đặt vấn đề xem xét truyện thơ trong toàn cảnh của một thể loại văn học nhưng lại chứa đựng những nhận xét, những chỉ dẫn rất đáng quý đối với việc nghiên cứu truyện thơ như là một thể loại [152, tr. Ngoài các bài giới thiệu, bình luận, đánh giá mà chúng tôi điểm qua ở trên còn rất nhiều các bài viết đánh giá truyện thơ Thái ở khía cạnh này hay khía cạnh khác: ý kiến của tác giả Đỗ Bình Trị về truyện thơ Xống chụ xon xao trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam (tập 1), ý kiến của PGS. Võ Quang Nhơn khi xếp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu vào nhóm truyện thơ kế thừa truyền thống trữ tình của thơ ca dân gian các dân tộc được in trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam (Đinh Gia Khánh chủ biên, năm 2001), ý kiến của PGS. Vũ Anh Tuấn về truyện thơ Xống chụ xon xao in trong cuốn sách Giảng văn Văn học Việt Nam, ý kiến của tác giả Cầm Cường về truyện Khun Lú nàng Ủa, Xống chụ xon xao trong cuốn sách Tìm hiểu văn học dân tộc Thái ở Việt Nam… Các bản luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về truyện thơ Thái như: bản luận văn của tác giả người Thái Lò Bình Minh với đề tài Bi kịch tình yêu đôi lứa trong truyện thơ Khun Lú nàng Ủa bảo vệ năm 1989; năm 2001, tác giả Ngô Thị Thanh Quý đã bảo vệ luận văn với đề tài Nghiên cứu thi pháp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu (Xống chụ xon xao) của dân tộc Thái.
Luận văn của tác giả Lò Xuân Dừa bảo vệ năm 2002 với đề tài Bƣớc đầu tìm hiểu một vài đặc điểm của truyện thơ Thái Chàng Lú Nàng Ủa (Khun Lú nàng Ủa) về phƣơng diện thi pháp. Tác giả Nguyễn Ngọc Anh với đề tài Truyện thơ Ú Thêm nhìn từ góc độ thế giới nhân vật bảo vệ năm 2005. Cũng trong năm 2005, Nguyễn Ngọc Bảo bảo vệ luận văn với đề tài Góp phần tìm hiểu thi pháp truyện thơ Tiễn dặn ngƣời yêu (Xống chụ xon xao) của dân tộc Thái. 17 Hoàng Thị Hương Loan với đề tài Số phận ngƣời phụ nữ Thái qua một số truyện thơ tiêu biểu của ngƣời Thái Tây Bắc bảo vệ năm 2006.
Năm 2009, tác giả Triệu Thị Phượng đã bảo vệ luận văn Thạc sĩ với đề tài Sự tƣơng đồng và khác biệt về nội dung giữa truyện thơ Tày và truyện thơ Thái. Như vậy, chúng tôi vừa điểm lại toàn bộ lịch sử của công tác sưu tầm và nghiên cứu truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam từ trước đến nay ở tất cả các phương diện. Chúng tôi có một số nhận xét như sau: Về công tác sưu tầm biên dịch: các nhà sưu tầm, các dịch giả giàu tâm huyết như: Điêu Chính Ngâu, Mạc Phi, Hà Văn Ban, Vương Anh, Lò Văn Cậy, Quán Vi Miên,. chúng tôi đánh giá rất cao đóng góp lớn lao của họ.
Nếu không có những người luôn nặng lòng với cội nguồn dân tộc, luôn có ý thức gìn giữ trân trọng nguồn văn hóa truyền thống dân tộc, không có ý chí quyết tâm và nghị lực phi thường thì làm sao có những bản Xống chụ xon xao, Khun Lú nàng Ủa, Ú Thêm… như ngày hôm nay. Chính họ là những người đã đặt bàn chân đầu tiên đi khám phá nền văn hóa độc đáo và giàu bản sắc dân tộc của người Thái, để đến hôm nay chúng tôi mới có điều kiện tiếp nối công việc đầy ý nghĩa và giá trị này. Về lịch sử nghiên cứu truyện thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung và truyện thơ của dân tộc Thái nói riêng, nhìn chung đã đạt được những thành tựu bước đầu. Từ những bài giới thiệu trong các cuốn sách, tuyển tập… đến những bài viết được công bố ở các tập san, tạp chí cho đến những luận án Tiến sĩ, Thạc sĩ đều tập trung xem xét và nghiên cứu truyện thơ Thái ở nhiều khía cạnh khác nhau.
Những công trình nghiên cứu này đã có ý nghĩa quan trọng mở ra cho chúng ta con đường để tiếp cận văn học dân gian nói chung. Đáng ghi nhận là công lao của các nhà nghiên cứu như GS. TSKH Phan Đăng Nhật, PGS. Võ Quang Nhơn, PGS.
Lê Trường Phát, PGS. Vũ Anh Tuấn… Họ là những người có các công trình nghiên cứu có chất lượng cao và có giá trị khoa học thực sự. Tuy nhiên, so với số lượng công trình nghiên cứu về các thể loại khác như: truyện cổ tích, sử thi, dân ca thì số lượng công trình nghiên cứu về thể loại truyện thơ trong đó có truyện thơ Thái còn khá khiêm tốn. Mặt khác, đối với việc khảo sát, nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ về truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam thì 18 chưa có một công trình nào, có chăng chỉ là việc khảo sát từng tác phẩm lẻ tẻ, trên một hoặc một vài phương diện.
Ngoài ra, còn một vấn đề đã và đang đặt ra, đó là việc từ trước đến nay giới nghiên cứu chỉ mới nghiên cứu thể loại truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam trên cơ sở là bản dịch chứ chưa căn cứ và xem xét trên nguyên bản của nó. Lê Trường Phát đã có ý kiến rằng bản thân trong quá trình làm luận án đã vấp phải một trở ngại thực tế là chỉ có thể tiếp xúc với tác phẩm thông qua bản dịch sang tiếng phổ thông của những dịch giả thời hiện đại. Thế mà, trong khi tiến hành dịch thuật, mặc dù đã cố gắng các dịch giả vẫn không sao tránh được cái tình trạng như ngạn ngữ đã tổng kết dịch tức là phản3. Tác giả đặt ra một số khía cạnh có tính chất phương pháp luận khi phân tích ngôn ngữ của tác phẩm thông qua bản dịch, đó là: cần tính đến khoảng cách văn hóa giữa lời thơ dịch với lời thơ nguyên văn, sự thay đổi phong cách học từ bản dịch so với nguyên bản, cần lưu ý đến khoảng cách có tính thời đại giữa bản dịch với nguyên bản thể hiện ở giọng điệu thơ [152].
Những vấn đề phương pháp luận mà tác giả đặt ra đã có ý nghĩa thiết thực đối với chúng tôi trong quá trình nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là thể loại truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam. Tuy nhiên, nếu nghiên cứu toàn bộ các tác phẩm truyện thơ Thái (kể cả những tác phẩm chưa được biên dịch sang tiếng phổ thông) thì luận án sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình nghiên cứu.
Do vậy, trong phạm vi luận án chúng tôi chỉ tập trung đi sâu nghiên cứu chủ yếu là những truyện thơ đã được dịch sang tiếng phổ thông (bao gồm 21 truyện thơ). Phạm vi nghiên cứu Luận án khảo sát toàn bộ thể loại truyện thơ của người Thái ở Việt Nam, đồng thời tập trung nghiên cứu đặc điểm thi pháp của thể loại (cụ thể là đi sâu nghiên cứu những đặc điểm thi pháp về kết cấu cốt truyện, nhân vật và ngôn ngữ). Luận án còn tiến hành so sánh truyện thơ của dân tộc Thái ở Việt Nam với 3 Chữ dùng của PGS. Lê Trường Phát trong bài viết “Hiện tượng đan xen ngôn ngữ trong truyện thơ các dân tộc thiểu số”, Tạp chí Ngôn ngữ và Đời sống (số 1), 1998.
19 truyện thơ của dân tộc Thái ở Lào, Thái Lan và Vân Nam (Trung Quốc) về nguồn khai thác đề tài cốt truyện, kết cấu cốt truyện và nhân vật truyện thơ. Phạm vi tư liệu khảo sát Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng nhiều nguồn tư liệu khác nhau: - Chúng tôi sử dụng tư liệu về truyện thơ Thái ở Việt Nam trong các công trình sưu tầm, biên soạn đã xuất bản. Bộ phận tư liệu này bao gồm các truyện thơ được công bố trong các tuyển tập như: Truyện thơ, trƣờng ca dân gian Thái (gồm ba tập) do Hội Văn học Nghệ thuật và Sở Văn hóa Thông tin – Thể thao Sơn La biên soạn; Tuyển tập văn học ít ngƣời ở Việt Nam do GS. Đặng Nghiêm Vạn (chủ biên) biên soạn cùng các cộng sự; Tuyển tập văn học dân tộc ít ngƣời do Nông Quốc Chấn (chủ biên) biên soạn cùng các cộng sự; Truyện thơ và đồng dao Thái ở miền Tây Nghệ An do La Quán Miên sưu tầm và giới thiệu; Truyện thơ dân tộc Thái (gồm ba tập) do Đỗ Thị Tấc chủ biên, Điêu Văn Thuyên sưu tầm và biên dịch… Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng tư liệu là các truyện thơ được công bố một cách riêng lẻ như: truyện Khăm Panh do Bùi Văn Tiên, Vương Anh, Hoàng Anh Nhân biên soạn (1977); Ú Thêm do Hà Văn Ban, Hoàng Anh Nhân biên soạn (1990), truyện thơ Ý Nọi nàng Xƣa do Lò Ngọc Duyên sưu tầm và giới thiệu (1999), truyện Cẩu tô cốp do Vi Hoàng Sương sưu tầm và biên dịch (2009), truyện thơ Kén Kẻo do Vương Trung sưu tầm và biên dịch (2011),… Ngoài ra, chúng tôi sử dụng các tư liệu đã điền dã, sưu tầm tại các địa phương ở vùng Tây Bắc và miền núi hai tỉnh Thanh Hóa – Nghệ An.
Cụ thể là vào tháng 12 năm 2010, chúng tôi tiếp xúc với nhà Thái học Quán Vi Miên và sưu tầm được truyện thơ Tạo Láng Xôm lưu truyền ở Nghệ An. Vào tháng 6 năm 2011, tại thành phố Sơn La chúng tôi có điều kiện được tiếp xúc với nhà sưu tầm văn hóa Thái Lò Văn Lả, Hoàng Trần Nghịch, Cà Văn Chung, nhà thơ Cầm Hùng và sưu tầm được một số tác phẩm bằng chữ Thái cổ còn lưu lại trong dân gian. Đó là những tác phẩm được người Thái tiếp thu, sáng tạo trên cơ sở truyện Nôm của người Kinh và từ nguồn cốt truyện của văn học Trung Quốc như: Lục Vân Tiên, Thƣ Cẫu, Lƣ Xiễn, Linh Y, Càn Long, Phung Lau Pống Ón. Tháng 7 năm 2011, chúng tôi đã thực hiện một chuyến điền dã tại thị trấn Cành Nàng (Bá Thước – Thanh 20 Hóa), được tiếp xúc với nhà giáo, nhà sưu tầm văn hóa dân gian Thái Hà Nam Ninh.
Tại đây, nhà giáo Hà Nam Ninh cho biết: “Những tác phẩm truyện thơ nổi tiếng của người Thái ở Tây Bắc cũng được lưu truyền ở vùng Thái Thanh Hóa nhưng chỉ là những mảnh đoạn mà thôi. Người Thái Thanh Hóa có hai tác phẩm nổi tiếng là Khăm Panh và Ú Thêm. Một tác phẩm đã được sưu tầm ở xã Sơn Thủy - Quan Sơn – Thanh Hóa là tác phẩm Tƣ Mã Hai Đào nói về cuộc chiến tranh Lào – Việt nhưng đang trong thời gian kiểm chứng và nghiên cứu”.