiệm dan sự và trách nhiệm hình sự”? Tức là trong thời kỳ này, TNBTTH được thé hiên trong các văn bản pháp luật vệ tình sự và người gây thiệt hai thường phả: chiu cả trách nhiêm hình sự và trách nhiệm dan sx Các quy định pháp luật đều nhằm hướng tới bảo vệ quyên lợi của giai cập thông trị chứ không chủ trong vào việc bão vệ quyên con người trong xã hội. Cùng với sw phát triển của xã hội và công cuộc đầu tranh: gianh độc lap, các quy định về BTTH ngoài hop đông cũng có những thay đổi cho phù hop với thực tế đời sông xã hội Trong giai đoạn hiện nay, chế định TNBTTH ngoài hợp đông dựa trên nên tảng của các quy định mang tính nguyén tắc của trách nluậm dan sự.
Theo đó, TNBTTH ngoài hop đông là trách nhiệm của người phải bôi thường với người được bôi thường Các quy đính về BTTH ngoài hop đông hướng tới bảo vệ quyên lợi của những người bị thiệt hei, và sâu xa hơn là nhằm lướng tới bão vê quyền con người và các quyên cơ bản của công dân. Trong khoa học pháp lý dân sự, khi nói den TNBTTH ngoài hợp đông, hầu hết các nhà nghiên cứu đều đồng nhật cho rang TNBTTH ngoài hợp dong xuất phát từ hành vi wi phạm pháp luật (hành vi gây thiệt hai). Day không chỉ là quan điểm của các học giá nghién cứu các van đề mang tính lý luận về BTTH ngoài hop đông, mà đó cũng là quan điểm của các học giả nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật về BTTH ngoài hợp đông. Có thể minh chứng cho quan điểm nay bằng một số khái niém như sau: “Trách nhiệm đâm sự ngoài hợp đồng là trách nhiệm của người có hành vi trái pháp luật gay thiệt hại cho người khác về tài sản, sức khỏe, tính mạng các quyền nhân thân.
**; hay “TNBTTH ngoài hợp đồng là guy đình của luật đân sự nhằm bude người cô hành vi xâm phạm đến tài sản sức khỏe, tinh mạng. của các chủ thé khác ma gây thiệt hại phat bồi thường những thiệt hại mà mình gay ra“. ` Viên Nghiên cửu khoa học pháp ý - Bộ Tự pháp (1998), Một số vin dé vi pháp hật din sơ Việt Num tử thể kỹ: ‘XV din thời Pháp thmộc „Nxb. Chinh trị quốc gia, Ha Nội,tri141.
3 Phimg Trưng Tập (2009), Boi thường thuật hại ngoài hợp dong ve tải sẵn, sức khoš và tá mang, Nxb. Hà Noi, Ha Noirs. Š Học viên Từ pháp (2015), Giáo trinh Luật Din sự, Nxb. Twpháp , Hà Nội, tr389.
§ Ở các nước khác nhau thì vân đề trách nhiém BTTH được quy định khác nhau về hình thức bôi thường và cách xác định thiệt hai. Trong đó có hai học thuyết điền hình vấn còn tên tại trong khoa học pháp lý dân sự hiện đại, đó là học thuyết cỗ điển (quan điểm cô điền) và học thuyết trách nhiệm khách quan (quan điểm trách nhiệm khách quan, hay còn gọi là lý thuyết rủi ro). Những người theo thuyết cô điển cho rằng, “cẩn phái có một sự quá thất (có lỗi) mới có trách nhiệm dan sir’. Theo học thuyết này, người bi thiệt hại muốn được bôi thường thì phải chứng minh lỗi của người gây thuật hại.
tư tưởng trong hoc thuyết nay còn tôn tại cho dén tận ngày nay và được cụ thé hóa trong nhiéu hệ thông pháp luật trên thê giới, trong đó có Viét Nam. Căn cử quy đính tại Điều 604 BLDS 2005 co thể nhận thay, TNBTTH phat sinh khi có lỗi có ý hoặc vô ý của người gây thiệt hại. Thực tế cho thay, học thuyết nay chỉ phù hợp với trường hợp BTTH do hành vi của con người gây ra. Tuy nhiên, học thuyết nay cũng có những hạn chế ma néu không khắc phục được sé ảnh hưởng dén quyên và loi ích hop pháp của người bi thiệt hai.
Bởi vì, trên thực tê, trong nhiéu trường hop, sự kiện gây thiệt hai xảy ra nhưng người bị thiệt hại không thé chứng minh được lỗi của người gây thiệt hai hoặc thiệt hai xây ra mà không một chủ thé nào có lỗi. Do đó, “néu buộc nạn nhân phải dan chứng lỗi, tức là gián tiép bác bỏ quyền đòi bôi thường của nan nhân 7. Mat khác, quan điểm lập pháp trong BLDS 2015 đường như chong lai quan điểm cỗ điển này. Theo quy định tại Điều 584 BLDS 2015, TNBTTH do hành vi hay do tài sản gây ra đều không phụ thuộc vào điêu kiên lối, tức là người bị thiệt hai chỉ cân chứng minh có thiét hai xảy ra, có nguyên nhân gây thiệt hai và có muối quan hệ nhân quả là đã có thể yêu câu người gây thiệt hại hoặc người có liên quan phải BTTHỂ Theo quan điểm của những người theo học thuyết trách nhiệm khách quan (lý thuyết rủi ro), TNBTTH phát sinh không phụ thuộc vào yêu tô lỗi của bat cứ chủ thé nào.
Theo đó, chi cần có thiệt hai xảy ra, có hành vi hoặc hoạt động của tai sản gây ra ° Vii Văn Mẫu (1963), Việt Nam din hắt lược khảo (quyền I ~ Nghia vụ và Kh usc), Nab. Sai Gin, Sài Gin, 481. ˆ Nguyễn Mạnh Bich (1998), “‘Nehia vụ din sw trong Luật Dân sw Việt Nam”, Sách đhuyên khảo, Nxb. Chính trì Quốc gia Ha Nội,tr242.
Nguyễn Vin Hoi “Dich nbaém bội tường tiết hại ngoài hep đồng do tài săn gay ra”, Nxb Công mnhân, dân, 2020. thiệt hai và có môi quan hệ nhân quả thi người bị thiệt hại đã có thé yêu câu BTTH ma không cân chúng minh lỗi của người phải bôi thường Do đó, học thuyết này gắnliên với TNBTTH do tải sản gây ra. Những người ủng hô cho học thuyết này thường đưa ra nhiéu lý do dé bảo vệ, và một trong những lý do có tính thuyết phục nhật đó là '?ý do công bằng xã hội '®. Đây không phải là hoc thuyết mới xuất hiện trong pháp luật dân sự hiện đại, mà nó xuất hiện từ thời La Mã cô đại.
Trong thời kỳ La Mã cô đai, “du một sự tôn hai đã do một súc vật hay một người nỗ lễ gay nên, người chủ phải chịu trách nhiệm “^Ê, Cho dén ngày nay, học thuyết nay van tôn tại và được nhiéu luật gia, học giả, nha nghiên cứu thừa nhận Ủng hô cho học thuyết nay, mat số luật gia của Pháp đã căn cử vào các án lệ của Pháp dé khang định rằng “trách nhiệm do tác động của các vật võ trí phải là một trách nhiềm khách quan rố rệt không căn cứ vào quá that (ẫ¡J1". Trên cơ sở những phân tích ở trên có thé thay rang, trong khoa học pháp ly thê giới van còn tôn tại các học thuyét đối lập nhau về TNBTTH ngoài hop đông Tuy nhiên, tat cả đều hướng tới một nguyên tắc thống nhật người gây thiét hai phải bôi thường thiệt hai? Cụ thể như. - Theo Điều 1382 Bộ luật dân sự (BLDS) Pháp thi bat cứ hành vi nào của một người gây thiệt hei cho người khác thi người đã gây thiệt hai do lỗi của mình phải bôi thường thiệt hai, còn Điều 1383 BLDS Pháp cũng với nội dung tương tự khi quy định. méi người phải chịu trách nhiệm về thiệt hai do minh gây ra, không những do hành vi ma còn do.sự cầu thả hoặc không thận trọng.
- Điều 420 BLDS Thai Lan ghi nhận mét người có tinh hay vô tinh làm tên thương. mét cách trái pháp luật dén đời song thân thé, sức khỏe, tư do, tai sản hoặc bat cứ quyền nao của người khác thi bị coi là pham một hành vi sai trái và có nghĩa vụ bôi tthường tôn thương đó, trong khi BLDS Nhật Bản lại quy đính rõ yêu câu BTTH sẽ có giá trị đối với ” Nguyễn Mạnh Bich (1998), “Ngiấa vục cin suc trong Luật Dân sic Việt Nam”, Sich đhuyền khảo, Nab, Chính trị Quoc gia Hà Nội tr243. ‘Vi Văn Mẫu (1963),'Việt Nam din lật lược khảo (quyén II ~ Nghĩa vụ vả khể tước), Nab., Sii Gon, Sai Gòn,, tr560. Sti Gon, Sai Gan, 11560.