Khảo sát rung động khớp thái dương hàm bằng hệ thống biojva trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng rối loạn thái dương hàm

Khảo sát rung động khớp thái dương hàm bằng hệ thống biojva trên người trẻ trưởng thành không triệu chứng rối loạn thái dương hàm.

• Tác giả: Bạch Thái An
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Kim Anh
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Khảo Sát Rung Động Khớp Thái Dương Hàm Trên Người Trẻ Không Triệu Chứng Rối Loạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ VIỆT ANH
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khớp thái dương hàm
• 1.2. Vận động chức năng
• 1.3. Rối loạn thái dương hàm
• 1.3.1. Định nghĩa
• 1.3.2. Dịch tễ
• 1.3.3. Triệu chứng và dấu hiệu
• 1.3.4. Phân loại RLTDH
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương tiện nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Các biến nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.8. Kiểm soát sai lệch thông tin
• 2.9. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm của rung động khớp thái dương hàm trên người không có triệu chứng rối loạn thái dương hàm
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4. Ý nghĩa của đề tài
• 3.5. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khảo Sát Rung Động Khớp Thái Dương Hàm

Rối loạn khớp thái dương hàm (RLTDH) là bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng đến 40-60% dân số thế giới. Tại Việt Nam, tỷ lệ này trên 64%. RLTDH bao gồm các rối loạn liên quan đến cơ hàm, khớp thái dương hàm và các cấu trúc liên quan. Các nhà lâm sàng thường dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng và các cận lâm sàng như X-quang, siêu âm, CBCT, MRI để xác định tình trạng khớp thái dương hàm. Các phương pháp như sờ nắn, nghe tiếng kêu khớp và siêu âm dễ thực hiện nhưng phụ thuộc vào kinh nghiệm. MRI được coi là tiêu chuẩn vàng nhưng chi phí cao và ít cơ sở y tế có. Khảo sát rung động khớp là một phương pháp mới, hứa hẹn nhiều tiềm năng.

1.1. Giải Phẫu và Chức Năng Khớp Thái Dương Hàm TDH

Khớp thái dương hàm là khớp động, cấu tạo gồm lồi cầu xương hàm dưới và lồi khớp - hõm khớp xương thái dương, đệm giữa là đĩa khớp. Đĩa khớp hình oval, mỏng ở trung tâm, dày ở ngoại vi. Khớp được bao bọc bởi bao khớp, lót mặt trong là màng hoạt dịch. Ở vị trí đóng hàm, đĩa khớp ở phía trên trước đầu lồi cầu. Khi hàm dưới vận động, xảy ra chuyển động xoay và trượt. Ở khớp thái dương hàm bình thường, các chuyển động trơn tru, tạo ra rất ít rung động. Theo tài liệu gốc, "Đối với khớp TDH bình thường, ở vị trí đóng hàm, đĩa khớp ở phía trên trước đầu lồi cầu..."

1.2. Rối Loạn Khớp Thái Dương Hàm RLTDH Định Nghĩa và Dịch Tễ

Theo Viện hàn lâm về đau miệng mặt Hoa Kỳ (AAOP), rối loạn thái dương hàm là tập hợp các rối loạn liên quan đến khớp thái dương hàm, cơ hàm và các cấu trúc liên quan. Tỷ lệ RLTDH trên thế giới khoảng 40-60%. Tại Việt Nam, tỷ lệ này là 64,87% ở người lớn (18-54 tuổi). Các triệu chứng chính là đau và loạn năng. Đau là lý do chính khiến bệnh nhân đến khám. Loạn năng biểu hiện là tiếng kêu khớp và sự gián đoạn trong vận động của hàm dưới. Theo Okeson, triệu chứng đau có thể tăng giảm theo thời gian ngay cả khi không điều trị.

II. Vấn Đề Tại Sao Cần Khảo Sát Rung Động Khớp Ở Người Trẻ

Việc xác định tình trạng khớp thái dương hàm chủ yếu dựa vào các phương pháp chủ quan và tốn kém. Sờ nắn, nghe tiếng kêu khớp phụ thuộc vào kinh nghiệm. MRI chi phí cao và ít cơ sở y tế có. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác như X-quang và CBCT có thể gây hại do phơi nhiễm phóng xạ. Do đó, cần một phương pháp khách quan, không xâm lấn và chi phí hợp lý để sàng lọc các bệnh lý khớp thái dương hàm, đặc biệt ở người trẻ để có biện pháp can thiệp sớm. Khảo sát rung động khớp có tiềm năng đáp ứng các yêu cầu này.

2.1. Hạn Chế Của Các Phương Pháp Đánh Giá Khớp TDH Hiện Tại

Các phương pháp hiện tại như sờ nắn, nghe tiếng kêu khớp phụ thuộc vào kinh nghiệm của bác sĩ. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như X-quang, CBCT có thể gây hại do phơi nhiễm phóng xạ. MRI là tiêu chuẩn vàng nhưng chi phí cao và không phải cơ sở y tế nào cũng có. Việc lựa chọn phương pháp chẩn đoán hình ảnh cũng cần cân nhắc vì MRI có giá trị cao khi khảo sát mô mềm, trong khi CBCT lại có ưu thế khi khảo sát mô cứng.

2.2. Tiềm Năng Của Phân Tích Rung Động Khớp JVA Trong Chẩn Đoán

Phương pháp phân tích rung động khớp (JVA) bằng hệ thống BioJVA được giới thiệu như một công cụ hỗ trợ sàng lọc các bệnh lý rối loạn nội khớp. Phương pháp này sử dụng cảm biến đặt lên vùng da tương ứng vị trí khớp thái dương hàm để ghi nhận và phân tích các rung động. Ưu điểm của phương pháp này là kỹ thuật thực hiện đơn giản, nhanh chóng, cho kết quả khách quan hơn và không xâm lấn. Chi phí cũng thấp hơn so với MRI.

III. Phương Pháp Khảo Sát Rung Động Khớp Thái Dương Hàm JVA

Phương pháp khảo sát rung động khớp (JVA) sử dụng hệ thống BioJVA để ghi nhận và phân tích các rung động phát ra từ khớp thái dương hàm khi hàm dưới vận động. Cảm biến được đặt lên vùng da tương ứng vị trí khớp, kết nối với máy tính. Các rung động được thể hiện dưới dạng hình ảnh sóng và các thông số đặc trưng. Các nhà lâm sàng đối chiếu các thông số này lên sơ đồ chẩn đoán JVA Flowchart để có chẩn đoán sơ bộ về tình trạng và chức năng khớp. JVA là một công cụ sàng lọc hiệu quả, bổ sung thông tin cho khám lâm sàng.

3.1. Hệ Thống BioJVA Cấu Tạo và Nguyên Lý Hoạt Động

Hệ thống BioJVA bao gồm cảm biến rung động, headset và bộ khuếch đại, và phần mềm BioPak. Cảm biến rung động được đặt lên vùng da tương ứng vị trí khớp thái dương hàm. Headset và bộ khuếch đại thu nhận và khuếch đại tín hiệu rung động. Phần mềm BioPak ghi nhận, phân tích và hiển thị các rung động dưới dạng hình ảnh sóng và các thông số đặc trưng. Phần mềm có các chế độ "Record mode" và "Review mode" để ghi nhận và xem lại dữ liệu.

3.2. Các Thông Số Rung Động Khớp Thái Dương Hàm Quan Trọng

Các thông số rung động khớp quan trọng bao gồm năng lượng toàn phần, năng lượng sóng trên 300Hz, năng lượng sóng dưới 300Hz, tỉ số năng lượng >300Hz/<300Hz, cường độ đỉnh, tần số đỉnh và tần số trung vị. Năng lượng toàn phần thể hiện tổng năng lượng của rung động. Năng lượng sóng trên 300Hz và dưới 300Hz phản ánh các thành phần tần số cao và thấp của rung động. Tần số đỉnh và tần số trung vị cho biết tần số rung động chủ yếu.

IV. Nghiên Cứu Đặc Điểm Rung Động Khớp Ở Người Trẻ Không Triệu Chứng

Nghiên cứu này khảo sát rung động khớp thái dương hàm bằng hệ thống BioJVA trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng rối loạn thái dương hàm. Mục tiêu là xác định giá trị trung bình của các thông số rung động khớp, so sánh giá trị giữa hai bên và giữa nam nữ, và khảo sát thời điểm xuất hiện các rung động trong chu kỳ há ngậm. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu tham khảo quan trọng về đặc điểm rung động khớp ở người bình thường, giúp ích cho việc chẩn đoán và điều trị RLTDH.

4.1. Thiết Kế Nghiên Cứu và Đối Tượng Tham Gia

Nghiên cứu được thực hiện trên người trẻ trưởng thành không có các triệu chứng rối loạn thái dương hàm. Các đối tượng được lựa chọn dựa trên các tiêu chí loại trừ như có tiền sử chấn thương vùng hàm mặt, có các bệnh lý toàn thân ảnh hưởng đến khớp thái dương hàm, hoặc đang điều trị các bệnh lý răng miệng. Các đối tượng tham gia nghiên cứu được khám lâm sàng để đảm bảo không có các dấu hiệu của RLTDH.

4.2. Kết Quả Giá Trị Trung Bình Các Thông Số Rung Động Khớp

Nghiên cứu xác định giá trị trung bình của các thông số rung động khớp như năng lượng toàn phần, năng lượng sóng trên 300Hz, năng lượng sóng dưới 300Hz, tỉ số năng lượng >300Hz/<300Hz, cường độ đỉnh, tần số đỉnh và tần số trung vị. Kết quả cho thấy có sự khác biệt về giá trị trung bình của một số thông số giữa hai bên khớp thái dương hàm và giữa nam và nữ. Tuy nhiên, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê.

4.3. Thời Điểm Xuất Hiện Rung Động Trong Chu Kỳ Há Ngậm

Nghiên cứu cũng khảo sát thời điểm xuất hiện các rung động khớp thái dương hàm trong chu kỳ há ngậm. Kết quả cho thấy rung động thường xuất hiện ở cuối pha đóng và cuối pha há. Một số rung động cũng xuất hiện ở giữa pha đóng và giữa pha há. Thời điểm xuất hiện rung động có thể liên quan đến các hoạt động của cơ nhai và sự tương tác giữa lồi cầu, đĩa khớp và lồi khớp.

V. Ứng Dụng và Ý Nghĩa Của Khảo Sát Rung Động Khớp JVA

Khảo sát rung động khớp (JVA) có nhiều ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị rối loạn thái dương hàm. JVA có thể được sử dụng để sàng lọc các bệnh lý khớp thái dương hàm, bổ sung thông tin cho khám lâm sàng và giúp các nhà lâm sàng lựa chọn các chỉ định cận lâm sàng tiếp theo phù hợp. JVA cũng có thể được sử dụng để theo dõi hiệu quả điều trị và đánh giá chức năng khớp thái dương hàm sau phẫu thuật.

5.1. JVA Trong Sàng Lọc và Chẩn Đoán Sớm RLTDH

JVA có thể được sử dụng như một công cụ sàng lọc ban đầu để phát hiện sớm các bệnh lý khớp thái dương hàm. Kết quả JVA có thể giúp các nhà lâm sàng xác định những bệnh nhân có nguy cơ cao mắc RLTDH và cần được khám và điều trị chuyên sâu hơn. Việc chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời có thể giúp ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng của RLTDH.

5.2. JVA Trong Theo Dõi Hiệu Quả Điều Trị RLTDH

JVA có thể được sử dụng để theo dõi hiệu quả điều trị RLTDH. Các thông số rung động khớp có thể được sử dụng để đánh giá sự cải thiện về chức năng khớp thái dương hàm sau điều trị. JVA cũng có thể giúp các nhà lâm sàng điều chỉnh kế hoạch điều trị để đạt được kết quả tốt nhất.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Rung Động Khớp TDH

Nghiên cứu về khảo sát rung động khớp thái dương hàm trên người trẻ không triệu chứng mở ra hướng đi mới trong chẩn đoán và điều trị rối loạn thái dương hàm. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định các giá trị tham chiếu chuẩn cho từng nhóm tuổi và giới tính, cũng như đánh giá độ tin cậy và độ chính xác của phương pháp JVA. Trong tương lai, JVA có thể trở thành một công cụ chẩn đoán quan trọng trong nha khoa.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Rung Động Khớp TDH

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về rung động khớp thái dương hàm bao gồm: Xác định các giá trị tham chiếu chuẩn cho từng nhóm tuổi và giới tính. Đánh giá độ tin cậy và độ chính xác của phương pháp JVA. Nghiên cứu mối liên hệ giữa rung động khớp và các yếu tố nguy cơ RLTDH như stress, nghiến răng. Phát triển các thuật toán phân tích rung động khớp tự động để cải thiện độ chính xác và hiệu quả của chẩn đoán.

6.2. JVA Công Cụ Hỗ Trợ Chẩn Đoán RLTDH Tiềm Năng

Với những ưu điểm về tính khách quan, không xâm lấn và chi phí hợp lý, JVA có tiềm năng trở thành một công cụ hỗ trợ chẩn đoán RLTDH quan trọng trong nha khoa. JVA có thể giúp các nhà lâm sàng chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả RLTDH, cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rối loạn thái dương hàm (RLTDH) là một trong những bệnh lý phổ biến vùng đầu mặt cổ, với tỷ lệ người mắc trên thế giới dao động khoảng 40-60%. Tại Việt Nam, tỷ lệ này còn cao hơn, trên 64% người trưởng thành có ít nhất một triệu chứng hoặc dấu hiệu của RLTDH. Trong đó, hơn 70% các trường hợp liên quan đến rối loạn nội khớp thái dương hàm (TDH). Việc chẩn đoán chính xác tình trạng khớp TDH đóng vai trò quan trọng trong việc điều trị hiệu quả các bệnh lý liên quan. Tuy nhiên, các phương pháp truyền thống như khám lâm sàng, sờ nắn, nghe tiếng kêu khớp hay các kỹ thuật hình ảnh như X-quang, CBCT, MRI đều có những hạn chế nhất định về độ chính xác, chi phí hoặc mức độ xâm lấn.

Phương pháp phân tích rung động khớp TDH (Joint Vibration Analysis - JVA) bằng hệ thống BioJVA được giới thiệu từ những năm 1990 như một công cụ hỗ trợ sàng lọc các bệnh lý nội khớp. Phương pháp này ghi nhận và phân tích các rung động phát ra từ khớp TDH khi hàm dưới vận động, cung cấp các thông số khách quan về chức năng khớp. Ưu điểm của BioJVA là không xâm lấn, chi phí thấp hơn MRI và không gây phơi nhiễm phóng xạ như X-quang hay CBCT.

Nghiên cứu này nhằm khảo sát các đặc điểm rung động khớp TDH trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng RLTDH, xác định giá trị trung bình các thông số rung động, so sánh giữa hai bên khớp và giữa nam nữ, đồng thời khảo sát thời điểm xuất hiện rung động trong chu kỳ há ngậm. Thời gian nghiên cứu thực hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021, với mục tiêu cung cấp dữ liệu tham chiếu quan trọng cho việc chẩn đoán và theo dõi chức năng khớp TDH trong thực hành lâm sàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Cấu trúc và chức năng khớp thái dương hàm: Khớp TDH là khớp động gồm lồi cầu xương hàm dưới, hõm khớp xương thái dương và đĩa khớp sụn sợi. Chuyển động trượt và xoay của lồi cầu và đĩa khớp diễn ra trơn tru trong khớp bình thường, tạo ra rất ít rung động. Rối loạn nội khớp gây ra ma sát tăng, sinh ra rung động đáng kể.

• Phân tích rung động khớp (JVA): Dựa trên nguyên lý rung động và ma sát, rung động được ghi nhận bằng cảm biến gia tốc đặt trên vùng da tương ứng khớp TDH. Phần mềm BioJVA phân tích các tín hiệu này thành các thông số đặc trưng như năng lượng toàn phần, năng lượng sóng trên và dưới 300Hz, cường độ đỉnh, tần số đỉnh và trung vị.

• Phân loại rung động và chẩn đoán JVA: Dữ liệu rung động được đối chiếu với sơ đồ chẩn đoán JVA Flowchart, phân loại rung động thành các mức nhỏ, trung bình, lớn và rất lớn dựa trên năng lượng toàn phần, từ đó gợi ý tình trạng khớp TDH và mức độ cần can thiệp.

Các khái niệm chính bao gồm: năng lượng toàn phần (Total Integral), năng lượng sóng trên 300Hz (Integral >300Hz), năng lượng sóng dưới 300Hz (Integral <300Hz), tỉ số năng lượng >300Hz/<300Hz, cường độ đỉnh (peak amplitude), tần số đỉnh (peak frequency), tần số trung vị (median frequency).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang khảo sát rung động khớp TDH trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng RLTDH.

• Đối tượng nghiên cứu: Người trẻ trưởng thành tại Thành phố Hồ Chí Minh, không có triệu chứng hoặc dấu hiệu RLTDH qua khám lâm sàng và hỏi bệnh sử.

• Cỡ mẫu: Khoảng 186 đối tượng, gồm cả nam và nữ, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện kết hợp với tiêu chuẩn loại trừ nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy.

• Phương tiện nghiên cứu: Hệ thống BioJVA gồm bộ tai nghe gắn cảm biến gia tốc, bộ khuếch đại tín hiệu và phần mềm Total BioPak để ghi nhận và phân tích rung động khớp TDH.

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Đối tượng thực hiện vận động há ngậm theo nhịp điệu hình mẫu trên màn hình máy tính, rung động khớp TDH được ghi nhận đồng thời ở hai bên. Dữ liệu được phân tích qua các cửa sổ phần mềm như JVA Sweep, JVA Summary, Zoom View.

• Phân tích số liệu: Sử dụng thống kê mô tả để xác định giá trị trung bình, độ lệch chuẩn các thông số rung động. So sánh giữa hai bên khớp và giữa nam nữ bằng các kiểm định thống kê phù hợp (t-test, ANOVA). Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2021.

• Kiểm soát sai lệch và đạo đức: Đảm bảo tính khách quan trong đo đạc, kiểm soát các yếu tố gây nhiễu. Nghiên cứu tuân thủ các quy định đạo đức y sinh, có sự đồng thuận của người tham gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Giá trị trung bình các thông số rung động khớp TDH:

   • Năng lượng toàn phần trung bình khoảng 8-10 kPaHz, thuộc nhóm rung động nhỏ, phù hợp với khớp TDH bình thường.
   • Năng lượng sóng trên 300Hz trung bình dưới 1.5 kPaHz, thấp hơn ngưỡng 3 kPaHz gợi ý thoái hóa khớp.
   • Năng lượng sóng dưới 300Hz dao động khoảng 4.8-9 kPaHz, phản ánh rung động chủ yếu từ mô mềm.
   • Cường độ đỉnh trung bình từ 0.5 đến 1.5 Pa, thấp hơn mức 6 Pa thường thấy ở bệnh nhân có tiếng kêu khớp rõ ràng.
   • Tần số đỉnh và trung vị lần lượt khoảng 33-35 Hz và 60-95 Hz, phù hợp với nhóm không có triệu chứng RLTDH.

2. So sánh giữa hai bên khớp TDH:

   • Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về các thông số rung động giữa bên trái và bên phải, cho thấy sự cân đối chức năng khớp ở người không triệu chứng.

3. So sánh giữa nam và nữ:

   • Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở một số thông số như năng lượng toàn phần và năng lượng sóng dưới 300Hz, với nữ thường có giá trị cao hơn, phản ánh sự khác biệt sinh lý và cơ học giữa hai giới.

4. Thời điểm xuất hiện rung động trong chu kỳ há ngậm:

   • Rung động chủ yếu xuất hiện ở cuối pha há hoặc giữa pha đóng, tương tự các nghiên cứu quốc tế, cho thấy sự ổn định của mẫu rung động trên người không triệu chứng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo quốc tế về đặc điểm rung động khớp TDH trên người không có triệu chứng RLTDH, như nghiên cứu của Gupta (2016) và Huang (2011). Việc không phát hiện sự khác biệt giữa hai bên khớp cho thấy chức năng khớp cân bằng, không có dấu hiệu rối loạn nội khớp tiềm ẩn. Sự khác biệt giữa nam và nữ có thể do yếu tố sinh học và cơ học khác nhau, cần được xem xét khi đánh giá lâm sàng.

Thời điểm xuất hiện rung động phù hợp với các pha vận động hàm, phản ánh các chuyển động sinh lý của lồi cầu và đĩa khớp. Dữ liệu này có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất rung động theo thời gian trong chu kỳ há ngậm, giúp trực quan hóa đặc điểm chức năng khớp.

Phương pháp BioJVA chứng minh là công cụ khách quan, không xâm lấn, có thể hỗ trợ sàng lọc và theo dõi chức năng khớp TDH hiệu quả, đặc biệt trong nhóm người không có triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, phương pháp này không thay thế hoàn toàn các kỹ thuật hình ảnh như MRI mà nên được sử dụng bổ sung trong quy trình chẩn đoán.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng BioJVA trong sàng lọc chức năng khớp TDH: Khuyến nghị các cơ sở y tế chuyên khoa Răng Hàm Mặt sử dụng hệ thống BioJVA để đánh giá chức năng khớp TDH cho người trẻ trưởng thành, đặc biệt những người chưa có triệu chứng rõ ràng, nhằm phát hiện sớm các rối loạn nội khớp.

2. Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ y tế: Tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật sử dụng BioJVA và phân tích dữ liệu cho bác sĩ, kỹ thuật viên nhằm nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong chẩn đoán.

3. Xây dựng cơ sở dữ liệu tham chiếu: Thiết lập cơ sở dữ liệu các thông số rung động khớp TDH chuẩn cho người Việt Nam theo độ tuổi, giới tính để làm chuẩn so sánh trong chẩn đoán và nghiên cứu tiếp theo.

4. Kết hợp BioJVA với các phương pháp chẩn đoán khác: Khuyến khích sử dụng BioJVA như một bước sàng lọc ban đầu, sau đó chỉ định các kỹ thuật hình ảnh như MRI hoặc CBCT khi cần thiết, nhằm tối ưu chi phí và giảm thiểu phơi nhiễm phóng xạ.

5. Thời gian thực hiện: Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 1-2 năm tới, bắt đầu từ các bệnh viện và phòng khám chuyên khoa lớn tại các thành phố lớn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Răng Hàm Mặt: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu tham chiếu và phương pháp đánh giá chức năng khớp TDH khách quan, hỗ trợ chẩn đoán và điều trị hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu y học và nha khoa: Tài liệu là nguồn tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về chức năng khớp TDH, đặc biệt trong nhóm người không triệu chứng.

3. Sinh viên và học viên cao học ngành Răng Hàm Mặt: Giúp hiểu rõ về phương pháp phân tích rung động khớp, các thông số đặc trưng và ứng dụng trong thực hành lâm sàng.

4. Chuyên gia phát triển thiết bị y tế: Cung cấp cơ sở khoa học để cải tiến và phát triển các hệ thống phân tích rung động khớp TDH phù hợp với đặc điểm dân số Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân tích rung động khớp TDH là gì?
   Phương pháp ghi nhận và phân tích các rung động phát ra từ khớp thái dương hàm khi hàm dưới vận động, giúp đánh giá chức năng khớp một cách khách quan và không xâm lấn.

2. BioJVA có ưu điểm gì so với các phương pháp khác?
   BioJVA không gây phơi nhiễm phóng xạ, chi phí thấp hơn MRI, thực hiện nhanh chóng và cho kết quả khách quan hơn so với sờ nắn và nghe tiếng kêu khớp truyền thống.

3. Các thông số rung động quan trọng gồm những gì?
   Bao gồm năng lượng toàn phần, năng lượng sóng trên và dưới 300Hz, tỉ số năng lượng >300Hz/<300Hz, cường độ đỉnh, tần số đỉnh và tần số trung vị, mỗi thông số phản ánh đặc điểm rung động và tình trạng khớp.

4. Rung động khớp TDH bình thường có đặc điểm thế nào?
   Rung động nhỏ, năng lượng toàn phần dưới 20 kPaHz, cường độ đỉnh thấp, tần số đỉnh và trung vị ở mức thấp, không có sự khác biệt lớn giữa hai bên khớp.

5. BioJVA có thể phát hiện sớm rối loạn nội khớp không?
   Có, đặc biệt thông số tần số trung vị và tần số đỉnh giúp phát hiện các dấu hiệu rối loạn nội khớp giai đoạn sớm, ngay cả khi chưa có triệu chứng lâm sàng rõ ràng.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được các giá trị trung bình của các thông số rung động khớp TDH trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng RLTDH, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế.
• Không có sự khác biệt đáng kể giữa hai bên khớp, trong khi có sự khác biệt về một số thông số giữa nam và nữ.
• Thời điểm xuất hiện rung động chủ yếu ở cuối pha há và giữa pha đóng, phản ánh chức năng khớp bình thường.
• Phương pháp BioJVA là công cụ hỗ trợ sàng lọc hiệu quả, không xâm lấn, có thể ứng dụng rộng rãi trong thực hành lâm sàng.
• Đề xuất triển khai đào tạo, xây dựng cơ sở dữ liệu tham chiếu và kết hợp BioJVA với các kỹ thuật chẩn đoán khác trong vòng 1-2 năm tới để nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị RLTDH.

Luận văn này là tài liệu tham khảo quý giá cho các chuyên gia, nhà nghiên cứu và cán bộ y tế trong lĩnh vực Răng Hàm Mặt, góp phần nâng cao hiệu quả chẩn đoán và quản lý các bệnh lý khớp thái dương hàm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Rối loạn thái dương hàm (RLTDH) là một trong những bệnh lý phổ biến của vùng đầu mặt cổ. Trên thế giới, có khoảng 40-60% dân số có ít nhất một dấu hiệu của RLTDH [46]. Tại Việt Nam, tỉ lệ người có ít nhất một triệu chứng hay dấu hiệu của RLTDH là trên 64% [4]. RLTDH bao gồm các rối loạn liên quan đến cơ hàm, khớp thái dương hàm (TDH) và các cấu trúc liên quan khác.

Trong đó, tỉ lệ các trường hợp RLTDH có liên quan đến các rối loạn ở khớp TDH là trên 70% [48]. Hiện nay, theo quan sát của chúng tôi, tại Việt Nam, các nhà lâm sàng xác định tình trạng của khớp TDH chủ yếu dựa vào bệnh sử, khám lâm sàng (sờ nắn vùng khớp, nghe tiếng kêu khớp, đánh giá các vận động hàm,.) và các cận lâm sàng như phim X quang, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính chùm tia hình nón (CBCT), chụp cộng hưởng từ (MRI),. Các phương pháp như sờ - nghe tiếng kêu khớp và siêu âm là những phương pháp không xâm lấn, dễ thực hiện, tuy nhiên kết quả phụ thuộc vào kinh nghiệm và trình độ của nhà lâm sàng. Mức độ đồng thuận giữa các nhà lâm sàng trong việc xác định có hay không có tiếng kêu khớp, tiếng kêu khớp là tiếng lụp cụp, hay tiếng lạo xạo bằng phương pháp sờ hoặc sử dụng tai nghe y khoa chỉ đạt ở mức trung bình (kappa < 0.

Phim X quang, CBCT là những phương pháp chẩn đoán hình ảnh thường được dùng để khảo sát diện khớp xương lồi cầu, hõm khớp, lồi khớp. Tuy nhiên, bệnh nhân sẽ phải phơi nhiễm với phóng xạ. MRI được coi là chuẩn vàng trong chẩn đoán các rối loạn sắp xếp đĩa khớp, các rối loạn liên quan đến mô mềm tại khớp. Đây là một phương pháp không xâm lấn, tuy nhiên bệnh nhân rất khó tiếp cận vì chi phí khá cao và rất ít cơ sở y tế có thể trang bị máy MRI vì những đòi hỏi nghiêm ngặt về cơ sở hạ tầng.

Việc lựa chọn chỉ định chụp MRI hay CBCT cũng cần được cân nhắc vì MRI có giá trị cao khi khảo sát mô mềm, trong khi đó CBCT lại có ưu thế khi khảo sát mô cứng. 2 Vào khoảng năm 1990, phương pháp phân tích rung động khớp TDH (Joint vibration analysis –JVA) bằng hệ thống BioJVA lần đầu tiên được giới thiệu như một công cụ hỗ trợ sàng lọc các bệnh lý rối loạn nội khớp. Phương pháp này sử dụng cảm biến đặt lên vùng da tương ứng vị trí khớp TDH và kết nối với hệ thống máy tính để ghi nhận và phân tích các rung động phát ra từ khớp TDH khi hàm dưới thực hiện vận động, sau đó thể hiện các rung động này dưới dạng hình ảnh sóng và các thông số đặc trưng. Các nhà lâm sàng đối chiếu các thông số này lên sơ đồ chẩn đoán JVA Flowchart sẽ có được chẩn đoán sơ bộ về tình trạng và chức năng khớp TDH.

Ưu điểm của phương pháp này là kĩ thuật thực hiện đơn giản và nhanh chóng, cho kết quả mang tính khách quan hơn phương pháp sờ và nghe tiếng kêu khớp. Hơn nữa, đây là một phương pháp không xâm lấn, bệnh nhân không phải phơi nhiễm với phóng xạ như trong kỹ thuật chụp X quang hay CBCT và chi phí bệnh nhân phải trả thấp hơn so với MRI. Mặc dù JVA không đưa ra được một chẩn đoán xác định về bệnh lý của khớp TDH, JVA có tiềm năng là một công cụ sàng lọc các bệnh lý khớp TDH một cách hiệu quả, bổ sung thông tin cho việc khám lâm sàng và giúp các nhà lâm sàng lựa chọn các chỉ định cận lâm sàng tiếp theo phù hợp. Hiện nay, trên thế giới, phương pháp phân tích rung động khớp TDH đã được ứng dụng trong hỗ trợ chẩn đoán các bệnh lý rối loạn nội khớp và trong các nghiên cứu về khớp TDH [9], [19], [37], [67].

Ở Việt Nam, phương pháp phân tích rung động khớp là một phương pháp mới và tính đến hiện nay chưa có nghiên cứu nào sử dụng phương pháp này trong khám và chẩn đoán các bệnh lý khớp TDH. Với mong muốn tìm hiểu rõ hơn về cách sử dụng cũng như các tính năng của hệ thống phân tích rung động khớp, đồng thời cũng nhằm xác định các đặc điểm của rung động khớp TDH trên người không có triệu chứng RLTDH, chúng tôi thực hiện nghiên cứu:. 3 “Khảo sát rung động khớp thái dương hàm bằng hệ thống BioJVA trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng rối loạn thái dương hàm”. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát: Khảo sát các đặc điểm của rung động khớp thái dương hàm bằng hệ thống BioJVA trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng rối loạn thái dương hàm.

Mục tiêu chuyên biệt: 1. Xác định giá trị trung bình của các thông số rung động khớp TDH trên người trẻ trưởng thành không có các triệu chứng RLTDH. So sánh giá trị trung bình của các thông số rung động khớp TDH bên trái và bên phải 3. So sánh giá trị trung bình của các thông số rung động khớp TDH giữa nam và nữ.

Khảo sát thời điểm xuất hiện các rung động khớp TDH trong chu kỳ há ngậm trên người trẻ trưởng thành không có triệu chứng RLTDH. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khớp thái dƣơng hàm 1.1 Cấu trúc giải phẫu [2] Khớp TDH (hình 1.1) là một khớp động của cơ thể, với cấu tạo gồm các diện khớp xương là lồi cầu xương hàm dưới và lồi khớp – hõm khớp xương thái dương. Đệm giữa hai diện khớp xương này là đĩa khớp. Đĩa khớp là một cấu trúc sụn sợi hình oval, dạng thấu kính lõm 2 mặt, mỏng ở trung tâm và dày ở ngoại vi.

Phần trước và sau của đĩa khớp dày lên gọi là băng trước đĩa và băng sau đĩa. Băng trước đĩa có các sợi collagen hòa vào cùng với bao khớp. Băng sau đĩa được dính với một mô liên kết lỏng lẻo, giàu mạch máu gọi là mô sau đĩa. Mô sau đĩa được giới hạn bởi phía trên là lá sau đĩa trên, nối băng sau đĩa với khe nhĩ trai của xương thái dương, và giới hạn phía dưới là lá sau đĩa dưới, nối băng sau đĩa vào bờ dưới diện khớp sau của lồi cầu.

Lá sau đĩa trên có thành phần chủ yếu là các sợi đàn hồi, còn lá sau đĩa dưới chủ yếu là các sợi collagen không đàn hồi. Khớp TDH được bao bọc bởi bao khớp, là một cấu trúc hình phễu, rộng ở phía nền sọ và thuôn lại ở phía cổ lồi cầu. Các sợi của bao khớp hòa cùng với các sợi của băng trước đĩa, băng sau đĩa và trên toàn bộ chu vi của đĩa khớp, từ đó hình thành 2 buồng khớp: buồng khớp trên và buồng khớp dưới. Lót ở mặt trong bao khớp là màng hoạt dịch sản xuất ra chất hoạt dịch để bôi trơn cho các chuyển động của khớp TDH.1 Khớp TDH bình thường [46] 1.2 Vận động chức năng [2] Đối với khớp TDH bình thường, ở vị trí đóng hàm, đĩa khớp ở phía trên trước đầu lồi cầu, chỗ nối băng sau đĩa với mô sau đĩa nằm ở vị trí 12h so với gờ cao nhất của đầu lồi cầu.

Khi hàm dưới thực hiện vận động, trong khớp TDH sẽ xảy ra 2 chuyển động chính, đó là: chuyển động xoay giữa đĩa khớp và đầu lồi cầu; và chuyển động trượt của phức hợp lồi cầu - đĩa khớp trên sườn sau lồi khớp. Khi há, cơ chân bướm ngoài bó dưới co, kéo lồi cầu ra trước và xuống dưới theo sườn sau của lồi khớp, cơ chân bướm ngoài bó trên dãn. Lúc này các sợi đàn hồi của lá sau đĩa trên bị kéo căng, tạo một lực đàn hồi kéo đĩa khớp xoay về phía sau tới đỉnh của lồi cầu. Ở vị trí há tối đa, lồi cầu ở vị trí đỉnh của lồi khớp.

Phần mỏng trung tâm đĩa khớp cũng được xoay đến đỉnh của lồi cầu, phần mỏng trung tâm đĩa nằm chêm giữa 2 diện khớp xương lồi cầu và lồi khớp. Cơ chân bướm ngoài bó trên dãn trong suốt pha há. Khi pha đóng hàm bắt đầu, cơ chân bướm ngoài bó dưới dãn ra, các cơ nâng hàm bắt đầu co, kéo lồi cầu di chuyển lên trên và ra sau. Đồng thời cơ chân bướm ngoài bó trên co, xoay đĩa khớp về phía trước, giúp kiểm soát vị trí của đĩa khớp, sao cho phần trung tâm đĩa khớp luôn chêm ở giữa diện khớp lồi cầu và diện khớp xương thái dương.

6 Ở khớp TDH bình thường, với sự hoạt động hài hòa của các cơ nhai, sự toàn vẹn của các cấu trúc dây chằng, sự sắp xếp đúng của tương quan lồi cầu – đĩa khớp – lồi khớp, và sự bôi trơn của chất hoạt dịch thì các chuyển động trượt, xoay của lồi cầu và đĩa khớp xảy ra một cách trơn tru, tạo ra rất ít rung động, và nếu có thì những rung động này là rất nhỏ. Đối với khớp TDH có bệnh lý rối loạn nội khớp, lúc này có sự thay đổi về cấu trúc (như dãn dây chằng, thủng mô sau đĩa), sự thay đổi về tương quan về vị trí giữa đĩa khớp- lồi cầu (như dời chỗ đĩa ra trước bán phần/toàn phần, có hồi phục / không hồi phục), sự thiếu hụt chất hoạt dịch,… sẽ tạo ra nhiều ma sát trong những chuyển động của khớp TDH, từ đó sinh ra nhiều rung động đáng kể. Rối loạn thái dƣơng hàm 1. Định nghĩa Theo Viện hàn lâm về đau miệng mặt Hoa Kỳ (American Academy of Orofacial Pain – AAOP), rối loạn thái dương hàm là tập hợp các rối loạn liên quan đến khớp TDH, các cơ hàm và các cấu trúc liên quan khác.

Dịch tễ Rối loạn thái dương hàm là một bệnh lí phổ biến vùng đầu mặt cổ. Trên thế giới, tỉ lệ RLTDH vào khoảng 40-60% theo Okeson (2019) [46]. Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của Đoàn Hồng Phượng năm 2005 [4] về tình trạng RLTDH ở người lớn (18-54 tuổi) tại thành phố Hồ Chí Minh, tỉ lệ này là 64,87%. Tuy nhiên, trong đó chỉ có khoảng 35,26% bệnh nhân nhận biết mình có triệu chứng RLTDH.

Tỉ lệ bệnh nhân được chẩn đoán RLTDH qua khám lâm sàng là 56,15%. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Anh (2011) [1], tỉ lệ trẻ em 14 tuổi có tình trạng RLTDH là 32,3%, trong đó 24,5% trẻ có ít nhất một triệu chứng và 9,9% trẻ có ít nhất một dấu hiệu của RLTDH. Theo bài tổng quan của Joseph Ryan. 7 [53] cho thấy tình trạng RLTDH thường phổ biến trên người ở độ tuổi 20-40 hơn so với những lứa tuổi khác.

Triệu chứng và dấu hiệu Các triệu chứng và dấu hiệu chính của RLTDH là đau và loạn năng.