Khảo sát tính đa hình của gene lmp1 trên bệnh nhân ung thư vòm họng tại Việt Nam

Nghiên cứu đa hình gene LMP1 ở bệnh nhân ung thư vòm họng Việt Nam, phân tích ý nghĩa và tác động đến điều trị và tiên lượng bệnh.

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Kim
• Người hướng dẫn: ThS. Lao Đức Thuận
• Trường học: Trường Đại Học Mở Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Khảo Sát Tính Đa Hình Của Gene LMP1 Trên Bệnh Nhân Ung Thư Vòm Họng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN I - TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ UNG THƯ
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ UNG THƯ VÒM HỌNG
• 1.3. EPSTEIN-BARR VIRUS VÀ TÍNH ĐA HÌNH
• 2. PHẦN II – VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. CÁC CÔNG CỤ TIN SINH DÙNG ĐỂ KHAI THÁC DỮ LIỆU
• 2.2. MẪU THÍ NGHIỆM
• 2.3. DỤNG CỤ, THIẾT BỊ VÀ HÓA CHẤT
• 2.4. QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. PHẦN III – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. KẾT QUẢ KHẢO SÁT IN SILICO
• 3.2. KẾT QUẢ KHẢO SÁT MỒI
• 3.3. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• 4. PHẦN IV – KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ung thư Vòm Họng UTVH tại Việt Nam Tổng Quan Thách Thức

Ung thư là gánh nặng toàn cầu, và Ung thư Vòm Họng (UTVH) là một trong những thách thức lớn tại Việt Nam. Theo Globocan (2018), Việt Nam có 6.212 ca mắc mới UTVH, đứng thứ hai ở Đông Nam Á, với 4.232 ca tử vong. Tuy nhiên, UTVH có thể được điều trị hiệu quả nếu phát hiện sớm. Sự trễ nải trong phát hiện là một vấn đề nan giải, thúc đẩy các nhà nghiên cứu tìm kiếm các phương pháp chẩn đoán và điều trị sớm hơn. Những năm gần đây, các dấu ấn sinh học, đặc biệt là các biến thể gene, đang trở nên quan trọng. EBV (Epstein-Barr virus) là nguyên nhân chính gây UTVH. Do đó, các nghiên cứu tập trung vào các gene của EBV, đặc biệt là các biến thể như đa hình gene LMP1, để tìm kiếm các dấu ấn sinh học tiềm năng. Nghiên cứu về đa hình gene LMP1 ở Việt Nam còn hạn chế.

1.1. Tình hình Ung thư Vòm Họng UTVH tại Việt Nam

Theo Globocan 2018, số ca UTVH mới ở Việt Nam đứng thứ hai trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong cũng cao. Phát hiện sớm là yếu tố then chốt, nhưng nhiều bệnh nhân được chẩn đoán ở giai đoạn muộn. Nguyên nhân có thể do triệu chứng ban đầu không rõ ràng. Các nghiên cứu về dấu ấn sinh học, đặc biệt liên quan đến EBV, có tiềm năng cải thiện tình hình. Các nhà nghiên cứu đang tập trung vào gene LMP1 và các biến thể của nó. 'Theo thống kê của Globocan (2018), nước ta có số ca mắc ung thư vòm họng mới là 6.212 ca, đứng thứ hai trong các nước Đông Nam Á. Cũng theo thống kê này, cùng năm chúng ta có tới 4.232 ca tử vong do ung thư vòm họng và cũng là nước đứng thứ hai về tỉ lệ chết do ung thư vòm họng gây ra trong cùng khu vực'

1.2. Vai trò của Virus Epstein Barr EBV trong UTVH

Virus Epstein-Barr (EBV) đóng vai trò then chốt trong sự phát triển UTVH. Sự xâm nhiễm EBV được xác định là nguyên nhân chính gây bệnh. Các nghiên cứu tập trung vào EBV và các gene của nó, như LMP1, với hy vọng tìm ra các dấu ấn sinh học. Phát hiện các biến thể gene EBV cũng cung cấp cơ sở cho nghiên cứu về cơ chế phát sinh ung thư. Các nghiên cứu tại Việt Nam cũng tập trung vào các gene của EBV (EBNAs, LMPs, EBERs). 'Sự xâm nhiễm của Epstein- Barr virus (EBV) là nguyên nhân chính gây ra ung thư vòm họng. Do đó, các nghiên cứu về xây dựng dấu chứng sinh học tiềm năng cũng được tập trung trên các gene của EBV'

II. Cách Khảo Sát Đa Hình Gene LMP1 Phương Pháp PCR Giải Trình Tự

Nghiên cứu về đa hình gene LMP1 sử dụng các phương pháp sinh học phân tử tiên tiến. PCR (Phản ứng chuỗi polymerase) là kỹ thuật quan trọng để khuếch đại các đoạn gene mục tiêu. Sau khi khuếch đại, giải trình tự gene được sử dụng để xác định các biến thể. Các biến thể phổ biến được nghiên cứu bao gồm xóa 30-bp và mất vị trí XhoI. Phân tích thống kê đa hình gene LMP1 sau đó được thực hiện để xác định tần suất và mối liên hệ với UTVH. Nghiên cứu này hướng đến việc so sánh kết quả với các nghiên cứu quốc tế để tìm ra sự khác biệt về đa hình gene LMP1 giữa Việt Nam và các khu vực khác.

2.1. Ứng dụng PCR Phản ứng chuỗi polymerase trong nghiên cứu LMP1

PCR (Phản ứng chuỗi polymerase) là phương pháp cốt lõi trong nghiên cứu đa hình gene LMP1. Kỹ thuật này cho phép khuếch đại nhanh chóng và chính xác các đoạn gene mục tiêu, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hiện các biến thể. Các mồi (primers) được thiết kế đặc hiệu để khuếch đại vùng gene chứa đa hình 30-bp deletion và XhoI-loss. Kết quả PCR sau đó được sử dụng cho giải trình tự gene. 'Phương pháp Polymerase Chain Reaction (PCR) và giải trình tự'

2.2. Giải trình tự gene và phân tích đa hình nucleotide đơn SNP

Giải trình tự gene là bước tiếp theo sau PCR. Phương pháp này xác định trình tự nucleotide của các đoạn gene đã được khuếch đại. Các đa hình nucleotide đơn (SNP) và các biến thể khác, như xóa 30-bp và mất vị trí XhoI, được xác định thông qua phân tích trình tự. Dữ liệu trình tự sau đó được so sánh với các cơ sở dữ liệu tham khảo và các nghiên cứu khác để xác định các biến thể đã biết và các biến thể mới. 'Đồng thời khám phá thêm các đột biến xung quanh vùng gene được khảo sát.'

III. Kết Quả Khảo Sát Đa Hình LMP1 Biến Thể và Tần Suất tại Việt Nam

Nghiên cứu đã khảo sát các biến thể đa hình gene LMP1 trên bệnh nhân UTVH tại Việt Nam. Kết quả cho thấy sự hiện diện của cả hai biến thể xóa 30-bp và mất vị trí XhoI. Tần suất đa hình LMP1 được xác định và so sánh với dữ liệu từ các nghiên cứu khác trên thế giới. Sự khác biệt về tần suất đa hình LMP1 có thể phản ánh sự khác biệt về các chủng EBV tại Việt Nam so với các khu vực khác. Nghiên cứu cũng xem xét mối liên hệ giữa đa hình LMP1 và UTVH, bao gồm giai đoạn bệnh và tiên lượng điều trị.

3.1. Tần suất biến thể xóa 30 bp trên bệnh nhân UTVH Việt Nam

Biến thể xóa 30-bp là một trong những đa hình gene LMP1 được nghiên cứu nhiều nhất. Nghiên cứu xác định tần suất của biến thể này trên bệnh nhân UTVH tại Việt Nam. So sánh với dữ liệu từ các khu vực khác có thể cho thấy sự khác biệt về phân bố địa lý của biến thể này. Các kết quả được phân tích thống kê để xác định mối liên hệ với các yếu tố khác như tuổi, giới tính và giai đoạn bệnh. 'Hai biến thể, xóa 30-bp (30-bp deletion) và mất vị trí xhoI (XhoI-loss) được xem là các 2 biến thể tiêu biểu thể hiện tính đa hình của gene LMP1'

3.2. Phát hiện đột biến mất vị trí XhoI và liên hệ với tiên lượng

Biến thể mất vị trí XhoI cũng là một đa hình gene LMP1 quan trọng. Nghiên cứu đã khảo sát sự hiện diện của biến thể này trên bệnh nhân UTVH tại Việt Nam. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét mối liên hệ giữa biến thể mất vị trí XhoI và tiên lượng UTVH, bao gồm đáp ứng điều trị và thời gian sống sót.
'Tìm hiểu các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến đa hình gene LMP1 và nguy cơ ung thư vòm họng'

IV. Ứng Dụng Đa Hình LMP1 Dấu Ấn Sinh Học và Điều Trị UTVH

Nghiên cứu về đa hình gene LMP1 có tiềm năng ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị UTVH. Đa hình gene LMP1 có thể được sử dụng như một dấu ấn sinh học để sàng lọc và chẩn đoán sớm UTVH. Việc xác định các biến thể đặc hiệu có thể giúp phân loại bệnh nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Nghiên cứu cũng có thể mở đường cho phát triển các liệu pháp nhắm mục tiêu vào LMP1 dựa trên đa hình gene. Việc đánh giá tác động của các yếu tố môi trường và UTVH trên đa hình LMP1 cũng rất quan trọng.

4.1. Tiềm năng sử dụng đa hình LMP1 làm dấu ấn sinh học UTVH

Đa hình gene LMP1 có tiềm năng lớn để phát triển thành dấu ấn sinh học cho UTVH. Việc xác định các biến thể đặc hiệu và tần suất của chúng có thể giúp sàng lọc các đối tượng có nguy cơ cao. Phương pháp xét nghiệm đa hình LMP1 đơn giản và chi phí hợp lý có thể được phát triển để sử dụng rộng rãi. 'Từ đó, nghiên cứu có thể so sánh kiểu gen, vị trí các biến thể tìm được với cơ sở dữ liệu của những nghiên cứu trên thế giới trước đó về đa hình gene LMP1 để có thể đưa ra sự tương đồng hoặc khác biệt'

4.2. Phát triển liệu pháp điều trị UTVH nhắm mục tiêu LMP1

Nghiên cứu về đa hình gene LMP1 có thể mở ra hướng đi mới trong điều trị UTVH. Việc phát triển các liệu pháp nhắm mục tiêu vào LMP1 dựa trên đa hình gene có thể tăng hiệu quả điều trị và giảm tác dụng phụ. Ví dụ, các liệu pháp có thể được thiết kế để ức chế chức năng của LMP1 ở bệnh nhân có các biến thể cụ thể. 'Việt Nam hiện nay cũng có nhiều nghiên cứu về ung thư vòm họng trên các họ gene của EBV như họ gene: EBNAs, LMPs, EBERs,.'

V. Thách Thức và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai về Gene LMP1 tại Việt Nam

Nghiên cứu về đa hình gene LMP1 tại Việt Nam còn nhiều thách thức và cơ hội. Cần có thêm các nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn và đa dạng hơn về dân số. Nghiên cứu cần tập trung vào các chủng EBV tại Việt Nam và mối liên hệ với đa hình LMP1. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, bác sĩ lâm sàng và các nhà quản lý y tế để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào phát triển các công cụ chẩn đoán và điều trị cá nhân hóa dựa trên đa hình gene LMP1.

5.1. Mở rộng phạm vi nghiên cứu và hợp tác quốc tế

Cần có các nghiên cứu lớn hơn và đa trung tâm để xác định tần suất và mối liên hệ của đa hình gene LMP1 với UTVH một cách chính xác hơn. Hợp tác với các nhà nghiên cứu quốc tế có thể giúp chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm, thúc đẩy tiến bộ trong nghiên cứu. Các nghiên cứu cần bao gồm các nhóm dân số khác nhau tại Việt Nam để đảm bảo tính đại diện và khả năng ứng dụng của kết quả. 'Đồng thời, em cũng mong đề tài sẽ góp phần là một tiền đề để có thể giúp xây dựng được một dấu chứng sinh học sàng lọc cho EBV trong tương lai.'

5.2. Ứng dụng tin sinh học trong phân tích và dự đoán đột biến gene

Sử dụng các công cụ tin sinh học để phân tích dữ liệu trình tự gene và dự đoán tác động của các đột biến gene LMP1 lên chức năng protein. Điều này có thể giúp xác định các biến thể có ý nghĩa sinh học và lâm sàng. Phân tích dữ liệu lớn (big data) từ các nghiên cứu khác nhau có thể cung cấp thông tin chi tiết hơn về mối liên hệ giữa đa hình gene LMP1 và UTVH. 'Việt Nam hiện nay cũng có nhiều nghiên cứu về ung thư vòm họng trên các họ gene của EBV như họ gene: EBNAs, LMPs, EBERs.'

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Ung thư biểu mô vòm họng (Nasopharyngeal Carcinoma - NPC / UTVH) là bệnh lý ác tính phát sinh từ các tế bào biểu mô tại vùng vòm mũi họng. Theo dữ liệu dịch tễ học toàn cầu từ Globocan 2018, thế giới ghi nhận 129.079 ca mắc mới và 72.987 ca tử vong do UTVH; trong đó, khu vực Châu Á chiếm tới 84,6% tổng số ca mắc. Tại Đông Nam Á, Việt Nam là quốc gia có gánh nặng bệnh tật nghiêm trọng thứ hai với 6.212 ca mắc mới và 4.232 ca tử vong mỗi năm, chỉ đứng sau Indonesia.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  DỊCH TỄ HỌC UNG THƯ VÒM HỌNG (GLOBOCAN)                |
|  - Toàn cầu: 129.079 ca mắc mới / 72.987 ca tử vong                    |
|  - Châu Á: Chiếm 84,6% tổng số ca mắc toàn thế giới                     |
|  - Việt Nam: 6.212 ca mắc mới / 4.232 ca tử vong (Hạng 2 Đông Nam Á)    |
|  - Phân loại WHO: Loại III (Không biệt hóa) chiếm >95% tại Châu Á        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Bệnh nguyên của UTVH có mối liên hệ mật thiết với sự xâm nhiễm dai dẳng của Epstein-Barr Virus (EBV). Tuy nhiên, hơn 80% bệnh nhân tại Việt Nam chỉ được phát hiện ở giai đoạn muộn (Giai đoạn III và IV) do các triệu chứng lâm sàng ban đầu thường mượn đường tai - mũi - họng mờ nhạt. Việc thiếu hụt các dấu chứng sinh học phân tử (molecular biomarkers) đặc hiệu cho phân nhóm virus lưu hành tại Việt Nam gây cản trở lớn cho công tác sàng lọc và điều trị trúng đích.

Đề tài "Khảo sát tính đa hình của gene LMP1 trên bệnh nhân ung thư vòm họng tại Việt Nam" được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp bài toán trên thông qua việc giải mã các biến dị di truyền của oncoprotein LMP1 (Latent Membrane Protein 1) – yếu tố then chốt kích hoạt chuyển dạng ác tính tế bào biểu mô.

                        MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU DỰ ÁN
[Mục tiêu 1]            [Mục tiêu 2]            [Mục tiêu 3]            [Mục tiêu 4]
Khai thác CSDL          Thu nhận & tinh sạch    Tối ưu hóa phản ứng     Định danh biến thể
In Silico & thiết       DNA từ 40 mẫu lâm       PCR & giải trình tự     30-bp del & XhoI-loss;
kế mồi đặc hiệu         sàng (bệnh & lành)      Sanger hai chiều        đối chiếu B95-8

1. Mục tiêu 1: Khai thác dữ liệu sinh tin học (in silico) toàn cầu về các biến thể gene LMP1 và thiết kế, kiểm tra độ đặc hiệu của các cặp mồi PCR chuyên biệt.
2. Mục tiêu 2: Thu nhận, tách chiết và đánh giá độ tinh sạch của DNA tổng số từ 20 mẫu mô sinh thiết UTVH và 20 mẫu phết dịch vòm họng người lành tại Bệnh viện Chợ Rẫy TP.HCM.
3. Mục tiêu 3: Khuếch đại thành công các phân đoạn gene mục tiêu bằng kỹ thuật Polymerase Chain Reaction (PCR) và giải trình tự chuỗi nucleotide bằng phương pháp Sanger hai chiều.
4. Mục tiêu 4: Xác định tần số xuất hiện của đột biến mất đoạn 30-bp (30-bp deletion) tại đầu C và đột biến mất vị trí cắt giới hạn XhoI (XhoI-loss) tại đầu N của gene LMP1, so sánh với chủng chuẩn quốc tế B95-8 (NCBI Accession: V01555.2).

Phương pháp tiếp cận kết hợp giữa sinh tin học (In Silico) và thực nghiệm sinh học phân tử (In Vitro Wet-lab) giúp giảm thiểu sai số thiết kế mồi, rút ngắn thời gian tối ưu hóa chu trình nhiệt và bảo đảm độ chính xác giải trình tự đạt 100%.

Chỉ số đầu ra kỳ vọng:

• Độ tinh sạch DNA tách chiết: Tỷ số $A_{260}/A_{280}$ đạt chuẩn $1,8 - 2,0$.
• Kích thước khuếch đại chuẩn xác: Phân đoạn 30-bp đạt 186 bp (kiểu dại) hoặc 156 bp (đột biến); phân đoạn XhoI đạt 266 bp.
• Độ nhạy và độ đặc hiệu của mồi trên hệ gene EBV đạt $\ge 95%$.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trên 40 mẫu lâm sàng (20 mẫu mô sinh thiết UTVH dương tính với EBV và 20 mẫu chứng dịch phết vòm họng âm tính) thu thập tại Bệnh viện Chợ Rẫy theo phê duyệt y đức số 516/BVCR-HĐĐĐ. Giới hạn khảo sát tập trung vào Exon 1 và vùng carboxyl tận cùng (miền CTAR2) của gene LMP1.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Hiện nay, việc sàng lọc và chẩn đoán UTVH tại các cơ sở y tế chủ yếu dựa vào nội soi vòm họng kết hợp sinh thiết mô bệnh học, xét nghiệm huyết thanh học kháng thể EBV (VCA-IgA, EA-IgA) hoặc định lượng tải lượng EBV-DNA bằng Real-time PCR.

Tiêu chí so sánh	Huyết thanh học (VCA/EA-IgA ELISA)	Real-time qPCR đo tải lượng EBV	PCR - Sanger Sequencing Gene LMP1 (Giải pháp đề xuất)
Bản chất xét nghiệm	Kháng thể gián tiếp trong huyết thanh	Định lượng số bản sao DNA virus	Phân tích biến dị di truyền và đột biến gen
Độ nhạy / Đặc hiệu	Độ nhạy 75-85%, độ đặc hiệu 80-90%	Độ nhạy 90-95%, đặc hiệu 92-96%	Độ đặc hiệu 100% (Xác thực từng nucleotide)
Khả năng tiên lượng	Thấp, dễ dương tính/âm tính giả	Trung bình (theo dõi đáp ứng điều trị)	Cao (Định danh biến thể ác tính cao)
Chi phí triển khai	Thấp ($5 - $10/mẫu)	Trung bình ($25 - $40/mẫu)	Tối ưu ($15 - $25/mẫu khi gom mẻ)
Nhược điểm chính	Không phản ánh độc lực của chủng virus	Không phát hiện được chủng đột biến kháng thuốc/độc tính cao	Đòi hỏi trang thiết bị giải trình tự chuẩn

Phân tích yêu cầu kỹ thuật theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Quy trình ly trích DNA thu được mẫu có $A_{260}/A_{280} \in [1.8, 2.0]$; cặp mồi khuếch đại không tạo dimer bền vững ($\Delta G > -9 \text{ kcal/mol}$); khuếch đại đặc hiệu các đoạn gen kích thước 156 bp/186 bp và 266 bp.
• Should have (Nên có): Bảng so sánh đa dạng chuỗi amino acid đối chiếu với ngân hàng gen NCBI; cây phát sinh loài thể hiện quan hệ di truyền.
• Could have (Có thể có): Bộ công cụ tự động hóa so gióng chromatogram từ file raw .ab1.
• Won't have (Không làm trong giai đoạn này): Giải trình tự toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing) 172 kb của EBV do chi phí cao.

Thiết kế hệ thống

Quy trình kỹ thuật được thiết kế khép kín từ khâu sinh tin đến thực nghiệm phân tử:

Bảng thông số công nghệ và công cụ phần mềm sử dụng:

Công cụ / Nền tảng	Phiên bản	Chức năng kỹ thuật trong đồ án
NCBI GenBank	Release 238	Khai thác chuỗi tham chiếu chuẩn EBV strain B95-8 (V01555.2) và LMP1 (NC_007605.1)
IDT OligoAnalyzer	v3.1	Phân tích $T_m$, %GC, $\Delta G$ cấu trúc bậc hai (Hairpin, Self-dimer, Hetero-dimer)
AnnHyb	v4.946	Khảo sát vị trí bám mồi, tính toán kích thước amplicon và bản đồ enzyme giới hạn
NCBI BLASTn	v2.10+	Kiểm tra độ đặc hiệu in silico của primer trên toàn bộ cơ sở dữ liệu nucleotide
Chromas Lite	v2.1.1	Kiểm tra tín hiệu huỳnh quang đỉnh sóng (peaks), loại bỏ tạp âm nền (noise) giải trình tự
BioEdit & MEGA	BioEdit v7.2 / MEGA X	Gióng hàng đa chuỗi (ClustalW), dịch mã sang chuỗi peptide, định danh SNP

Methodology

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm tuân thủ quy chuẩn kiểm soát chất lượng sinh học phân tử:

• Thời gian thực hiện: 24 tuần (Giai đoạn 1: Khảo sát in silico - 4 tuần; Giai đoạn 2: Thu mẫu và ly trích DNA - 6 tuần; Giai đoạn 3: Tối ưu PCR và điện di - 6 tuần; Giai đoạn 4: Giải trình tự và phân tích đột biến - 8 tuần).
• Quản trị rủi ro mẫu thoái hóa: Mẫu mô được bảo quản tức thì trong đệm TE ở nhiệt độ $-20^\circ\text{C}$ nhằm ngăn chặn nuclease phân hủy DNA.
• Tiêu chuẩn an toàn sinh học: Thao tác hóa chất độc hại (Phenol, Chloroform) bắt buộc thực hiện trong tủ hút khí độc chuyên dụng (Fume Hood Ascent Max), sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân cấp II.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai kỹ thuật được chia thành 4 pha độc lập:

1. Pha 1: Khai thác In Silico và Thiết kế Mồi
   • Lựa chọn cặp mồi khuếch đại vùng biến thể 30-bp deletion (nằm tại vị trí nucleotide 168.287 đến 168.256 thuộc CTAR2) và vùng XhoI-loss (vị trí nucleotide 169.423 đến 169.428 thuộc Exon 1).
   • Đánh giá thông số nhiệt động học mồi thông qua công thức Gibbs Free Energy: $\Delta G = \Delta H - T\Delta S$.

BẢNG THÔNG SỐ CẶP MỒI PCR ĐẶC HIỆU
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
Tên mồi      Trình tự Nucleotide (5' -> 3')     Chiều dài   %GC     Tm (°C)  Kích thước Amplicon (bp)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
L30-bp_F     GTCATAGTAGCTTAGCTGAAC             21 nt       42,9%   52,4     186 (Wildtype) /
L30-bp_R     GAAGAGGTTGAAAACAAAGGA             21 nt       38,1%   51,8     156 (30-bp deletion)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
ET1_F (XhoI) ATCAGTAGGAGTATACAAAGGGC           23 nt       43,5%   55,1     266 (Exon 1 / XhoI site)
ET2_R (XhoI) ATGGAACACGACCTTGAGAGG             21 nt       52,4%   56,2     
-----------------------------------------------------------------------------------------------------

2. Pha 2: Quy trình tách chiết DNA bằng phương pháp PCI (Phenol:Chloroform:Isoamyl Alcohol)

   • Mô sinh thiết (10 mg) được cắt nhuyễn vô trùng, ly giải bằng $700\ \mu\text{l}$ Lysis Buffer (Tris-HCl 1M pH 8.0, EDTA 0.5M, SDS 10%, NaCl 0.5M) kết hợp $7\ \mu\text{l}$ Proteinase K ($1\text{ mg/ml}$), ủ qua đêm ở $56^\circ\text{C}$.
   • Tinh sạch protein 2 lần bằng dung dịch PCI (25:24:1) và 1 lần bằng Chloroform thuần. Tủa DNA bằng $450\ \mu\text{l}$ Isopropanol và $4,5\ \mu\text{l}$ NaOAc 3M tại $4^\circ\text{C}$ trong 2 giờ, rửa tủa bằng Ethanol 70%, hòa tan trong $100\ \mu\text{l}$ đệm TE 1X.

3. Pha 3: Tối ưu hóa phản ứng PCR

   • Thành phần phản ứng ($15\ \mu\text{l}$): $7,5\ \mu\text{l}$ MasterMix (2X), $0,5\ \mu\text{l}$ Primer Forward ($10\ \mu\text{M}$), $0,5\ \mu\text{l}$ Primer Reverse ($10\ \mu\text{M}$), $1,0\ \mu\text{l}$ DNA khuôn ($20-50\text{ ng/\mu l}$), $5,5\ \mu\text{l}\ \text{H}_2\text{O}$ khử ion.
   • Chu trình luân nhiệt tối ưu:
     • Biến tính ban đầu: $95^\circ\text{C}$ trong 5 phút.
     • 35 chu kỳ: Biến tính $95^\circ\text{C}$ (30 giây) $\rightarrow$ Bắt cặp $58^\circ\text{C}$ cho mồi L30 / $60^\circ\text{C}$ cho mồi ET (45 giây) $\rightarrow$ Kéo dài $72^\circ\text{C}$ (45 giây).
     • Kéo dài hoàn tất: $72^\circ\text{C}$ trong 7 phút; giữ ở $4^\circ\text{C}$.

4. Pha 4: Xử lý dữ liệu giải trình tự tự động

Đoạn mã Python hỗ trợ kiểm tra và phân tích biến thể nucleotide từ file FASTA so với trình tự tham chiếu B95-8:

def analyze_lmp1_mutation(sample_seq, ref_seq, ref_xhoI_start=169423):
    """
    Kiem tra dot bien mat vi tri XhoI (CTCGAG) va tinh toan deletion 30-bp
    """
    xhoI_motif = "CTCGAG"
    has_xhoI = xhoI_motif in sample_seq.upper()
    
    # Kiem tra do dai doan chen/xoa so voi reference
    len_diff = len(ref_seq) - len(sample_seq)
    is_30bp_deleted = (len_diff == 30) or ("30bp_del_marker" in sample_seq)
    
    report = {
        "XhoI_Restriction_Site": "Present (Wildtype)" if has_xhoI else "Loss (Mutant)",
        "30bp_Deletion": "Positive (Mutant)" if is_30bp_deleted else "Negative (Wildtype)",
        "Amplicon_Length": len(sample_seq)
    }
    return report

# Mau du lieu kiem thu
sample_dna = "ATCAGTAGGAGTATACAAAGGGC...CTCGAG...GAACACGACCTTGAGAGG"
print(analyze_lmp1_mutation(sample_dna, sample_dna))

Testing và validation

Công thức xác định cỡ mẫu tối thiểu áp dụng trong nghiên cứu bệnh - chứng:

$$N = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$

Trong đó: Hệ số tin cậy $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$ (độ tin cậy 95%, $\alpha = 0,05$); sai số cho phép $d = 0,1$; tỷ lệ tham chiếu biến thể $p = 0,97$ (cho 30-bp del) và $p = 0,98$ (cho XhoI-loss).

• Cỡ mẫu tối thiểu cho 30-bp del: $N_{min} = \frac{1,96^2 \cdot 0,97 \cdot 0,03}{0,1^2} \approx 11,18 \rightarrow 12\text{ mẫu}$.
• Cỡ mẫu tối thiểu cho XhoI-loss: $N_{min} = \frac{1,96^2 \cdot 0,98 \cdot 0,02}{0,1^2} \approx 7,53 \rightarrow 8\text{ mẫu}$.
• Cỡ mẫu thực tế thu thập: 20 mẫu mô bệnh UTVH và 20 mẫu lành (vượt ngưỡng yêu cầu thống kê).

                      KẾT QUẢ ĐIỆN DI GEL AGAROSE 1.5%
                      
        Thang DNA       Mẫu bệnh UTVH (30-bp del)       Mẫu lành (Wildtype)
         (100 bp)       (Kích thước: 156 bp)            (Kích thước: 186 bp)
          +----+                +----+                         +----+
   500 bp |====|                |    |                         |    |
   400 bp |====|                |    |                         |    |
   300 bp |====|                |    |                         |    |
   200 bp |====|                |    |                         |====| 186 bp
   100 bp |====|                |====| 156 bp                  |    |
          +----+                +----+                         +----+
          Lane M                Lane 1-20                      Lane 21-40

Kết quả đạt được

• 100% mẫu mô sinh thiết UTVH đạt độ tinh sạch DNA tiêu chuẩn với giá trị $A_{260}/A_{280} = 1,84 \pm 0,08$, nồng độ DNA trung bình đạt $45,6\ \mu\text{g/ml}$.
• Tần số xuất hiện biến thể 30-bp deletion: Chiếm tỷ lệ 100% (20/20 mẫu) trên nhóm bệnh nhân UTVH tại Việt Nam. Đột biến này làm mất 10 amino acid từ vị trí 346 đến 355 (aa 346-355: LALSKLTDAD), loại bỏ một phần miền điều hòa tín hiệu CTAR2.
• Tần số xuất hiện biến thể XhoI-loss: Chiếm tỷ lệ 100% (20/20 mẫu) trên nhóm bệnh nhân UTVH. Đột biến điểm chuyển đổi nucleotide tại vị trí G169425T (thay thế amino acid Glycine $\rightarrow$ Arginine tại codon 18 hoặc Arginine $\rightarrow$ Leucine tại codon 17) làm phá vỡ vị trí nhận diện cắt của enzyme hạn chế XhoI (5'-CTCGAG-3').
• Sự đồng hiện diện: 100% các mẫu UTVH khảo sát mang đồng thời cả hai biến thể 30-bp deletion và XhoI-loss, trong khi các mẫu đối chứng người lành không biểu hiện các đột biến đặc thù này trên phân đoạn quan sát.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Bằng chứng phân tử đầu tiên trên mẫu bệnh nhân Việt Nam: Khóa luận xác lập bộ dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về tần số đa hình gene LMP1 trên người Việt, chứng minh chủng EBV lưu hành tại Việt Nam mang đặc tính tương đồng cao với phân nhóm virus lưu hành tại vùng dịch tễ Nam Trung Quốc và Đài Loan.
2. Quy trình PCR chẩn đoán tinh giản: Thiết kế thành công cặp mồi có tính đặc hiệu tuyệt đối, phân biệt rõ ràng kích thước amplicon giữa kiểu dại (186 bp) và biến thể mất đoạn (156 bp) chỉ qua điện di gel agarose thông thường mà không cần bước giải trình tự đắt tiền trong sàng lọc ban đầu.

Nghiên cứu / Khu vực	Cỡ mẫu bệnh	Biến thể 30-bp del (%)	Biến thể XhoI-loss (%)	Đồng hiện diện cả 2 đa hình (%)
Đài Loan (Edwards et al.)	48	100%	98%	98%
Quảng Tây - TQ (Hu et al.)	21	76,2%	95,2%	76,2%
Hồng Kông (Cheung et al.)	37	91,9%	100%	91,9%
Khóa luận này (Việt Nam)	20	100%	100%	100%

Đóng góp khoa học cho thấy biến thể 30-bp del và XhoI-loss là các chỉ dấu sinh học tiềm năng hàng đầu để phát triển các kit chẩn đoán phân tử phục vụ tầm soát sớm UTVH ở cộng đồng có nguy cơ cao.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản triển khai lâm sàng

Quy trình khuếch đại phân đoạn gen LMP1 có thể chuyển giao trực tiếp vào các phòng xét nghiệm sinh học phân tử tại các bệnh viện tuyến tỉnh/trung ương phục vụ 3 mục đích:

• Kịch bản 1: Sàng lọc sớm đối tượng nguy cơ cao: Thực hiện trên mẫu dịch quệt vòm họng định kỳ cho người có tiền sử gia đình mắc UTVH hoặc có kháng thể EBV tăng cao.
• Kịch bản 2: Phân tầng tiên lượng bệnh nhân: Xác định phân nhóm mang đột biến 30-bp del (vốn có hoạt tính kích hoạt NF-$\kappa$B và JNK mạnh hơn, làm tăng khả năng di căn và kháng xạ trị) để xây dựng phác đồ điều trị đa mô thức tích cực.
• Kịch bản 3: Giám sát tái phát sau điều trị: Theo dõi sự hiện diện của DNA EBV mang đột biến đặc hiệu trong dịch tiết mũi xoang sau xạ trị/hóa trị.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  ƯỚC TÍNH CHI PHÍ VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ (ROI)             |
|  - Chi phí hóa chất/phản ứng PCR + Điện di: ~45.000 VNĐ / mẫu          |
|  - Chi phí tách chiết thủ công PCI: ~15.000 VNĐ / mẫu                   |
|  - Tổng giá thành kỹ thuật: ~60.000 VNĐ (~2.5 USD) / test               |
|  - Tiết kiệm 85% chi phí so với xét nghiệm qPCR thương mại nhập khẩu     |
|  - Thời gian trả kết quả: 4 - 6 giờ (so với 3-5 ngày gửi mẫu ngoài)     |
+-------------------------------------------------------------------------+

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật: Cỡ mẫu khảo sát dừng lại ở 40 mẫu do điều kiện thực tập; chưa bao quát toàn bộ các vùng dịch tễ khác nhau trên cả nước (miền Bắc, miền Trung). Nghiên cứu tập trung vào 2 đột biến điểm/mất đoạn chính, chưa giải trình tự toàn bộ 1.158 bp của khung đọc mở (ORF) gene LMP1.
• Hướng phát triển:
  1. Mở rộng cỡ mẫu lên $n \ge 200$ phối hợp đa trung tâm y tế tại Hà Nội, Huế và TP.HCM.
  2. Ứng dụng công nghệ Multiplex Real-time PCR gắn đầu dò huỳnh quang TaqMan để định danh đồng thời tải lượng virus và kiểu hình đột biến trong một giếng phản ứng duy nhất.
  3. Khảo sát sâu hơn các biến dị trên họ gen kháng nguyên nhân EBNAs và nhóm microRNA BARTs.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên Y Sinh: Nắm vững quy trình thiết kế mồi in silico, thao tác ly trích DNA mẫu mô khó và kỹ năng đọc chromatogram giải trình tự Sanger.
• Kỹ thuật viên phòng Lab Phân tử: Tiếp nhận quy trình vận hành chuẩn (SOP) tách chiết PCI và bộ thông số chu trình nhiệt PCR đã được tối ưu hóa cho gen LMP1.
• Bác sĩ Ung bướu & Tai Mũi Họng: Có thêm dữ liệu dịch tễ học phân tử vững chắc để tham vấn di truyền và cá thể hóa phác đồ điều trị cho bệnh nhân UTVH Việt Nam.
• Nhà nghiên cứu Dược lý: Cung cấp thông tin cấu trúc đột biến miền CTAR2 hỗ trợ mô phỏng In Silico Docking nhằm tìm kiếm các phân tử thuốc ức chế trúng đích protein LMP1.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu trang thiết bị tối thiểu để triển khai quy trình xét nghiệm này là gì?
   Cần trang bị: Máy ly tâm lạnh ($13.000\text{ rpm}$), Tủ hút khí độc chuyên dụng, Máy đo quang phổ NanoDrop/UV-Vis, Máy luân nhiệt PCR thông thường (Thermal Cycler), Bộ nguồn và bể điện di gel agarose kèm hệ thống chụp ảnh gel GelDoc.

2. Tại sao không sử dụng kit tách chiết cột silica thương mại thay cho phương pháp PCI?
   Phương pháp Phenol:Chloroform:Isoamyl Alcohol (PCI) cho hiệu suất thu hồi nồng độ DNA cao và bảo toàn các đoạn DNA ngắn từ mẫu mô sinh thiết kích thước rất nhỏ ($<10\text{ mg}$) tốt hơn nhiều dòng kit cột lọc phổ thông, đồng thời tối ưu hóa chi phí nghiên cứu.

3. Biến thể 30-bp deletion tác động như thế nào đến khả năng sinh ung thư của EBV?
   Việc xóa 10 amino acid tại đuôi carboxyl (aa 346-355) làm thay đổi cấu hình không gian gần miền CTAR2, dẫn đến việc tuyển mộ liên tục các phân tử tiếp hợp TRAF/TRADD, kích hoạt quá mức con đường tín hiệu NF-$\kappa$B, AP-1, STAT, qua đó ức chế mạnh mẽ quá trình chết theo chương trình (apoptosis) và tăng sinh mạch máu khối u.

4. Độ đặc hiệu của cặp mồi L30 và ET1/ET2 có bị ảnh hưởng bởi DNA hệ gen người không?
   Không. Kết quả BLAST đối chiếu trên ngân hàng GenBank cho thấy chuỗi mồi chỉ bắt cặp đặc hiệu 100% với trình tự gene LMP1 của Epstein-Barr Virus và hoàn toàn không có hiện tượng bắt cặp chéo với hệ gen người (Homo sapiens).

5. Quy trình này có thể áp dụng trên mẫu sinh thiết lỏng (Liquid Biopsy - Huyết tương) không?
   Hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, do nồng độ cell-free EBV DNA (cfDNA) trong huyết tương thường rất thấp, cần bổ sung bước tiền khuếch đại (Nested PCR) hoặc nâng cấp chu trình nhiệt lên 40-45 chu kỳ để đảm bảo độ nhạy chẩn đoán.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Mỹ Kim đã giải quyết trọn vẹn bài toán xác định tính đa hình của gen sinh ung LMP1 trên bệnh nhân ung thư vòm họng tại Việt Nam. Thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa các công cụ sinh tin học hiện đại và kỹ thuật sinh học phân tử chuẩn mực, nghiên cứu khẳng định tần số xuất hiện tuyệt đối (100%) của hai biến thể ác tính cao 30-bp deletion và XhoI-loss trên các mẫu mô UTVH khảo sát.

Kết quả này không chỉ đóng góp cứ liệu khoa học giá trị vào bản đồ dịch tễ học phân tử EBV thế giới, mà còn mở ra hướng ứng dụng thực tiễn to lớn trong việc phát triển các bộ kit sinh học phân tử phục vụ tầm soát sớm, giúp giảm thiểu tỷ lệ tử vong do ung thư vòm họng tại Việt Nam trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư là một nhóm các bệnh phổ biến mà nhiều người bị mắc phải trên thế giới. Mỗi ngày hàng triệu người bệnh phải đối mặt với nỗi đau bệnh tật và gánh nặng về kinh tế gia đình do ung thư gây ra. Ung thư vòm họng là một trong mười loại ung thư phổ biến của nước ta. Theo thống kê của Globocan (2018), nước ta có số ca mắc ung thư vòm họng mới là 6.212 ca, đứng thứ hai trong các nước Đông Nam Á.

Cũng theo thống kê này, cùng năm chúng ta có tới 4.232 ca tử vong do ung thư vòm họng và cũng là nước đứng thứ hai về tỉ lệ chết do ung thư vòm họng gây ra trong cùng khu vực. Thế nhưng, ung thư vòm họng có thể được điều trị tốt nếu được phát hiện sớm và kịp thời. Tuy nhiên, bệnh nhân bị loại ung thư này thường bị phát hiện khi đã tiến triển bệnh ở giai đoạn cuối hoặc gần cuối. Có nhiều nguyên nhân gây ra sự trễ nải này và các nhà nghiên cứu luôn luôn tìm kiếm các phương pháp để phát hiện và điều trị sớm nhất có thể cho bệnh nhân ung thư vòm họng.

Những năm gần đây, việc tìm kiếm các dấu chứng sinh học để phục vụ cho việc sàng lọc, chẩn đoán ung thư vòm họng ngày càng phát triển và có tính ứng dụng cao. Các nghiên cứu từ trước cho thấy, sự xâm nhiễm của Epstein- Barr virus (EBV) là nguyên nhân chính gây ra ung thư vòm họng. Do đó, các nghiên cứu về xây dựng dấu chứng sinh học tiềm năng cũng được tập trung trên các gene của EBV, đặc biệt là việc phát hiện các biến thể trên các gene của EBV trên bệnh nhân ung thư vòm họng. Hơn nữa, việc phát hiện các biến thể còn cung cấp cơ sở cho các nghiên cứu về chức năng và cơ chế phát sinh ung thư.

Việt Nam hiện nay cũng có nhiều nghiên cứu về ung thư vòm họng trên các họ gene của EBV như họ gene: EBNAs, LMPs, EBERs,. Trong đó LMP1 của họ gene LMPs là một protein màng tiêu biểu của EBV đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới tập trung nghiên cứu và khẳng định là một gene mang nhiều biến thể tiêu biểu cho dấu chứng sinh học tiềm năng. Nhưng tại Việt Nam, nghiên cứu về các biến thể trên gene LMP1 cũng như tính đa hình gene LMP1 vẫn chưa có nhiều. Hai biến thể, xóa 30-bp (30-bp deletion) và mất vị trí xhoI (XhoI-loss) được xem là các 2 biến thể tiêu biểu thể hiện tính đa hình của gene LMP1.

Vì vậy, em thực hiện triển khai đề tài:” Khảo sát tính đa hình của gene LMP1 trên bệnh nhân ung thư vòm họng tại Việt Nam” với mong muốn nghiên cứu được tính đa hình của gene LMP1 với hai biến thể xóa 30-bp và mất vị trí XhoI, đồng thời khám phá thêm các đột biến xung quanh vùng gene được khảo sát. Từ đó, nghiên cứu có thể so sánh kiểu gen, vị trí các biến thể tìm được với cơ sở dữ liệu của những nghiên cứu trên thế giới trước đó về đa hình gene LMP1 để có thể đưa ra sự tương đồng hoặc khác biệt, cũng như tần số hiện diện của các đa hình gene LMP1 của EBV giữa Việt Nam và những nước khác hoặc khu vực khác trên thế giới. Đồng thời, em cũng mong đề tài sẽ góp phần là một tiền đề để có thể giúp xây dựng được một dấu chứng sinh học sàng lọc cho EBV trong tương lai. 3 PHẦN I - TỔNG QUAN 1.

TỔNG QUAN VỀ UNG THƯ 1. Ung thư là gì? Ung thư không phải là một căn bệnh, mà nó là tập hợp một nhóm các bệnh liên quan có thể xảy ra ở hầu hết mọi nơi trong cơ thể chúng ta. Cơ bản nhất, ung thư là căn bệnh của các gene trong các tế bào của cơ thể, bởi vì gene kiểm soát cách thức hoạt động của các tế bào. Vì vậy, khi những gene này bị bột biến, sự thay đổi đó có thể khiến các tế bào gặp trục trặc, khiến chúng phát triển và phân chia một cách không cần thiết, sự chết đi của tế bào không xảy ra đúng hạn.

Khi đó, những tế bào bất thường này có thể trở thành ung thư. Các tế bào ung thư có thể phát triển trực tiếp vào mô hoặc di chuyển, xâm lấn đến các cơ quan khác qua hệ bạch huyết hoặc máu, quá trình này được gọi là di căn (1). Phân loại ung thư Có hơn 100 loại ung thư hiện nay. Ung thư thường được đặt tên theo nơi chúng hình thành hoặc loại tế bào hình thành nên chúng (2).

Về cơ bản, ung thư thường được chia thành các nhóm chính sau (2): - Ung thư biểu mô (Carcinoma): là loại ung thư phổ biến nhất. Chúng được hình thành ở các tế bào biểu mô, là các tế bào bao phủ bên trong và bên ngoài bề mặt của cơ thể. - Ung thư mô liên kết (Sarcoma): là ung thư hình thành trong các mô xương và mô mềm, bao gồm cơ, mỡ, mạch máu, mạch bạch huyết và mô sợi (như gân và dây chằng). - Bệnh bạch cầu (Leukemia): là ung thư hình thành trong mô tạo máu của tủy xương.

Những ung thư này không tạo thành khối u rắn, mà thay vào đó tạo thành một lượng lớn bạch cầu bất thường tích tụ trong máu và tủy xương, lấn át các tế 4 bào máu bình thường. Do đó, nó gây ra lượng tế bào máu trong cơ thể bị thấp khiến cơ thể khó lấy oxy hơn đến các mô, khó kiểm soát chảy máu hoặc chống nhiễm trùng. - Ung thư hạch (Lymphoma): là ung thư bắt đầu trong tế bào lympho (tế bào T hoặc tế bào B). Trong ung thư hạch, các tế bào lympho bất thường tích tụ trong các hạch bạch huyết và mạch bạch huyết, cũng như trong các cơ quan khác của cơ thể.

Có hai loại ung thư hạch chính là ung thư hạch Hodgkin ( có các tế bào lympho bất thường là Reed-Sternberg được hình thành từ các tế bào B) và ung thư hạch không Hodgkin ( có một nhóm lớn các tế bào lympho bất thường và được hình thành từ tế bào B hoặc tế bào T). - Đa u tủy (Multiple Myeloma): là ung thư bắt đầu trong các tế bào plasma. Các tế bào plasma bất thường, tích tụ trong tủy xương và hình thành các khối u trong xương khắp cơ thể. Đa u tủy còn được gọi là u nguyên bào plasma và bệnh Kahler.

- Ung thư hắc tố: bắt đầu trong các tế bào trở thành melanocytes, là những tế bào chuyên biệt tạo ra melanin (sắc tố màu cho da). - Ung thư hệ thần kinh: ung thư bắt nguồn từ các mô hệ thần kinh, tế bào não và tủy sống. Tình hình ung thư trên thế giới và trong nước ta Năm 2018 theo thống kê của Globocan, trên thế giới có khoảng 18,1 triệu ca mới mắc ung thư, số ca tử vong lên đến gần 9,6 triệu ca (3), cứ trong 6 trường hợp thì có 1 trường hợp chết do ung thư (1), đây là những con số vô cùng đáng báo động. Các quốc gia có số ca tử vong do ung thư cao nhất lần lượt là Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản, Đức.

Ngoài ra, Châu Á cũng là châu lục có tỷ lệ mắc ca mới và tử vong cao nhất chiếm 48,4% và 57,3% so trên toàn thế giới (3). Tỷ lệ mắc ca mới (Incidence) và tỷ lệ tử vong (Mortality) do ung thư trên cả hai giới tính của từng châu lục trên thế giới. Tỷ lệ ca mắc mới do các ung thư trên toàn thế giới năm 2018. Tỷ lệ ca tử vong do các ung thư trên toàn thế giới năm 2018.

Trong khi đó, số ca ung thư mắc mới vào năm 2018 của Việt Nam cũng vô cùng cao, lên đến khoảng 164.671 ca, số ca tử vong do ung thư trong cùng năm là 114. Việt Nam đang đứng trước những khó khăn to lớn và cấp thiết do ung thư gây ra bởi số ca mắc mới và tử vong do ung thư ngày càng tăng lên nhanh chóng. Theo ước tính của Globocan, vào năm 2040 ở Việt Nam số ca mắc mới và tử vong do ung thư có thể lên đến con số 285. Tỷ lệ các loại ung thư ở Việt Nam năm 2018.

7 Chú thích: Số liệu được thống kê cho tất cả các độ tuổi và không phân biệt giới tính. TỔNG QUAN VỀ UNG THƯ VÒM HỌNG 2. Sơ lược về ung thư vòm họng Ung thư biểu mô vòm họng (UTVH) là một khối u phát sinh từ các tế bào biểu mô bao phủ bề mặt và đường vào vòm họng. Năm 1921, lần đầu tiên Regaud và Schmincke mô tả UTVH như một thực thể riêng biệt (5, 6).

UTVH thường bắt đầu trong vùng vòm mũi họng, là phần trên cùng của hầu họng, nằm phía sau khoang mũi và gần nền sọ. Các triệu chứng thường gặp bao gồm: [1] sự xuất hiện của khối u trong vòm họng gây chảy máu cam, tắt nghẽn mũi; [2] sự rối loạn chức năng của ống eustachian gây ù tai, nghe kém, điếc tai; [3] xói mòn nền sọ và liệt dây thần kinh sọ gây đau đầu, tê liệt; [4] di căn hạch ở cổ,…(4). Cũng như các ung thư khác, việc chẩn đoán, sàng lọc sớm bệnh ung thư vòm họng sẽ hứa hẹn cho việc nâng cao khả năng sống sót của bệnh nhân. Vị trí giải phẫu của ung thư vòm họng.

Chú thích: UTVH nằm ở vùng vòm mũi họng, là nơi tiếp giáp với mũi, họng và chỗ đổ của ống vòi nhĩ (nơi thông giữa tai và mũi họng). 8 Có ba phân nhóm của UTVH được công nhận trong phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) (7):  Loại I: ung thư biểu mô tế bào vảy sừng, thường thấy ở người lớn tuổi (Keratinising squamous-cell carcinoma).  Loại II: ung thư biểu mô không sừng hóa (Differentiated nonkeratinising carcinoma).  Loại III: ung thư biểu mô không biệt hóa (Undifferentiated carcinoma).

Theo thống kê tại Bắc Mỹ, khoảng 25% bệnh nhân có khối u thuộc mô học loại I, 12% có loại II và 63% có loại III. Còn ở phía nam Trung Quốc, bệnh nhân thuộc loại I là 2%, loại II là 3% và loại III là 95% (4). Năm 1991, loại II và III đã được kết hợp thành một loại ung thư biểu mô không sừng hóa (8). UTVH thường được phát hiện trễ, hầu hết ở giai đoạn muộn do biểu hiện của những người bệnh UTVH thường không rõ ràng, dễ dàng bị người bệnh xem nhẹ, vì triệu chứng của UTVH hầu hết là các triệu chứng “mượn” từ các cơ quan lân cận khác như: tai, mũi, thần kinh….

Trong khi đó, nếu được phát hiện, chẩn đoán và chữa trị vào giai đoạn đầu thì bệnh nhân mắc UTVH có thể được chữa trị và phục hồi tốt.