Chương 1 MOT SÓ VAN DE LÝ LUẬN VE CAN CỨ LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM BÒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM NGHĨA VỤ TRONG HỢP ĐÒNG 1. Khái niệm, đặc diem trách nhiệm boi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng 1. Khái miệm trách nhiệm bồi tường thiệt hai do vỉ phạm ughia vụ trong hop đồng Hợp đồng được coi như một công cụ pháp lý phố biến trong đời sông giao lưu dân sự- kinh tê, đồng vai trò quan trọng trong việc thực luận các giao dịch trao đổi hang hóa, mua bán tai sản,. dé đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt và kinh doanh của cơn người.
Việc sử dụng hợp đồng giúp các bên thể hiệný định của mình, đồng thời tạo ra sư rõ rang, minh bach trong quan hệ giao dich nhằm bão vệ quyên và ng]ĩa vụ của các bên trong quá trình giao dich Theo Từ điển Luật hoc của Viện. Khoa học Pháp ly — Bộ Tư pháp tại Việt Nam định ngiĩa: Hợp đồng là sự thoả thuận giữa hei hay nhiều bên về việc xác lập, thay đổi hoặc cham đứt các quyên, ngliia vụ. Thuật ngữ hợp đồng còn được dùng dé chỉ các quan hệ pháp luật phat sinh từ hợp đông và dé chi văn bản chứa dung nội dung của hợp đông` Hop đồng được xác lập trên tinh thân tự nguyện, bình đẳng, thiên chí, trung thực, đúng pháp luật, không trái đạo đức xã hội khi phát sinh hiệu lực thì sẽ được coi 1a “luật” buộc các chủ thể phải tuân thủ và buộc cá nhân, tổ chức khác phải tôn trong Các bên tự đất mình vào sư ràng buộc để đạt được mục dich nhật đính thì phổ: nghiêm túc triển khai đúng hợp đồng. Tuy nhiên, trong thực tế, luôn tiềm én sự vi pham nghia vụ trong hợp đông dén từ phía các bên tham gia giao dịch Hanh vi vi phạm nay có thể xuất phát từ chính những kế hở của các thoả thuân trong hợp đông hoặc cũng có thể xuất phát từ việc cô tình vi pham các thöa thuân đã ký giữa các bên.
Từ điển Tiếng việt đề cập khái niệm “vi phạm” co ngiĩa là phạm phải, không ' Viên Khoa học phip lý — Bộ Tự pháp (2006), Tir điển Tuất học, Nó, Tu phíp — Neb. Từ điền Bich Khoa, Hi Nội tr 388 ~389 9 tuân theo hoặc lam trái những điều phải tuân theo?, “nghia vu" được hiểu là một người phải làm hoặc không làm một việc3 Dựa trên cách tiệp can này, “vi pham nghiia vu" có thé hiéu là hành vi không tuân theo hoặc làm trái những việc ma chủ thể thực hién những hành vi đó phải làm hay không phải làm một việc. Theo pháp luật thực định BLDS 2015 không trực tiệp đưa ra định nghia “vi phạm nglña vụ trong hợp đồng” ma khái niệm nay được hiểu thông qua khái niêm “vi phạm ngbiia vu” được quy định tại khoản 1 Điều 351 BLDS 2015. Theo đó, ba căn cử nhằm chứng minh hành vi vi pham nghĩa vụ bao gém: hành vi “không thực hiện nghia vụ đúng thời hen”, “thực hiện không đây đủ nghấa vụ”, “thực hiện không đúng nôi dung của nghia vu’! Tương ty, khéi niém vi pham hợp đồng được ghi nhận tại khoản 12 Điều 3 LTM 2005 gồm các hành vị “không thực hiện”, “thực hiện không day đủ”, “thực hiện không đúng ngliia vụ” theo thoả thuận giữa các bên hoặc theo quy định của LTM 2005.
Tuy nhiên, co thể nhận thay hai khái tiêm trên được xây dựng bởi các hành vi trùng lặp, bởi vì: Số lượng, chất lượng, Thời hen thực tiện hợp đông, Quyên, nghĩa vụ của các bên, Trách nhiệm do vi phạm hop dang. đều là các nội dung của hop đông” và việc “không thực hiên”, “thực hiện không day đủ” là những trường hop của “thực hiên không đúng ngiĩa vu". Qua nội dung đã phân tích, tác giả đưa ra khái tiệm vi phạm nghia vụ trong hợp đồng như sau: Vi pham nghia vụ trong hợp đông là một bên trong quan hệ hợp đông không thực hiện đúng hợp đông bao gồm không thực hiện toàn bô nghĩa vụ, châm thực hiện nghia vụ đã được thỏa thuận, cam kết trong hợp đông, hoặc có khiêm khuyét trong việc thực hiện hop đông (có thiếu sót trong việc thực hiên hợp đông). Theo “nguyên tắc cá nhân, pháp nhân phải tự chiu trách nhiệm về việc không thực hiện hoäc thực hiện không đúng nghia vụ dân sv’? thì du hành vi vi pham đã gây ra hậu qua bat loi cho bên có quyên hay chưa thì bên vi phạm đều phải chịu trách nhiệm với bên có quyên.
Tuy thuộc vào mức đô vi phạm và hậu quả của hành vi vi phạm ma bên có nghĩa vu phải chiu trách nhiệm dân sự ở các Viên Nginngit- Ehoa học Xã hội và Nhân vin, Ti didn Tiếng viết, Neb. Hằng Đức, TP Hồ Chí Mai: tr 1060 The vớiRhoahoc XãhộivàNhin vin, tad số 3, OH đồng đc ngà radar csi Tinting “hein vụ "được ghinhin tai Điều 351 Bộ ait Din senim 2015 chỉ dinci các ngiấn vũ phít stitngpài hợp, * Khoản 3 Điều 398 Bộ lật Dân srmim 2015 * Khoin $ Điều 3 Bộ hat Dân synim 2015 10 mức độ khác nhau Dé dim bão cho một môi trường kinh doanh lành mạnh, hướng các bên đên việc tuân thủ các quy định của pháp luật, nhà làm luật đã quy định các chế tài ma bên vi phạm có nguy cơ phải gánh chiu. Bồi thường thiệt hai là một trong các chế tai ma bên vi phạm nghĩa vụ phải thực hiện khi vi pham nghĩa vu trong hop dong Muốn xây dụng được khái niệm trách nhiệm BTTH do vi pham nghĩa vụ trong hợp đồng, trước tiên chúng ta cần hiểu thé nào là trách nhiém? Bồi thường thiệt hại là gì? Thuật ngữ “trách nhiệm” trong ngôn ngữ hàng ngày được sử dụng kha phô tiến, được hiểu theo hai ngiĩa là theo hướng tích cực vả hướng tiêu cực. Đối với ngiữa tích cực, trách nhiệm nói đến sự phụ trách, gánh vác công việc được giao cho phải đảm bao làm tron, là bên phận phải thực hiện, chịu su giám sát của người khác và nhén moi hậu quả của cổng việc ay.’ Còn thuật ngữ “trách nhiém” ở khóa luận nay sẽ được nghiên cứu theo hưởng nghia tiêu cực, cu thể là “hậu quả pháp lý bất lợi mã chủ thé phải gánh chiu khi làm sai”Ê Theo Từ điển Luật học của Bộ Tư pháp, thuật ngữ "trách nhiệm dân sự” trong hệ thông phép luật Việt Nam được hiểu là thuật ngữ chỉ chung các giải pháp pháp lý có thể được áp dung khi có hành vi vi phạm phép luật.
Trách nhiém bôi thường thiệt hại (trách nhiệm bôi thường thiệt hai theo hop đồng va trách nhiệm bôi thường thiệt hai ngoài hợp đông) là một loại của trách nhiệm dân sur? Theo từ điển Bách Khoa Việt Nam, thiét hai là “những hậu quả bat lợi ngoài y muốn về tài sin hoặc phi tai sản do một sự kiện hoặc một hành vi nao đó gây ra, những chi phí phải bỏ ra dé ngăn chặn, han chê, khắc phục thiệt hei, hư hồng mat mat về tài sản, thu nhập thực tê bị giảm sút hoặc bị mat. Bao gôm: Thiét hai về thé chất, thiệt hại về tinh thân va thiệt hại về vật chất” !° Dưới góc dé pháp ly, Điều 361 BLDS 2015 có các quy định mang tính giải thích các loại thiệt hai do vi pham ngiĩa vụ, theo đó, thiệt hai do vĩ phạm nghĩa vu được phân chia thành hai loại là thiệt hại vật chất và thiệt hại tinh thân Từ góc độ hoc thuật, “bồi thường theo Đại từ điển. tiếng Việt được hiéu là đền bù những ton that đá gây ra!) V ê mat khoa học phép lý, bôi thường chính là mét dang cụ thé của nghia vụ dân su phát sinh do hành vi trái ° Bo Terphip - Viên Khoa học pluip 3ý (2006). tiid số 2, tr 799 — S00 '9 Từ đến Bích Khoa Vist Num (2005) quyên 4 (T_Z) Neb.
Từ đến Bich Khoa, Ha Nội 232. !! Nguyễn Near Ý (1999), Dai tir điển Tiếng viết, Na. Vinhoa Thông tin tr. 191 11 pháp luật hoặc hành vi làm trái thỏa thuận gây ra.
Bồi thường thiệt hai là bình thức trách nhiém do vi phạm nghia vụ trong hợp đồng cơ bản và thường được áp dụng phô biên nhật, được quy định cả trong BLDS 2015 và LTM 2005. Theo đó, Điều 302 LTM 2005 quy định: “Bội thường thiệt hai là việc bên vi pham bôi thường những tổn that do hành vi vi pham hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm”. Mặc dù không đính nghia cụ thé nhưng BLDS 2015 cũng có sự tương đông với LTM 2005 về BTTH khi quy định: “Trường hop có thiệt hai do vi pham nghia vụ gây ra thì bên có nghia vụ phải bôi thường toàn bô thiệt hại, trừ trường hợp có thöa thuận khác hoặc luật có quy đính khác”.12 Việc áp dụng trách nhiệm bôi thường thiệt hei có thé nhằm các mục đích khác nhau như bu đắp, khô: phục lợi ích vật chất mà bên bi vi pham phải gánh chịu, dong thời nhằm mục đích phòng ngừa vi pham, củng có ky luật hợp dong. Đối với pháp luật Pháp — điển hình cho hệ thông civil law, việc bôi thường thiệt hai ham chứa hai chức năng: Mang tinh rắn de, ngắn ngửa vi phạm và trùng phạt khi co vi phạm; Mang tính bôi thường thay thé cho việc thực hiện nghĩa vu Tuy nhiên, pháp luật của các quốc gia khác như Anh, Uc, Canada va các quốc gia thuộc hệ thong pháp luật common law lai không cho phép sử dụng BTTH cho mục đích trùng phạt, tức là họ đã coi BTTH do vi pham hợp đông là một loại chê tai co ban chất bù đắp tên thất thay vì mang tinh trùng phat đối với bên vi phạm !3 Tương tư, qua việc ghi nhận nguyên tắc bôi thường toàn bô thiệt hại, CISG, UPICC va PECL đã ngam loại bỏ chức nắng trùng phat của bôi thường thiệt hai, bởi: Theo nguyên tắc này, mắc du là mọi thiệt hại déu phải được bôi thường đây đủ nhưng vân đề bôi thường thiệt hai chỉ được đất ra khi có thiét hai xảy ra, trong khi do, chức năng trừng phạt lại hướng tới việc định trước một khoản tiên (thường cao hơn thiệt hại xảy ra) phải trả trong trường hợp vi pham hợp đông !* Trái với chức năng bù dap, có thé thay, chức năng trùng phat của bôi thường thiệt hại do vi phạm hợp đông đường nhu không được thừa nhận rộng rãi.
Theo ý kiên của tác gid, pháp luật dân sự Việt Nam chỉ ghi nhân chức năng tủ dap của trách nhiệm bôi thường thiệt hại bởi vì: Bên bị thiệt hại được bôi thường. 6 hait Din srmăm 2015 đắt Rion phat hop đồng vũ mốt liêu hệ với Bối throng thiệt hai rong ủy thảo Bộ luật Dãn sự sita đổi) (3015).