Luận văn thạc sĩ về di chỉ Huổi Ca trong bối cảnh tiền sử thượng du sông Đà

Khám phá luận văn thạc sĩ về di chỉ Huổi Ca trong bối cảnh tiền sử thượng du sông Đà, cung cấp cái nhìn sâu sắc về văn hóa và lịch sử.

• Tác giả: Lê Hải Đăng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Gia Đối
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Di Chỉ Huổi Ca Trong Bối Cảnh Tiền Sử Thượng Du Sông Đà
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU
• 1.1. Vài nét về đặc điểm tự nhiên tỉnh Lai Châu
• 1.2. Quá trình nghiên cứu khảo cổ học tiền sử ở Lai Châu
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: DI CHỈ HUỔI CA
• 2.1. Về di chỉ, quá trình phát hiện và khai quật
• 2.2. Cấu tạo địa tầng và tầng văn hóa
• 2.3. Khu vực chế tác đá (cụm đá tập trung)
• 2.4. Tàn tích động thực vật
• 2.5. Tính chất, niên đại và các giai đoạn phát triển văn hóa
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DI CHỈ HUỔI CA TRONG BỐI CẢNH VĂN HOÁ TIỀN SỬ THƯỢNG DU SÔNG ĐÀ
• 3.1. Mức văn hóa sớm của Huổi Ca trong bối cảnh hậu kỳ Đá cũ – sơ kỳ Đá mới khu vực
• 3.2. Mức văn hóa giữa của Huổi Ca trong bối cảnh cuối trung kỳ đầu hậu kỳ Đá mới khu vực
• 3.3. Mức văn hóa muộn Huổi Ca trong bình tuyến cuối hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí
• 3.4. Từ Huổi Ca, phác thảo về con đường Đá mới hóa ở thượng du sông Đà
• 3.5. Giai đoạn sơ kỳ Đá mới
• 3.6. Giai đoạn trung kỳ Đá mới
• 3.7. Giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BÀI VIẾT VÀ TƯ LIỆU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về di chỉ Huổi Ca và bối cảnh tiền sử

Di chỉ Huổi Ca, được phát hiện vào năm 1998 và khai quật vào năm 2010, là một trong những di tích khảo cổ học quan trọng tại thượng du sông Đà. Nằm trong chương trình khai quật di dời các di tích khảo cổ học lòng hồ thủy điện Sơn La, di chỉ này đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về văn hóa tiền sử. Địa tầng dày và di vật phong phú tại Huổi Ca cho thấy đây là một khu vực có sự phát triển văn hóa đáng kể trong thời kỳ tiền sử.

1.1. Đặc điểm tự nhiên tỉnh Lai Châu và ảnh hưởng đến khảo cổ học

Tỉnh Lai Châu nằm ở phía Tây Bắc Việt Nam, có địa hình núi cao và khí hậu đa dạng. Đặc điểm này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển các nền văn hóa tiền sử. Sự phong phú về tài nguyên thiên nhiên cũng như hệ thống sông suối dày đặc đã ảnh hưởng lớn đến đời sống của cư dân cổ tại đây.

1.2. Quá trình nghiên cứu khảo cổ học tại Lai Châu

Quá trình nghiên cứu khảo cổ học tại Lai Châu đã diễn ra từ những năm 1990. Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều di tích quan trọng, trong đó có di chỉ Huổi Ca. Những nghiên cứu này không chỉ giúp làm sáng tỏ lịch sử văn hóa của khu vực mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về mối quan hệ giữa các nền văn hóa trong khu vực Tây Bắc.

II. Khám phá di chỉ Huổi Ca Phát hiện và khai quật

Di chỉ Huổi Ca được khai quật với nhiều phương pháp hiện đại, cho phép thu thập thông tin chi tiết về cấu trúc địa tầng và các lớp văn hóa. Kết quả khai quật cho thấy sự phong phú của di vật, từ công cụ đá đến các tàn tích động thực vật, phản ánh đời sống của cư dân cổ tại đây.

2.1. Quá trình phát hiện và khai quật di chỉ Huổi Ca

Di chỉ Huổi Ca được phát hiện trong bối cảnh khai thác lòng hồ thủy điện Sơn La. Quá trình khai quật diễn ra từ năm 2010, với sự tham gia của nhiều nhà khảo cổ học. Các lớp văn hóa được phát hiện đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về đời sống và hoạt động của cư dân cổ.

2.2. Cấu tạo địa tầng và tầng văn hóa tại Huổi Ca

Cấu tạo địa tầng tại di chỉ Huổi Ca rất đa dạng, với nhiều lớp văn hóa khác nhau. Mỗi lớp văn hóa đều mang những đặc trưng riêng, phản ánh sự phát triển của cư dân qua các thời kỳ. Việc phân tích địa tầng giúp xác định niên đại và các giai đoạn phát triển văn hóa của di chỉ này.

III. Tính chất và niên đại văn hóa tại di chỉ Huổi Ca

Nghiên cứu về tính chất và niên đại văn hóa tại di chỉ Huổi Ca cho thấy sự phát triển liên tục của các nền văn hóa từ hậu kỳ Đá cũ đến sơ kỳ Đá mới. Các công cụ đá được phát hiện tại đây không chỉ đa dạng về hình thức mà còn phong phú về chất liệu, phản ánh trình độ chế tác của cư dân.

3.1. Các giai đoạn phát triển văn hóa tại Huổi Ca

Di chỉ Huổi Ca cho thấy ba giai đoạn phát triển văn hóa chính: giai đoạn sớm, giữa và muộn. Mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng, từ công cụ đến cách thức sinh hoạt của cư dân. Sự chuyển tiếp giữa các giai đoạn này phản ánh sự thay đổi trong môi trường sống và nhu cầu của con người.

3.2. Niên đại và các giai đoạn văn hóa tại Huổi Ca

Các kết quả phân tích niên đại C14 cho thấy di chỉ Huổi Ca có niên đại từ khoảng 10.000 năm trước. Điều này khẳng định vị trí quan trọng của di chỉ trong bối cảnh văn hóa tiền sử thượng du sông Đà, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về sự phát triển của các nền văn hóa cổ đại.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu từ di chỉ Huổi Ca

Kết quả nghiên cứu từ di chỉ Huổi Ca không chỉ có giá trị về mặt khảo cổ học mà còn có ý nghĩa lớn trong việc hiểu biết về văn hóa tiền sử Việt Nam. Những phát hiện này giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa các nền văn hóa trong khu vực và cung cấp thông tin quý giá cho các nghiên cứu sau này.

4.1. Ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa tiền sử

Các phát hiện từ di chỉ Huổi Ca đã được ứng dụng trong nhiều nghiên cứu văn hóa tiền sử khác. Những thông tin về công cụ, tàn tích động thực vật và địa tầng đã giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về đời sống của cư dân cổ và mối quan hệ giữa các nền văn hóa.

4.2. Kết quả nghiên cứu và tầm quan trọng của di chỉ Huổi Ca

Kết quả nghiên cứu từ di chỉ Huổi Ca đã khẳng định tầm quan trọng của khu vực thượng du sông Đà trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Những thông tin này không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng kiến thức về văn hóa tiền sử mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà khảo cổ học.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu di chỉ Huổi Ca

Nghiên cứu di chỉ Huổi Ca đã mở ra nhiều hướng đi mới cho khảo cổ học tại Việt Nam. Những phát hiện từ di chỉ này không chỉ làm sáng tỏ lịch sử văn hóa của khu vực mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục mang lại nhiều thông tin quý giá.

5.1. Tương lai của nghiên cứu khảo cổ học tại Huổi Ca

Tương lai của nghiên cứu khảo cổ học tại Huổi Ca sẽ tiếp tục được mở rộng với các cuộc khai quật và nghiên cứu sâu hơn. Các nhà khảo cổ học sẽ tiếp tục tìm kiếm và phân tích các di vật, nhằm làm rõ hơn về đời sống và văn hóa của cư dân cổ tại đây.

5.2. Định hướng nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hóa

Định hướng nghiên cứu trong tương lai sẽ tập trung vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại di chỉ Huổi Ca. Các biện pháp bảo tồn sẽ được thực hiện nhằm đảm bảo rằng những giá trị văn hóa này không bị mai một theo thời gian.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Di chỉ Huổi Ca, tọa lạc tại bản Nậm Mạ, xã Nậm Mạ, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, là một trong những di tích khảo cổ tiền sử quan trọng của vùng thượng du sông Đà. Được phát hiện năm 1998 và khai quật chính thức năm 2010, di chỉ có diện tích trên 1.000m² với địa tầng dày khoảng 1,5m, chứa đựng hàng chục nghìn hiện vật đá và mảnh gốm, phản ánh sự sinh sống lâu dài của cư dân cổ trong khu vực. Nghiên cứu tập trung phân tích cấu tạo địa tầng, di tích, di vật và tàn tích thực vật nhằm xác định đặc trưng văn hóa, niên đại các giai đoạn phát triển của di chỉ, đồng thời so sánh với các di tích tiền sử lân cận như Nậm Mạ, Co Đớ, Hát Đấu, Nậm Cha, Nậm Dôn, Mường Chiên, Pắc Na, Huổi Le 1 và Huổi Le 2.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm không gian di chỉ Huổi Ca và các di tích tiền sử vùng thượng du sông Đà, với thời gian tập trung vào giai đoạn tiền sử, đặc biệt là cuối Pleistocene đến đầu Holocene. Việc nghiên cứu di chỉ Huổi Ca không chỉ góp phần làm sáng tỏ con đường Đá mới hóa ở Tây Bắc mà còn bổ sung những nhận thức mới về các giai đoạn phát triển khảo cổ học tiền sử khu vực, có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vùng lòng hồ thủy điện Sơn La.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình khảo cổ học truyền thống kết hợp với phương pháp khoa học tự nhiên để phân tích di tích và di vật. Hai khung lý thuyết chính bao gồm:

• Lý thuyết địa tầng học khảo cổ học: Giúp phân tích cấu trúc các lớp đất và tầng văn hóa, xác định niên đại tương đối và diễn biến phát triển văn hóa qua các lớp địa tầng.
• Mô hình phát triển văn hóa Đá mới hóa: Áp dụng để đánh giá sự chuyển đổi kỹ thuật và văn hóa từ thời kỳ Đá cũ sang Đá mới, đặc biệt trong bối cảnh thượng du sông Đà.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: công cụ ghè đẽo, mảnh tước, cụm chế tác đá, bào tử phấn hoa, niên đại C14, và tàn tích thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu chính từ các cuộc khai quật di chỉ Huổi Ca năm 2010 với diện tích khai quật 72m², gồm hai hố H1 (40m²) và H2 (32m²). Cỡ mẫu hiện vật thu thập gồm 14.271 hiện vật đá và 58 mảnh gốm, trong đó hố H1 có 12.258 hiện vật đá và 51 mảnh gốm. Phương pháp chọn mẫu là khai quật có hệ thống theo địa tầng, kết hợp thu thập mẫu đất, mẫu hạt trám và bào tử phấn hoa để phân tích khoa học.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả, phân loại hiện vật theo nhóm và loại hình, đo đạc kích thước, trọng lượng, số lớp ghè và nhát ghè trên công cụ đá. Kết hợp với các phương pháp khoa học tự nhiên như xác định niên đại C14, phân tích bào tử phấn hoa, thành phần thạch học và địa tầng học nhằm đánh giá niên đại tuyệt đối và điều kiện môi trường hình thành di tích.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1998 (phát hiện) đến năm 2010 (khai quật và phân tích sơ bộ), với việc chỉnh lý tư liệu và so sánh với các di tích lân cận trong khu vực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cấu tạo địa tầng và tầng văn hóa: Di chỉ có địa tầng dày 1,5m gồm 5 lớp đất với màu sắc đỏ nâu đặc trưng, hàm lượng mùn giảm dần theo độ sâu (từ 0,579% đến 0,190%), thành phần đất chủ yếu là đất thịt pha cát. Tầng văn hóa không có lớp vô sinh ngăn cách, được chia thành 3 mức phát triển văn hóa: mức trên (lớp 1-2), mức giữa (lớp 3) và mức dưới (lớp 4), phản ánh sự phát triển liên tục từ cuối Pleistocene đến đầu Holocene.

2. Di tích và cụm chế tác đá: Phát hiện bếp lửa hình bầu dục kích thước 0,4 x 0,5 x 0,1m chứa than tro và đất cháy. Bảy cụm chế tác đá tập trung với hàng nghìn công cụ ghè đẽo, mảnh tước, đá nguyên liệu và mảnh gốm, cho thấy hoạt động sản xuất công cụ đá quy mô và có tổ chức. Số lượng công cụ ghè đẽo tăng dần từ lớp dưới lên lớp trên, với kỹ thuật chế tác có xu hướng đơn giản hóa theo thời gian.

3. Di vật đá: Tổng cộng 14.271 hiện vật đá và 58 mảnh gốm được thu thập. Nhóm công cụ ghè đẽo chiếm đa số với các loại hình như mũi nhọn (172 chiếc), rìa xiên (202 chiếc), rìa ngang (253 chiếc), rìa dọc (165 chiếc), công cụ mảnh (390 chiếc) và công cụ phần tư (176 chiếc). Nguyên liệu chủ yếu là đá Basalt (44,4%) và Quarzite (30,6%). Kích thước trung bình công cụ ghè đẽo là dài 9,48cm, rộng 8,57cm, dày 4,32cm, trọng lượng 468,41gr.

4. Tàn tích thực vật: Phân tích bào tử phấn hoa và mảnh hạt trám cháy cho thấy sự hiện diện của thực vật thân cỏ và thân bụi, đặc biệt là hạt trám được đốt cháy và đập vụn, chứng tỏ cư dân cổ Huổi Ca khai thác trám làm thức ăn. Niên đại C14 xác định khoảng cuối Pleistocene đầu Holocene, phản ánh biến đổi khí hậu nóng ẩm và mưa nhiều.

Thảo luận kết quả

Kết quả địa tầng và phân tích hiện vật cho thấy di chỉ Huổi Ca là một di tích có tầng văn hóa dày và nguyên vẹn nhất trong các di tích thềm sông Tây Bắc, cung cấp bằng chứng quan trọng về quá trình Đá mới hóa khu vực thượng du sông Đà. Việc phát hiện các cụm chế tác đá và bếp lửa cho thấy cư dân cổ đã có kỹ thuật chế tác công cụ đá tinh vi và tổ chức sản xuất công cụ theo nhóm.

So sánh với các nghiên cứu khác trong khu vực, di chỉ Huổi Ca có sự đa dạng và phong phú về loại hình công cụ đá, đặc biệt là sự xuất hiện của công cụ ghè đẽo rìa dọc mở rộng và các kiểu mũi nhọn đa dạng, phản ánh sự phát triển kỹ thuật chế tác đá đặc thù. Sự suy giảm kỹ thuật chế tác theo thời gian có thể liên quan đến thay đổi về điều kiện sinh sống hoặc sự chuyển đổi văn hóa.

Phân tích tàn tích thực vật và hạt trám cháy cung cấp bằng chứng về chế độ ăn uống và môi trường khí hậu thời tiền sử, phù hợp với các nghiên cứu về biến đổi khí hậu đầu Holocene ở Đông Nam Á. Việc phát hiện hạt trám cháy tại di chỉ ngoài trời là phát hiện đầu tiên ở Việt Nam, mở rộng hiểu biết về thảm thực vật và sinh hoạt của cư dân cổ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố công cụ đá theo lớp địa tầng, bảng thống kê loại hình và chất liệu đá, cũng như biểu đồ phân tích tàn tích thực vật theo mẫu bào tử phấn hoa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tiếp tục khai quật mở rộng di chỉ Huổi Ca nhằm thu thập thêm hiện vật và mẫu đất để hoàn thiện bản đồ địa tầng và phân tích chi tiết hơn về các giai đoạn văn hóa, dự kiến trong vòng 3 năm tới, do Viện Khảo cổ học chủ trì.

2. Ứng dụng các phương pháp khoa học tự nhiên hiện đại như phân tích DNA cổ đại, đồng vị ổn định để nghiên cứu thêm về nguồn gốc cư dân và môi trường sinh thái, nhằm nâng cao độ chính xác niên đại và hiểu biết về sinh hoạt cư dân, thực hiện song song với khai quật.

3. Xây dựng bảo tàng trưng bày hiện vật và tư liệu di chỉ Huổi Ca tại Lai Châu để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, đồng thời phục vụ nghiên cứu và giáo dục cộng đồng, hoàn thành trong 2 năm tới với sự phối hợp của Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh.

4. Phát triển chương trình nghiên cứu liên ngành kết hợp khảo cổ học, địa chất, sinh thái học và lịch sử nhằm xây dựng mô hình phát triển văn hóa tiền sử thượng du sông Đà, tạo cơ sở khoa học cho các dự án bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà khảo cổ học và nghiên cứu lịch sử: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về di tích Huổi Ca và các di tích lân cận, giúp mở rộng hiểu biết về khảo cổ học tiền sử Tây Bắc và con đường Đá mới hóa.

2. Chuyên gia bảo tồn di sản văn hóa: Thông tin về địa tầng, hiện vật và tàn tích thực vật hỗ trợ trong việc xây dựng kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích khảo cổ trong vùng lòng hồ thủy điện Sơn La.

3. Giảng viên và sinh viên ngành khảo cổ học, lịch sử: Tài liệu tham khảo phong phú về phương pháp khai quật, phân tích hiện vật và ứng dụng khoa học tự nhiên trong nghiên cứu khảo cổ.

4. Nhà quản lý văn hóa và phát triển du lịch: Cung cấp cơ sở khoa học để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa dựa trên di tích Huổi Ca, góp phần phát triển kinh tế địa phương bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Di chỉ Huổi Ca có niên đại chính xác là bao nhiêu?
   Niên đại C14 xác định di chỉ Huổi Ca thuộc khoảng cuối Pleistocene đến đầu Holocene, tức khoảng trên dưới 11.000 năm trước, phản ánh giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong lịch sử phát triển văn hóa tiền sử.

2. Nguyên liệu chế tác công cụ đá chủ yếu là gì?
   Nguyên liệu chính là đá Basalt chiếm 44,4% và Quarzite chiếm 30,6%, được khai thác ngay tại chỗ từ nguồn cuội dồi dào ở lòng sông Đà và suối Nậm Mạ.

3. Có phát hiện di tích nào liên quan đến sinh hoạt cư dân không?
   Có bếp lửa hình bầu dục chứa than tro và đất cháy, cùng các cụm chế tác đá tập trung, cho thấy hoạt động sinh hoạt và sản xuất công cụ đá có tổ chức của cư dân cổ.

4. Tàn tích thực vật ở di chỉ Huổi Ca có ý nghĩa gì?
   Phân tích bào tử phấn hoa và mảnh hạt trám cháy cho thấy cư dân khai thác trám làm thức ăn, đồng thời cung cấp bằng chứng về biến đổi khí hậu nóng ẩm đầu Holocene trong khu vực.

5. Luận văn có đề xuất gì cho nghiên cứu tiếp theo?
   Khuyến nghị mở rộng khai quật, ứng dụng kỹ thuật khoa học hiện đại, xây dựng bảo tàng trưng bày và phát triển nghiên cứu liên ngành để bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Kết luận

• Di chỉ Huổi Ca là di tích khảo cổ tiền sử có địa tầng dày và nguyên vẹn nhất vùng thượng du sông Đà, với tầng văn hóa liên tục từ cuối Pleistocene đến đầu Holocene.
• Phát hiện các cụm chế tác đá và bếp lửa cho thấy cư dân cổ có kỹ thuật chế tác công cụ đá tinh vi và tổ chức sản xuất có quy mô.
• Di vật đá phong phú với đa dạng loại hình công cụ ghè đẽo, nguyên liệu chủ yếu là đá Basalt và Quarzite.
• Tàn tích thực vật, đặc biệt là hạt trám cháy, cung cấp bằng chứng về chế độ ăn uống và biến đổi khí hậu nóng ẩm đầu Holocene.
• Luận văn góp phần làm sáng tỏ con đường Đá mới hóa ở Tây Bắc, đồng thời đề xuất các giải pháp nghiên cứu và bảo tồn di tích trong tương lai.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án khai quật mở rộng và nghiên cứu liên ngành để hoàn thiện bức tranh khảo cổ học tiền sử khu vực. Các nhà nghiên cứu và quản lý văn hóa được khuyến khích sử dụng kết quả này để phát triển các chương trình bảo tồn và giáo dục cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã trình bày khái quát về vị trí địa lý, địa hình, địa mạo, thổ nhưỡng, khí hậu, thủy văn, hệ sinh thái ở khu vực Lai Châu. Từ đó có thể khẳng định rằng, dưới góc độ tự nhiên đây là khu vực có điều kiện thuận lợi cho sự định cư lâu dài của cư dân thời tiền sử. Sau hơn 30 năm phát hiện và nghiên cứu, đặc biệt là từ năm 2008 đến nay với việc triển khai dự án khai quật, di dời và xử lý các di tích khảo cổ học thuộc lòng hồ thủy điện Sơn La đã mở ra một giai đoạn mới về nghiên cứu khảo cổ học tiền sử miền Tây Bắc. Những kết quả khai quật, nghiên cứu về di tích di vật ở di chỉ Huổi Ca và 30 địa điểm khác trong lòng hồ thủy điện Sơn La đã thu được nhiều tư liệu quan trọng góp phần phác thảo những nét chung nhất về thời tiền sử khu vực này.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 2 DI CHỈ HUỔI CA 2. Về di chỉ, quá trình phát hiện và khai quật Di chỉ Huổi Ca, thuộc bản Huổi Ca (cũ), xã Nậm Mạ, huyện Sìn Hồ (Lai Châu), có tọa độ 22009’347’’ vĩ Bắc, 103022’537’’ kinh Đông, rộng trên 1.000m2 cao trung bình 25m so với mặt nước sông Đà mùa tháng Ba. Di chỉ Huổi Ca nằm trên một quả đồi rộng, phía nam nhô sát bờ trái sông Đà, nằm kẹp giữa hai con suối: Nậm Mạ ở phía đông và suối Huổi ở phía tây. Nậm Mạ là một dòng suối lớn, thực chất là một con sông nhỏ chảy theo hướng bắc nam quanh năm đổ nước ra sông Đà, còn suối Huổi hiện tại là một dòng suối cạn.

Cùng với Huổi Ca trong khu vực này còn có một loạt các địa điểm khảo cổ tiền sử khác phân bố ở thềm bậc hai thuộc bờ trái sông Đà như: Co Đớ, Nậm Mạ, Nậm Dôn, Hát Đấu, riêng địa điểm Nậm Cha nằm sâu bên bờ suối Nậm Mạ. Một số địa điểm khác đều nằm ở cửa suối, ven sông dọc sông Đà như: Nậm Dôn, Hát Đấu, Huổi Ca, Nậm Mạ và Co Đớ (BĐ 8). Nếu lấy di chỉ Huổi Ca làm trung tâm, thì các di tích xung quanh gồm có Nậm Dôn cách 4,4km về phía tây, Hát Đấu cách 3,2km về phía tây, Nậm Mạ cách 500m về phía đông bắc, Co Đớ cách 1,0km về phía đông và Nậm Cha cách 6,7km về phía đông bắc. Có thể nói di chỉ Huổi Ca là trung tâm của nhóm các di tích kể trên.

Nếu quan sát trên bản đồ địa hình hay không ảnh có thể dễ dàng nhận thấy dải đồi nơi có di chỉ Huổi Ca nhô hẳn ra sông Đà so với các dải đồi khác cùng khu vực. Dòng sông Đà và suối Nậm Mạ là nguồn cung cấp nước ngọt, thức ăn và nguyên liệu đá cuội dồi dào cho cư dân tiền sử nơi đây. Nhìn chung, địa thế và môi sinh ở khu vực Huổi Ca rất thuận lợi cho việc cư trú và sinh hoạt của cư dân các thời đại. Điều đó lý giải tại sao có nhiều di tích thời đại đá và nhiều bản làng thời hiện đại định cư lâu dài ở khu vực này LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo tiếng địa phương, Huổi Ca có nghĩa là vùng đất mà mặt trời không bao giờ lặn.

Thực tế vì có vị trí khá đặc biệt nên không gian phía đông nam và tây nam của Huổi Ca thoáng rộng và tràn đầy ánh sáng. Từ Huổi Ca nhìn về phía đông hướng di chỉ Co Đớ dọc mép nước sông Đà là một bãi cuội trải dài hàng cây số, đây chính là nguồn cuội nguyên liệu để cư dân tiền sử nơi đây dùng để chế tác công cụ đá. Bản Huổi Ca của người Thái được thiết lập năm 1986 do dân ở bản Nậm Mạ chuyển cư sang. Hiện tại tất cả các bản thuộc xã Nậm Mạ, trong đó có bản Huổi Ca, Co Đớ, Nậm Mạ đều đã di chuyển lên bản mới thuộc khu tái định cư cách đây khoảng 3km về phía đông để giải phóng mặt bằng cho lòng hồ thủy điện sông Đà.

Di tích được tìm thấy trên sườn đồi thuộc thềm cổ bậc 2 của sông Đà. Di tích phân bố trên sườn đồi xuôi về phía sông Đà theo hướng nam, phía bắc là núi cao, độ dốc sườn núi khoảng 35 – 40o. Diện phân bố dày đặc của di vật đá nằm trong khoảng kẹp giữa hai con suối dài khoảng hơn 100m và rộng khoảng 80m. Khu vực có nhiều di vật đá nằm trong tầng đất được lộ ra trong vách địa tầng do san nền nhà (BV 1; BA 3 - 4).

Nhiều di vật đá lăn xuống sát mép nước và kẹt lại trong các hốc đá phía dưới. Trong quá trình khai quật chúng tôi đã thu nhặt được một số hiện vật đá nằm rải rác ở triền dốc đổ xuống suối. Năm 1998, Viện Khảo cổ học triển khai Chương trình khảo sát khả thi các di tích khảo cổ lòng hồ thủy điện Sơn la tuyến Lai Châu (đợt II) đã phát hiện di chỉ Huổi Ca. Tại đây đoàn điều tra đã thu thập được 103 di vật, chủ yếu là đồ đá.

Căn cứ vào sưu tập hiện vật phát hiện trên mặt những người phát hiện đã xếp Huổi Ca vào văn hóa Sơn Vi [60, tr. Năm 2007, di chỉ Huổi Ca được Viện Khảo cổ học phúc tra nhằm phục vụ cho việc triển khai dự án khai quật di dời [65, tr. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đầu năm 2010, Viện Khảo cổ học và Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Lai Châu tiến hành khai quật di chỉ này với diện tích 72m2, hố 1 rộng 40m2, hố 2 là 32m2 [31, tr. Cả hai hố khai quật đều được mở ngay trên sườn đồi, nơi đã được người dân bản Huổi Ca trước đây san ra tạo mặt bằng làm nhà.

Đây là mặt bằng bên dưới có vách taluy, nơi phát hiện tầng chứa công cụ đá năm 1998 (BV 2; BA 4-5). Hố H1 mở theo chiều dọc của sườn núi nhìn về phía sông Đà là hướng Bắc chếch Đông 15o. Hố H2 mở theo chiều ngang của sườn núi, vuông góc và cách hố H1 8m về phía Tây. Cấu tạo địa tầng và tầng văn hóa Địa tầng di chỉ Huổi Ca dày 1,5m, được chia thành 5 lớp thứ tự từ trên xuống như sau (BV 2, h1 ; BA 6,14).

- Lớp mặt: dày 0,1 – 0,2m, là đất bồi tôn nền nhà màu nâu vàng không đều nhau, thành phần là đất phù sa cổ lẫn với đất dạng feralite phong hóa từ đá phiến. Lớp này có lẫn một số công cụ đá và mảnh tước. - Lớp 1: dày 0,2 – 0,3m, thành phần là đất phù sa cổ lẫn với đất dạng feralite phong hóa từ đá phiến. Trong lớp này có chứa công cụ đá và ít mảnh gốm thô dày.

- Lớp 2: dày 0,3 – 0,4m, là đất nguyên thổ màu nâu, độ rắn và kết dính cao hơn lớp 1. Đây là loại đất dạng feralite phong hóa từ đá phiến có lẫn với sét dạng phù sa cổ. Trong lớp này có một số tảng cuội lớn và di vật. - Lớp 3: dày 0,4 – 0,5m, đất tương tự lớp trên nhưng có màu nâu sáng hơn, thành phần giàu sét, mịn và chắc hơn.

Trong lớp này chứa những cụm đá tập trung với nhiều cuội tảng, công cụ đá, mảnh gốm và phế liệu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Lớp 4: dày 0,2m, đất cơ bản giống lớp trên nhưng mịn và dính hơn. Trong lớp này chứa phần còn lại của một số cụm đá tập trung, công cụ đá và ít mảnh gốm. - Sinh thổ là lớp đất mịn màu vàng nhạt, bề mặt sinh thổ dốc thoải nghiêng theo địa hình.

Tầng văn hóa của di chỉ Huổi Ca có độ dày tương ứng với địa tầng và nghiêng theo hướng từ bắc xuống nam và từ đông sang tây (theo địa hình tự nhiên), độ nghiêng khoảng 10 – 15o. Vì di vật phân bố ở khắp các độ sâu của địa tầng, tầng văn hóa không có lớp vô sinh ngăn cách cho nên chúng tôi phân định tầng văn hóa thành các mức* dựa trên các đặc trưng về di tích và di vật. - Mức trên: Tương ứng với lớp 1 – 2, dày trung bình 0,6 – 0,7m. Đất nguyên thổ màu nâu, độ rắn và kết dính cao hơn lớp mặt.

Trong lớp này có một số phác vật rìu hình thang, rìu hình thang, bàn mài, mảnh vòng và phác vật vòng, khá nhiều công cụ cuội ghè đẽo, mảnh tước và một số ít mảnh gốm thô dày. - Mức giữa: Tương ứng với lớp 3, dày trung bình 0,4 – 0,5m. Đất giống lớp trên nhưng giàu sét, mịn và chắc hơn. Trong lớp này chứa những cụm đá tập trung cùng với công cụ cuội ghè, mảnh tước, hòn kê, hòn ghè và nhiều cuội tảng.

Đặc biệt trong một số cụm đá tập trung có mảnh gốm, bàn mài, than gỗ và mảnh hạt trám cháy. - Mức dưới: Tương ứng với lớp 4, dày trung bình từ 0,2 – 0,3m, di vật chủ yếu là công cụ cuội ghè, độ phong hóa cao, một số bàn mài, khá nhiều mảnh hạt trám cháy và mảnh gốm thô bở. Kết quả nghiên cứu phân tích 10 mẫu đất lấy trong thang địa tầng hố H1 di chỉ Huổi Ca do Phòng Phân tích Thí nghiệm tổng hợp Viện Địa Lý – * Mức là khái niệm dùng để chỉ các giai đoạn phát triển sớm muộn trong một tầng văn hóa thuần nhất không có lớp vô sinh ngăn cách mà chỉ có sự khác nhau nào đó về mặt di vật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Viện Khoa học và Công Nghệ Việt Nam phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành cho bảng số liệu như sau: Bảng 2.1: Kết quả phân tích các mẫu đất địa tầng di chỉ Huổi Ca (Lai Châu) TT Chỉ tiêu Màu sắc Mùn (%) Thành phần cơ giới (%) Cát (0,2- Limon(0,2 Sét < 0,002 KHM 0,02) -0,002) 1 10HC (-20cm) 7,5YR5/4 0.98 [Nguồn 71] - Màu sắc: Toàn bộ 10 mẫu đất đã thu thập đều có màu đỏ nâu, có độ đậm, nhạt thay đổi theo các tầng đất.

Tầng từ 20 – 40cm có màu hơi đậm (7,5YR 5/4), tầng 40 – 60cm có màu hơi nhạt (7,5YR 4/5), tầng 60 – 80cm có màu hơi đậm (7,5YR 5/4), tầng từ 80 – 120cm lại có màu đậm hơn (5YR 4/6), tầng từ 120 – 140cm hơi đậm (7,5YR 5/4), và tầng dưới cùng có màu đậm hơn (5YR 4/6). Các tầng đậm, nhạt xen kẽ như trên nguyên nhân có thể do các chu kỳ trầm tích có sự pha trộn các tạp chất khác nhau. Tuy nhiên các mẫu đất đều có màu đỏ nâu và cấu tạo rất giống nhau, chứng tỏ chúng có cùng nguồn cung cấp vật liệu trầm tích.