Luận văn thạc sĩ: Khảo sát hiện tượng tiêu điểm hóa cấu trúc chủ vị trong câu tiếng Việt

Khảo sát hiện tượng tiêu điểm hóa cấu trúc chủ vị trong câu tiếng Việt, phân tích và đánh giá các yếu tố ngữ nghĩa và ngữ pháp liên quan.

• Tác giả: Đào Thị Minh Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hồng Côn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khảo Sát Hiện Tượng Tiêu Điểm Hóa Trong Cấu Trúc Câu Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA CẤU TRÚC THÔNG TIN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu cấu trúc thông tin trong ngôn ngữ học
• 1.1.2. Lý thuyết phân đoạn thực tại
• 1.2. Cấu trúc thông tin theo ngữ pháp chức năng
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG THỨC TIÊU ĐIỂM HOÁ CẤU TRÚC CHỦ - VỊ CÂU TIẾNG VIỆT
• 2.1. Cơ sở xác định tiêu điểm thông tin
• 2.2. Phát ngôn tinh lược chủ - vị
• 2.3. Tiêu điểm hóa bằng trợ từ
• 2.4. Các loại tiêu điểm thông tin
• 2.4.1. Tiêu điểm khẳng định
• 2.4.2. Tiêu điểm hỏi
• 2.4.3. Tiêu điểm tương phản
• 2.4.4. Tiêu điểm thay thế
• 2.4.5. Tiêu điểm lựa chọn
• 3. CHƯƠNG 3: PHẠM VI TIÊU ĐIỂM HOÁ CẤU TRÚC CHỦ - VỊ CÂU TIẾNG VIỆT
• 3.1. Cấu trúc chủ - vị có tiêu điểm thông tin là vị từ
• 3.1.1. Điều kiện xuất hiện của tiêu điểm thông tin là vị từ đối với những câu hỏi
• 3.1.2. Đối với những phát ngôn không phải là câu hỏi
• 3.2. Cấu trúc chủ - vị có tiêu điểm thông tin là tham tố
• 3.2.1. Điều kiện xuất hiện của tiêu điểm thông tin là tham tố đối với những câu hỏi nhằm tìm kiếm thông tin
• 3.2.2. Đối với những câu hỏi nhằm xác nhận tính chân thực thông tin
• 3.3. Cấu trúc thông tin có tiêu điểm thông tin là câu
• 3.3.1. Điều kiện xuất hiện của tiêu điểm thông tin là câu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hiện tượng tiêu điểm hóa

Hiện tượng tiêu điểm hóa trong cấu trúc câu tiếng Việt là một khía cạnh quan trọng trong ngữ nghĩa học và ngữ dụng học. Nó thể hiện cách mà người nói lựa chọn và nhấn mạnh thông tin trong một câu, từ đó tạo ra những giá trị thông tin khác nhau. Theo nghiên cứu, cấu trúc câu không chỉ đơn thuần là sự sắp xếp từ ngữ mà còn là cách thức mà thông tin được tổ chức và truyền đạt. Việc nhận diện tiêu điểm thông tin trong câu giúp người nghe hiểu rõ hơn về ý nghĩa mà người nói muốn truyền tải. Điều này đặc biệt quan trọng trong giao tiếp hàng ngày, nơi mà cùng một nội dung có thể được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, dẫn đến những hiểu biết khác nhau về thông tin. Như vậy, việc nghiên cứu hiện tượng này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc cải thiện khả năng giao tiếp của người sử dụng tiếng Việt.

1.1. Khái niệm tiêu điểm hóa

Tiêu điểm hóa được hiểu là quá trình mà trong đó một phần của câu được nhấn mạnh hơn các phần khác, nhằm thu hút sự chú ý của người nghe. Trong tiếng Việt, câu có thể được cấu trúc theo nhiều cách để thể hiện ngữ nghĩa khác nhau. Ví dụ, trong câu "Lan mua hai cuốn sách", nếu nhấn mạnh vào "Lan", người nghe sẽ hiểu rằng Lan là người thực hiện hành động, trong khi nếu nhấn mạnh vào "hai cuốn sách", thông tin sẽ chuyển sang số lượng sách mà Lan đã mua. Điều này cho thấy rằng ngữ pháp tiếng Việt cho phép người nói linh hoạt trong việc lựa chọn thông tin nào là quan trọng nhất trong bối cảnh giao tiếp cụ thể.

II. Các phương thức tiêu điểm hóa trong câu tiếng Việt

Có nhiều phương thức để thực hiện tiêu điểm hóa trong cấu trúc câu tiếng Việt. Một trong những phương thức phổ biến là thay đổi trật tự từ trong câu. Việc thay đổi vị trí của các thành phần trong câu có thể làm nổi bật một thông tin cụ thể. Chẳng hạn, câu "Hai cuốn sách Lan mua" sẽ nhấn mạnh vào số lượng sách, trong khi câu "Lan mua hai cuốn sách" lại nhấn mạnh vào chủ thể hành động. Ngoài ra, việc sử dụng các trợ từ cũng là một phương thức hiệu quả để đánh dấu tiêu điểm thông tin. Các trợ từ như "chính", "cũng", "mới" có thể được thêm vào câu để làm rõ hơn thông tin mà người nói muốn nhấn mạnh. Điều này không chỉ giúp người nghe dễ dàng nhận diện thông tin quan trọng mà còn làm cho câu nói trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

2.1. Thay đổi trật tự từ

Thay đổi trật tự từ trong câu là một trong những phương thức tiêu điểm hóa hiệu quả nhất. Trong tiếng Việt, thứ tự từ có thể linh hoạt, cho phép người nói nhấn mạnh vào các thành phần khác nhau của câu. Ví dụ, câu "Cô ấy đã ăn bánh" có thể được chuyển thành "Bánh cô ấy đã ăn" để nhấn mạnh vào đối tượng của hành động. Việc thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cách hiểu của người nghe mà còn tạo ra những sắc thái ngữ nghĩa khác nhau. Điều này cho thấy rằng ngữ pháp tiếng Việt không chỉ là một hệ thống quy tắc cứng nhắc mà còn là một công cụ linh hoạt cho việc truyền đạt thông tin.

III. Ý nghĩa và ứng dụng của tiêu điểm hóa trong giao tiếp

Nghiên cứu về tiêu điểm hóa trong cấu trúc câu tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Trong giao tiếp hàng ngày, việc nhận diện và sử dụng đúng các phương thức tiêu điểm hóa giúp người nói truyền đạt thông tin một cách hiệu quả hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như báo chí, văn học và giảng dạy ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về cấu trúc thông tin và cách thức tiêu điểm hóa có thể giúp người học ngôn ngữ cải thiện khả năng giao tiếp, từ đó nâng cao hiệu quả trong việc truyền đạt ý tưởng và cảm xúc. Hơn nữa, việc nghiên cứu này cũng góp phần làm phong phú thêm kho tàng lý thuyết về ngôn ngữ học, mở ra những hướng nghiên cứu mới trong tương lai.

3.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Trong giảng dạy ngôn ngữ, việc hiểu và áp dụng các phương thức tiêu điểm hóa có thể giúp sinh viên nhận diện và phân tích cấu trúc câu một cách chính xác hơn. Điều này không chỉ giúp họ cải thiện kỹ năng viết mà còn nâng cao khả năng nghe và nói. Khi sinh viên hiểu rõ cách mà thông tin được tổ chức trong câu, họ sẽ dễ dàng hơn trong việc tiếp nhận và phản hồi thông tin trong giao tiếp. Hơn nữa, việc nghiên cứu hiện tượng này cũng có thể giúp giáo viên thiết kế các bài học phù hợp, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu cấu trúc thông tin của câu tiếng Việt ngày càng được quan tâm, đặc biệt là hiện tượng tiêu điểm hóa trong cấu trúc chủ - vị. Theo ước tính, hơn 5000 phát ngôn đơn phần trong các tác phẩm văn học hiện thực và hiện đại đã được khảo sát nhằm phân tích hiện tượng này. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào cách người Việt sử dụng các đơn vị ngôn ngữ để truyền đạt thông tin quan trọng nhất trong câu, gọi là tiêu điểm thông tin, và các phương thức biểu hiện tiêu điểm này trong cấu trúc chủ - vị câu tiếng Việt.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác nhận vai trò quan trọng của tiêu điểm trong cấu trúc thông tin, phân tích các mô hình tiêu điểm hóa trong câu tiếng Việt, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp chủ - vị và cấu trúc thông tin. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các phát ngôn đơn phần (câu đơn) trong ngôn ngữ đối thoại và một phần nhỏ ngôn ngữ đơn thoại, tập trung vào 20 tác phẩm văn học tiêu biểu.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ nằm ở mặt lý luận, góp phần làm rõ hơn về cấu trúc thông tin và tiêu điểm trong câu tiếng Việt, mà còn có giá trị thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp sinh viên và người học nhận diện và phân tích đúng các thành tố tiêu điểm. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu còn hỗ trợ các lĩnh vực như báo chí, văn học trong việc tạo hiệu quả giao tiếp và truyền tải thông tin.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết phân đoạn thực tại câu và ngữ pháp chức năng. Lý thuyết phân đoạn thực tại, khởi nguồn từ A. Weil và phát triển bởi V. Mathesius, phân chia câu thành các thành phần như cơ sở (điểm xuất phát), hạt nhân (tiêu điểm thông tin) và chuyển tiếp. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của tiêu điểm trong việc truyền tải thông tin mới và quan trọng trong câu.

Ngữ pháp chức năng, được phát triển bởi S. Dik và M. Halliday, xem ngôn ngữ như công cụ giao tiếp xã hội, phân biệt các chức năng như chủ đề (theme), đề (topic), tiêu điểm (focus) và hậu đề (tail). Theo đó, tiêu điểm là phần thông tin quan trọng nhất, được người nói nhấn mạnh để thu hút sự chú ý của người nghe. Halliday cũng phân biệt cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin, cho thấy chúng không đồng nhất nhưng có mối quan hệ mật thiết.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: tiêu điểm thông tin (information focus), cơ sở thông tin (information base), tiền giả định (presupposition), trọng âm câu (sentence stress), trợ từ tiêu điểm (focus particle), tiền đảo (preposing) và hậu đảo (postposing). Lý thuyết đánh dấu của Jakobson cũng được ứng dụng để giải thích các phương tiện biểu hiện tiêu điểm dựa trên tính đánh dấu và không đánh dấu trong ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp quy nạp và diễn dịch, chủ yếu là phương pháp miêu tả. Nguồn dữ liệu gồm khoảng hơn 5000 phiếu ghi chép các phát ngôn đơn phần có hiện tượng tiêu điểm hóa thu thập từ 20 tác phẩm văn học và giao tiếp hàng ngày.

Phương pháp phân tích câu dựa trên lý thuyết chức năng và cấu trúc thông tin được áp dụng để xác định và phân loại các hiện tượng tiêu điểm. Các bước nghiên cứu gồm: thu thập dữ liệu, thống kê hiện tượng tiêu điểm, phân tích và mô tả các kiểu tiêu điểm, phân loại thành nhóm có đặc điểm chung và rút ra mô hình cấu trúc tiêu điểm.

Ngoài ra, các thủ pháp cải biên, so sánh và thống kê được sử dụng để đảm bảo độ chính xác và tính hệ thống của các kiểu tiêu điểm được phân loại. Cỡ mẫu lớn và đa dạng giúp đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò quan trọng của tiêu điểm trong cấu trúc thông tin: Tiêu điểm thông tin là phần trọng tâm, mang thông tin mới hoặc thông tin được nhấn mạnh trong câu. Qua khảo sát hơn 5000 phát ngôn, tiêu điểm thường rơi vào các thành tố cú pháp khác nhau như vị từ, chủ từ hoặc toàn bộ câu, tạo nên các kiểu cấu trúc thông tin đa dạng.

2. Các phương thức tiêu điểm hóa đa dạng: Có ít nhất 4 phương thức tiêu điểm hóa chính được xác định gồm: trọng âm câu, trợ từ tiêu điểm (chính, ngay, cả, chỉ...), thay đổi trật tự từ (tiền đảo, hậu đảo), và phương thức tỉnh lược (lược bỏ thành phần không quan trọng). Ví dụ, trợ từ "chính" thường đi kèm với thành tố được nhấn mạnh, tạo hiệu quả tiêu điểm rõ rệt.

3. Mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp chủ - vị và cấu trúc thông tin: Cấu trúc chủ - vị là nền tảng để thể hiện tiêu điểm thông tin, nhưng không đồng nhất với cấu trúc đề - thuyết. Tiêu điểm có thể nằm ở chủ ngữ hoặc vị ngữ tùy theo ngữ cảnh và mục đích giao tiếp. Ví dụ, trong câu "Chính hai cuốn số nhật ký là sự dối trá lớn nhất nàng muốn để lại cho thế gian", phần "hai cuốn số nhật ký" là tiêu điểm được nhấn mạnh bằng trợ từ "chính".

4. Ảnh hưởng của ngữ cảnh và tiền giả định trong xác định tiêu điểm: Ngữ cảnh giao tiếp và tiền giả định đóng vai trò quan trọng trong việc xác định phần thông tin nào là tiêu điểm. Câu trả lời cho câu hỏi thường chứa phần thông tin mới, là tiêu điểm, trong khi phần thông tin đã biết được xem là cơ sở thông tin.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng trong phương thức tiêu điểm hóa xuất phát từ tính linh hoạt và sáng tạo trong giao tiếp ngôn ngữ của người Việt. Việc sử dụng trọng âm, trợ từ, thay đổi trật tự từ hay tỉnh lược không làm thay đổi nội dung mệnh đề nhưng làm nổi bật phần thông tin quan trọng, giúp người nghe dễ dàng nhận diện và tập trung vào thông tin đó.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả phù hợp với quan điểm của S. Dik và Halliday về vai trò của tiêu điểm trong cấu trúc thông tin và ngữ pháp chức năng. Tuy nhiên, nghiên cứu còn làm rõ hơn các phương tiện biểu hiện tiêu điểm đặc thù trong tiếng Việt, như việc sử dụng trợ từ tiêu điểm và các hình thức đảo trật tự từ đặc trưng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các phương thức tiêu điểm hóa hoặc bảng phân loại các kiểu cấu trúc tiêu điểm theo vị trí trong câu (chủ ngữ, vị ngữ, toàn câu). Điều này giúp minh họa rõ ràng sự phong phú và tần suất sử dụng các phương thức trong thực tế giao tiếp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về cấu trúc thông tin và tiêu điểm trong chương trình ngôn ngữ học: Động từ hành động là "đào tạo", mục tiêu là nâng cao khả năng nhận diện và phân tích tiêu điểm của sinh viên, thực hiện trong vòng 1 năm, do các trường đại học chuyên ngành ngôn ngữ thực hiện.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và bài tập thực hành về tiêu điểm hóa câu tiếng Việt: Động từ "xây dựng", nhằm cải thiện kỹ năng phân tích ngữ nghĩa - ngữ dụng cho người học, hoàn thành trong 6 tháng, do các nhà nghiên cứu và giảng viên ngôn ngữ phối hợp thực hiện.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào lĩnh vực báo chí và văn học để nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin: Động từ "triển khai", nhằm giúp nhà báo và nhà văn sử dụng tiêu điểm hóa hiệu quả, trong vòng 1 năm, do các tổ chức đào tạo báo chí và văn học thực hiện.

4. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về tiêu điểm hóa trong các loại câu phức và diễn ngôn đa phần: Động từ "khởi xướng", nhằm mở rộng phạm vi nghiên cứu, nâng cao hiểu biết toàn diện về cấu trúc thông tin, trong 2 năm tới, do các viện nghiên cứu ngôn ngữ và các học giả thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên ngành Ngôn ngữ học: Giúp nâng cao kiến thức về cấu trúc thông tin và tiêu điểm, hỗ trợ giảng dạy và học tập chuyên sâu về ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học.

2. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và dịch thuật: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu về cấu trúc câu và giao tiếp ngôn ngữ tiếng Việt.

3. Nhà báo và biên tập viên: Hỗ trợ trong việc sử dụng ngôn ngữ hiệu quả, tạo điểm nhấn thông tin trong bài viết, nâng cao khả năng truyền tải thông điệp rõ ràng và thu hút.

4. Nhà văn và biên kịch: Giúp hiểu rõ cách tạo tiêu điểm trong câu để xây dựng lời thoại và miêu tả nhân vật sinh động, tăng tính thuyết phục và hấp dẫn cho tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu điểm thông tin là gì và tại sao nó quan trọng?
   Tiêu điểm thông tin là phần trọng tâm trong câu chứa thông tin mới hoặc được nhấn mạnh nhất. Nó giúp người nghe nhận diện phần thông tin quan trọng, từ đó hiểu đúng ý người nói. Ví dụ, trong câu "Lan mua hai cuốn sách", nếu nhấn vào "hai cuốn sách" thì đó là tiêu điểm.

2. Các phương tiện biểu hiện tiêu điểm trong tiếng Việt gồm những gì?
   Bao gồm trọng âm câu, trợ từ tiêu điểm (như chính, ngay, chỉ), thay đổi trật tự từ (tiền đảo, hậu đảo) và phương thức tỉnh lược (lược bỏ thành phần không quan trọng). Mỗi phương tiện giúp làm nổi bật phần thông tin cần nhấn mạnh mà không làm thay đổi nội dung câu.

3. Ngữ cảnh ảnh hưởng thế nào đến việc xác định tiêu điểm?
   Ngữ cảnh giao tiếp và tiền giả định giúp xác định phần thông tin đã biết và phần thông tin mới trong câu. Tiêu điểm thường là phần trả lời cho câu hỏi hoặc thông tin mới trong ngữ cảnh đó, giúp người nghe dễ dàng nhận diện trọng tâm thông tin.

4. Phân biệt cấu trúc cú pháp chủ - vị và cấu trúc đề - thuyết như thế nào?
   Cấu trúc chủ - vị là cấu trúc cú pháp truyền thống, tập trung vào mối quan hệ giữa chủ ngữ và vị ngữ. Cấu trúc đề - thuyết phân tích câu theo phần đề (chủ đề) và phần thuyết (thông tin mới). Hai cấu trúc này có mối liên hệ nhưng không đồng nhất, mỗi cấu trúc phục vụ mục đích nghiên cứu khác nhau.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy ngôn ngữ?
   Giảng viên có thể sử dụng các mô hình tiêu điểm hóa và phương tiện biểu hiện tiêu điểm để thiết kế bài giảng, bài tập giúp sinh viên nhận diện và phân tích tiêu điểm trong câu. Điều này giúp nâng cao kỹ năng ngôn ngữ và khả năng giao tiếp hiệu quả.

Kết luận

• Tiêu điểm hóa là hiện tượng ngôn ngữ quan trọng trong cấu trúc thông tin câu tiếng Việt, giúp làm nổi bật phần thông tin trọng tâm.
• Các phương thức tiêu điểm hóa đa dạng gồm trọng âm, trợ từ, thay đổi trật tự từ và tỉnh lược, tạo nên sự phong phú trong giao tiếp.
• Cấu trúc cú pháp chủ - vị là nền tảng để thể hiện tiêu điểm, nhưng cần kết hợp với ngữ cảnh và tiền giả định để xác định chính xác.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ lý thuyết cấu trúc thông tin và hỗ trợ thực tiễn trong giảng dạy, báo chí, văn học.
• Đề xuất mở rộng nghiên cứu sang các loại câu phức và diễn ngôn đa phần trong tương lai nhằm hoàn thiện hiểu biết về tiêu điểm hóa.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giảng viên áp dụng kết quả vào thực tiễn, đồng thời phát triển các công trình nghiên cứu sâu hơn về tiêu điểm hóa trong tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của cấu trúc thông tin. Chương 2: Các phương thức tiêu điểm hoá cấu trúc chủ - vị câu tiếng Việt. Chương 3: Phạm vi tiêu điểm hoá cấu trúc chủ - vị câu tiếng Việt. TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA CƠ SỞ LÍ THUYET 1.

Tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu cấu trúc thông tin trong ngôn ngữ học 1. Lý thuyết phân đoạn thực tại Trong các công trình nghiên cứu những năm gân đây thường hay nói tới thuật ngữ "sự phân đoạn thực tại câu" (Actual Division of the Sentence), "phối cảnh chức năng của câu" (Functional Sentence Perspective). Tuy khác nhau về tên gọi nhưng chúng đều cùng thuộc về lý thuyết phân đoạn thực tại câu.

Người đặt nền móng cho lý thuyết này là A.Weil (1818 - 1909) - nhà ngôn ngữ học Pháp. Những ý tưởng của ông đã được V.Mathesius (1882 - 1945) phát triển và đề xuất ra thuật ngữ "phân đoạn thực tại câu". Theo bài viết của ông, "các yếu tố cơ bản của phân đoạn thực tại câu là điểm xuất phát [hay là cơ sở], tức là cái mà, trong tình huống đã cho, là cái đã biết hoặc chí ít cũng dé dàng hiểu được và người nói xuất phát từ đó, và hạt nhân của phát ngôn, tức là cái mà người nói thông báo về điểm xuất phat của phát ngôn.Mathesius, một số nhà nghiên cứu mà đại diện là nhà ngôn ngữ học Tiệp Khắc J.Firbas chủ trương bé sung thêm một thành phan thứ ba vào sự phân đoạn là "chuyển dé" (transition) với chức năng là phần chuyên tiếp từ chủ dé sang thuật đề (hoặc ngược lai). Trái với xu hướng trên là quan điểm của R.Dooley khi tiến hành phân tích cấu trúc câu của tiếng Guarani (1982).

Theo ông, phần duy nhất bắt buộc phải có trong câu là hạt nhân dụng pháp và phần này ít nhất phải chứa đựng một cái lõi hay tâm (core). Đó là một cái lõi mang tính thông báo cao độ, phần xung quanh chỉ là một cái khung (frame) ma nội dung là một tiền giả định được chia sẻ giữa người nói và người nghe (người hỏi và người trả lời). Do vậy, cấu trúc thông báo của câu sẽ chỉ có một trung tâm hay còn gọi là tiêu điểm. Dù có những xu hướng khác nhau như vậy nhưng đa số các tác giả thong nhất một quan niệm chung là xếp cấu trúc thông báo vào bình diện cú pháp.

Cau trúc thông tin theo ngữ pháp chức năng Lý thuyết do Mathesius và nhóm ngôn ngữ học Praha đề xướng được nhiều nhà nghiên cứu tiếp thu và phát triển theo những chiều hướng khác nhau. Cho đến nay, cách phân tích câu theo quan điểm ngữ pháp chức năng đã phát triển và ngày càng có ảnh hưởng đến giới ngôn ngữ học Việt Nam nói chung và giới nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt nói riêng. Dik (1981) tạo nền tảng lý thuyết cho ngữ pháp chức năng bằng cách giới thiệu về hệ hình chức năng qua việc trả lời một số câu hỏi về chức năng của ngôn ngữ tự nhiên. Dik cho rằng ngữ pháp chức năng xem ngôn ngữ như là một "công cụ giao tiếp xã hội".

Chức năng chính của ngôn ngữ tự nhiên là "thiết lập giao tiếp" giữa những người sử dụng ngôn ngữ. Giao tiếp có thể được xem như là một mô hình tương tác tác động qua đó người sử dụng ngôn ngữ tạo nên một sự thay đôi nào đó trong thông tin dụng học của người cùng giao tiếp. Như vậy, ngữ pháp chức năng đề cao tầm quan trọng của dụng học, một khi nó nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ, người sử dụng ngôn ngữ (người nói và người nghe) và bối cảnh giao tiếp. Dik cũng đã phân biệt trong dụng học có 4 chức năng khác nhau đối với bản thân kết cau vị ngữ: chủ dé (theme), hậu dé (tail), đề (topic), tiêu điểm (focus).

Hai chức năng dụng học dưới đây nằm ngoài khung vị ngữ: - Chủ đề (theme): chủ đề chỉ định toàn bộ diễn ngôn có liên quan đến điều mà kết cấu vị ngữ đi sau biểu thị một sự quan yếu. - Hậu dé (tail): hậu đề biểu thị, như một "hậu ý" đối với kết cấu vị ngữ, những thông tin làm rõ hay bé nghĩa cho nó. Hai chức năng dụng học còn lại nằm trong khung vị ngữ: - Đề (topic): đề biéu thị những thực thé mà kết cấu vị ngữ xác định điều gi đó "về" nó trong bối cảnh đã biết. - Tiêu điểm (focus): tiêu điểm biểu thị những thông tin được xem là quan trong hay nôi bật nhất trong bối cảnh đã biết.

[10,35] Bên cạnh quan niệm của S.Dik, một công trình có tầm ảnh hưởng sâu rộng khi nói tới ngữ pháp chức năng là "An Introduction to Functional Grammar"(Dẫn luận Ngữ pháp chức năng) được xuất bản lần đầu tiên vào 1985 của M. Ông cho răng câu được dùng với 3 siêu chức năng khác nhau: câu trong văn bản ứng với siêu chức năng văn bản (textual), câu trong giao tiếp ứng với siêu chức năng liên nhân (interpersonal), câu dùng làm cái biểu hiện ứng với siêu chức năng quan niệm (ideational). Theo đó ứng với mỗi chức năng có một cách tô chức đặc thù trong câu; mỗi cách tổ chức đặc thù đó làm thành kiểu cấu trúc dành riêng cho việc thực hiện một chức năng nhất định, không trùng lặp với cau trúc của chức năng khác: qua cấu trúc đề - thuyết, câu với tư cách là một thông điệp ứng với siêu chức năng văn bản. Qua cấu trúc thức, câu với tư cách lời trao đáp ứng với siêu chức năng liên nhân.

Qua cau trúc nghĩa biểu hiện, câu với tư cách như là một sự thé hiện ứng với chức năng quan niệm. Từ đó, Halliday quan niệm khi đưa câu vào văn bản, vào tình huống người sử dụng, người nói phải chọn từ ngữ làm điểm xuất phát cho việc tổ chức câu. Yếu tố được chọn làm xuất phát điểm cho câu được gọi là phần khởi đề, phần còn lại là phan trần thuyết, tức là phần diễn giải có liên quan đến phan dé, gọi gọn lại là phần dé và phần thuyết. Quan hệ giữa hai phan này được gọi là cau trúc đề hay cấu trúc đề - thuyết.

Theo ông, "có một mối quan hệ gần gũi giữa cấu trúc thông tin và cấu trúc đề ngữ. Nếu mọi cái đều ngang bằng nhau thì người nói sẽ chọn đề ngữ từ trong thành phần thông tin cũ và đặt tiêu điểm, đỉnh điểm ở thông tin mới ở một nơi nào đó trong thành phần thuyết ngữ. Nhưng mặc dù chúng có quan hệ với nhau, thông tin cũ - mới và đề ngữ - thuyết ngữ không giống nhau. Đề ngữ là cái tôi, người nói, chọn làm xuất điểm.

Thông tin cũ là cái bạn, người nghe đã biết hoặc có và bạn có thể tiếp cận được. Đề - thuyết hướng tới người nói trong khi thông tin cũ - mới lại hướng tới người nghe" [16,478]. Có thé thay, Halliday khang định cấu trúc đề - thuyết và cấu trúc thông tin không đồng nhất với nhau. Từ những sự trình bày trên nhận thấy ngữ pháp chức năng của S.Dik và Halliday có nét khác biệt nhưng nhìn chung đều tiếp cận van dé của ngôn ngữ theo một chiều hướng khác với ngữ pháp cấu trúc.

Thực tế hai cách miêu tả bố sung cho nhau và làm hoàn thiện công việc nghiên cứu ngôn ngữ để nhằm những mục đích nhất định. Bởi thiết nghĩ hai biểu thức ngôn ngữ khác nhau cho dù cùng diễn đạt một thông tin nội dung mệnh đề nhưng chắc chắn dé thé hiện cho hai mục dich khác nhau. Một trong những ý nghĩa có thé sản sinh khi ta sử dụng những cấu trúc ngữ pháp và từ vựng khác nhau là nêu bật một sự tình mang tính tiêu điểm mà luận văn của chúng tôi muốn bàn tới. Ý nghĩa khác nhau đó nằm trong tầm phạm vi của dụng học.Dik [49,9] bàn đến cấu trúc thông tin dụng học, ông đã chia thành ba thành tố chính: (i) Thông tin chung: bao gồm những thông tin dài hạn về thé giới, những đặc trưng văn hoá và thiên nhiên của nó và những thông tin về bat kỳ một thé giới nào khác, dù thực hay tưởng tượng.

(ii) Thông tin tình huống: bao gồm những thông tin xuất phát từ người tham gia giao tiếp hay tình huong giao tiếp. (iii) Thông tin ngữ cảnh: là những thông tin từ các biểu thức ngôn ngữ di trước và sau thời điểm giao tiếp được xét đến. Từ sự phân loại thông tin trên cho chúng ta thấy phần thông tin tình huống sẽ rất đa dạng và phong phú vì xuất phat từ tình giao tiếp cụ thé trong thực tế. Do đó, phần thông tin dụng học mà luận văn này chúng tôi muốn xem xét khi bàn đến hiện tượng tiêu điểm hoá chỉ nằm trong phạm vi của phần thông tin thể hiện trong ngữ cảnh, nghĩa là chúng tôi muốn xét hiện tượng tiêu điểm chỉ trên cơ sở phát ngôn trong ngữ cảnh của văn bản mà thôi.

Tình hình nghiên cứu cấu trúc thông tin trong Việt ngữ học Bên cạnh việc điểm qua các quan niệm khác nhau ở trên, chúng tôi nhận thấy cấu trúc cú pháp và cấu trúc thông tin dù không đồng nhất với nhau nhưng giữa hai loại cấu trúc này có mối liên hệ mật thiết trong từng ngữ cảnh cụ thể. Trong khi cấu trúc cú pháp chịu sự quy định đặc thù về loại hình cấu trúc của hệ thống ngôn ngữ thì cấu trúc thông tin là một loại cấu trúc thực hiện chức năng. Bat cứ một thông tin mới nào trong phát ngôn cũng đều được thé hiện qua một hình thức cú pháp nhất định. Do đó việc xem xét cấu trúc thông tin không thể không đặt trong mối quan hệ với cấu trúc cú pháp dé có cơ sở vững chắc lí giải được những quy tắc trong thói quen sử dụng ngôn ngữ của người Việt.

Về cấu trúc cú pháp 1. Phân tích câu trúc cú pháp theo quan hệ chủ - vị Trong Việt ngữ học tồn tại hai quan điểm trái ngược nhau về cấu trúc cú pháp tiếng Việt. Sự khác nhau đó khiến việc nghiên cứu gặp nhiều khó khăn, phức tạp. Nhìn chung có hai đường hướng chính xung quanh cấu trúc cú pháp câu tiếng Việt.

Đường hướng nghiên cứu phổ biến vẫn ton tại trong ngữ pháp nhà trường cho đến nay là phân tích cấu trúc câu ở bình điện kết học theo quan hệ chủ - vi. Những nhà nghiên cứu theo hướng này là Nguyễn Kim Thản, Hoàng Trọng Phiến, Lê Xuân Thại, Diệp Quang Ban.