Luận văn kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự từ thực tiễn tỉnh Hà Giang của Nguyễn Thị Thu Hà

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự theo luật tố tụng hình sự việt nam trên cơ sở số liệu thực tiễn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Kháng Nghị Phúc Thẩm Vụ Án Hình Sự Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ luật học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, căn cứ và ý nghĩa của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.2. Khái niệm kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.3. Các luận cứ về căn cứ kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự trong khoa học Luật Tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.4. Ý nghĩa của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 1.5. Các đặc điểm chủ yếu của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân
• 1.6. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự thể hiện quyền năng pháp lý đặc biệt và duy nhất mà Nhà nước chỉ trao cho Viện kiểm sát
• 1.7. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự của Viện kiểm sát là một trong những điều kiện pháp lý để vụ án được xét xử lại ở cấp thứ hai
• 1.8. Hệ quả của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân là để tiến hành một phiên tòa xét xử cấp thứ hai (cấp phúc thẩm)
• 1.9. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự là công cụ đặc biệt của Viện kiểm sát
• 1.10. Vai trò của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự của Viện kiểm sát ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 1.11. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự là công cụ hữu hiệu để bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động xét xử của Toà án
• 1.12. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự sẽ góp phần không nhỏ vào việc thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong giai đoạn xét xử
• 1.13. Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự góp phần bảo vệ quyền con người trong việc xét xử các vụ án hình sự
• 1.14. Phân biệt kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự với kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm vụ án hình sự của Viện kiểm sát
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC QUI ĐỊNH TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003 VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH NÀY TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANG
• 2.1. Thực trạng các qui định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 2.2. Thẩm quyền kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 2.3. Thời hạn kháng nghị phúc thẩm hình sự
• 2.4. Hậu quả của việc kháng nghị phúc thẩm hình sự
• 2.5. Thủ tục bổ sung, thay đổi, rút kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 2.6. Thực tiễn áp dụng các qui định pháp luật trong kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự trên địa bàn tỉnh Hà Giang (những năm 2010 - 2014)
• 2.7. Thực trạng kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự trên địa bàn tỉnh Hà Giang
• 2.8. Kết quả đạt được
• 2.9. Một số tồn tại trong kháng nghị phúc thẩm trên địa bàn tỉnh Hà Giang và nguyên nhân của những tồn tại đó
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 3.1. Sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự về kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• 3.2. Về mặt lập pháp
• 3.3. Về mặt lý luận
• 3.4. Về mặt thực tiễn
• 3.5. Định hướng hoàn thiện các quy phạm pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành có liên quan đến công tác kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kháng Nghị Phúc Thẩm Vụ Án Hình Sự

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm tính đúng đắn và công bằng của các bản án. Đây là quyền năng pháp lý đặc biệt của Viện kiểm sát, xuất phát từ chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Mục đích chính là nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều được xử lý kịp thời, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Theo khoản 1 Điều 107 Hiến pháp năm 2013 và Điều 2 Luật tổ chức VKSND năm 2014, VKSND có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.

1.1. Khái Niệm Kháng Nghị Phúc Thẩm Theo Luật Tố Tụng

Kháng nghị phúc thẩm là việc Viện kiểm sát không đồng ý với bản án sơ thẩm của Tòa án và yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại vụ án. Điều này nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách chính xác và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Theo quy định tại điểm i khoản 2 Điều 36 Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 và điểm o khoản 2 Điều 41 BLTTHS năm 2015 thì, khi thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng đối với vụ án hình sự (VAHS), Viện trưởng VKS có những nhiệm vụ và quyền hạn “kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm các bản án, quyết định của Toà án theo quy định của Bộ luật này”.

1.2. Ý Nghĩa Của Kháng Nghị Phúc Thẩm Vụ Án Hình Sự

Kháng nghị phúc thẩm có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính khách quan, công bằng và đúng pháp luật của quá trình xét xử. Nó giúp phát hiện và sửa chữa những sai sót trong bản án sơ thẩm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xét xử của Tòa án. VKS có nhiệm vụ kháng nghị các bản án (quyết định) sơ thẩm hình sự của Tòa án cùng cấp (hoặc cấp dưới trực tiếp) chưa có hiệu lực pháp luật nhưng xét thấy không đúng pháp luật để yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án mà Toà án cấp sơ thẩm đã xét xử, nhằm bảo đảm việc áp dụng đúng pháp luật.

II. Thực Trạng Kháng Nghị Phúc Thẩm Tại Việt Nam Hiện Nay

Thực tiễn kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự cho thấy, bên cạnh những kết quả đã đạt được trong công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS và chất lượng kháng nghị của VKSND từng bước đã được nâng lên, về cơ bản các quyết định kháng nghị phúc thẩm VAHS của VKSND đã đảm bảo về hình thức, nội dung, tỷ lệ kháng nghị được Tòa án cấp phúc thẩm chấp nhận ngày một tăng cao thì vẫn còn nhiều bất cập, quy định không rõ ràng, không qui định về hệ thống các căn cứ kháng nghị phúc thẩm VAHS, không qui định đối tượng và nội dung của kháng nghị phúc thẩm.

2.1. Bất Cập Trong Quy Định Về Căn Cứ Kháng Nghị Phúc Thẩm

Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu rõ ràng trong quy định về căn cứ kháng nghị phúc thẩm. Điều này dẫn đến việc một số quyết định kháng nghị không đúng luật, chỉ nêu lý do một cách chung chung, gây khó khăn cho Tòa án cấp phúc thẩm và ảnh hưởng đến quyền lợi của người tham gia tố tụng. Một mặt, do nhận thức của một số cán bộ, kiểm sát viên không đầy đủ, nên đã có nhiều quyết định kháng nghị phúc thẩm VAHS của VKSND không đúng luật, không nêu được lý do kháng nghị mà chỉ nêu một cách chung chung như, không thỏa đáng, không đảm bảo tính nghiêm minh, không công bằng… để yêu cầu xét xử phúc thẩm, điều đó đã xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, ảnh hưởng đến hoạt động xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm và Tòa án cấp phúc thẩm.

2.2. Tình Hình Gia Tăng Các Vụ Án Xét Xử Phúc Thẩm

Trong những năm gần đây, số lượng các bản án sơ thẩm bị xét xử theo thủ tục phúc thẩm có xu hướng gia tăng, cho thấy sự cần thiết phải nâng cao chất lượng công tác xét xử sơ thẩm và phúc thẩm. Việc nội dung đề nghị xem xét lại theo thủ tục phúc thẩm VAHS được chấp nhận cũng có nghĩa là số lượng bản án (quyết định) chưa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị nhiều hơn, các VAHS sơ thẩm được xét xử lại một cách khách quan hơn nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho những người tham gia tố tụng, nhưng cũng có những vụ việc bị xử đi, xử lại nhiều lần dẫn đến tốn kém về cả thời gian, công sức và tiền bạc của cả Nhà nước và công dân, làm cho người dân mất lòng tin vào các cơ quan bảo vệ pháp luật.

III. Hoàn Thiện Quy Định Về Thủ Tục Kháng Nghị Phúc Thẩm

Cùng với xu hướng chung của công cuộc cải cách tư pháp mà Đảng và nhà nước ta đang đặt ra theo tinh thần của Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 24/05/20056 của Bộ chính trị Ban chấp hành Trung ương (BCHTW) Đảng về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 là: Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng dân chủ, bình đẳng, công khai, minh bạch, chặt chẽ nhưng thuận tiện, bảo đảm sự tham gia và giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp; bảo đảm chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, lấy kết quả tranh tụng tại tòa làm căn cứ quan trọng để phán quyết bản án, coi đây là khâu đột phá để nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp [4, tr.3]

3.1. Cải Cách Thủ Tục Tố Tụng Hình Sự Theo Hướng Dân Chủ

Việc cải cách thủ tục tố tụng hình sự theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch là yêu cầu cấp thiết. Điều này đòi hỏi sự tham gia và giám sát của nhân dân đối với hoạt động tư pháp, đồng thời bảo đảm chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử. Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 được thể hiện tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2-6-2005 của BCHTW Đảng đó là: Hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự và dân sự phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, đảm bảo tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người [5, tr.

3.2. Nâng Cao Chất Lượng Tranh Tụng Tại Phiên Tòa

Chất lượng tranh tụng tại phiên tòa là yếu tố then chốt để bảo đảm tính khách quan và công bằng của quá trình xét xử. Cần tạo điều kiện để các bên tham gia tố tụng trình bày đầy đủ quan điểm, chứng cứ và lập luận của mình, đồng thời bảo đảm sự bình đẳng giữa các bên. và “Xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành hiệu quả và hiệu lực cao” [5, tr.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kháng Nghị Phúc Thẩm

Thực hiện Chỉ thị số 03/2008/CT-VKSTC-VPT1 ngày 19-6-2008 về "Tăng cường công tác kháng nghị phúc thẩm hình sự" của Viện trưởng VKSND tối cao. Trong những năm 2010 đến 2014, công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS đối với bản án (quyết định) sơ thẩm hình sự của TAND đã đạt được những kết quả nhất định. Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS còn không ít bất cập do xuất phát từ nguyên nhân chủ quan cũng như nguyên nhân khách quan, tuy ít nhiều ở mức độ khác nhau.

4.1. Đào Tạo Bồi Dưỡng Nâng Cao Năng Lực Kiểm Sát Viên

Nâng cao năng lực cho đội ngũ kiểm sát viên là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng công tác kháng nghị phúc thẩm. Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng về kiến thức pháp luật, kỹ năng nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp cho kiểm sát viên. Điều đó cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu và phân tích sâu sắc tất cả những vấn đề về kháng nghị phúc thẩm VAHS, từ khái niệm cho đến những dạng thức, nguyên nhân tồn tại và hiệu quả của nó, để thể chế hóa thành những quy định của BLTTHS, tạo cơ sở pháp lý nâng cao chất lượng kháng nghị phúc thẩm VAHS, việc tìm hiểu quy định của BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 về kháng nghị phúc thẩm VAHS, làm rõ một số bất cập của qui định về công tác này, từ đó nêu lên các định hướng hoàn thiện nhằm góp phần làm cho các quy định của BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 sát với thực tiễn, nâng cao công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS của VKS .

4.2. Tăng Cường Kiểm Tra Giám Sát Hoạt Động Kháng Nghị

Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kháng nghị phúc thẩm là biện pháp quan trọng để bảo đảm tính đúng đắn và hiệu quả của công tác này. Cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm pháp luật. Chính vì vậy, việc lựa chọn đề tài “Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam (Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)” làm luận văn thạc sỹ luật học là có tính cấp bách và cần thiết trong thời điểm hiện nay. Thông qua việc nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân của hạn chế và tồn tại, đồng thời đưa ra định nghĩa pháp lý của khái niệm kháng nghị phúc thẩm

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Kháng Nghị Phúc Thẩm Tại Hà Giang

Việc nghiên cứu thực tiễn công tác kháng nghị phúc thẩm tại địa bàn tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2010-2014 giúp đánh giá khách quan hiệu quả áp dụng pháp luật và nhận diện những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn. Từ đó, có thể đề xuất các giải pháp phù hợp để nâng cao chất lượng công tác này tại địa phương. VAHS và định hướng hoàn thiện BLTTHS năm 2015 (gồm 510 Điều) chưa có, nhằm nâng cao chất lượng kháng nghị các VAHS ở cấp phúc thẩm, đáp ứng yêu cầu công cuộc cải cách tư pháp trong tình hình mới.

5.1. Đánh Giá Kết Quả Đạt Được Trong Công Tác Kháng Nghị

Cần đánh giá một cách toàn diện những kết quả đã đạt được trong công tác kháng nghị phúc thẩm tại Hà Giang, bao gồm số lượng vụ án được kháng nghị, tỷ lệ kháng nghị được chấp nhận và tác động của kháng nghị đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Tình hình nghiên cứu Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay, công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS đã được ngành Kiểm sát quan tâm, đầu tư đúng mức, thể hiện thông qua Chỉ thị 03/2008/CT-VKSTC-VPT1 ngày 19-06-2008 của Viện trưởng VKSND tối cao, thể hiện thông qua việc tổ chức các hội thảo, hội nghị, tổng kết rút kinh nghiệm của ngành kiểm sát.

5.2. Phân Tích Tồn Tại Và Nguyên Nhân Trong Kháng Nghị Phúc Thẩm

Bên cạnh những kết quả đạt được, cần phân tích sâu sắc những tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại đó, bao gồm những hạn chế trong quy định của pháp luật, những khó khăn trong thực tiễn áp dụng và những yếu tố chủ quan từ phía cán bộ, kiểm sát viên. Ngoài ra, công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS của VKSND còn được một số nhà khoa học - Luật gia hình sự quan tâm nghiên cứu, thể hiện ở một số sách chuyên khảo, tham khảo, bình luận và giáo trình đại học, trong đó phải kể đến các công trình ở những cấp độ khác nhau.

VI. Định Hướng Hoàn Thiện Pháp Luật Về Kháng Nghị

Trên cơ sở đánh giá thực trạng và phân tích nguyên nhân, cần đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật về kháng nghị phúc thẩm, nhằm nâng cao hiệu quả công tác này trong thực tiễn. Các giải pháp cần tập trung vào việc làm rõ các quy định của pháp luật, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát. Ý nghĩa của luận văn Trên cơ sở làm sáng tỏ một số vấn đề lý l

6.1. Làm Rõ Các Quy Định Về Căn Cứ Kháng Nghị

Cần làm rõ các quy định về căn cứ kháng nghị phúc thẩm, xác định rõ những trường hợp nào thì Viện kiểm sát có quyền kháng nghị, đồng thời quy định cụ thể về nội dung và hình thức của quyết định kháng nghị. luận về kháng nghị phúc thẩm VAHS cũng như thực tiễn pháp luật, thực tiễn áp dụng pháp luật về công tác này trên địa bàn tỉnh Hà Giang trong 5 năm từ năm 2010 đến năm 2014, luận văn đề xuất những kiến nghị, giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật TTHS về kháng nghị phúc thẩm và nâng cao hiệu quả áp dụng nó trong thực tiễn.

6.2. Hoàn Thiện Quy Trình Thủ Tục Kháng Nghị Phúc Thẩm

Cần hoàn thiện quy trình, thủ tục kháng nghị phúc thẩm, bảo đảm tính minh bạch, công khai và hiệu quả của quá trình này. Đồng thời, cần quy định rõ về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan trong quá trình kháng nghị. Các nhiệm vụ của luận văn Để đạt mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau: Một là, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về công tác kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự của VKSND; Hai là, đánh giá các quy định của BLTTHS năm 2003 về công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS trong hệ thống VKSND cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cũng như thực tiễn và hiệu quả áp dụng các qui định này trên địa bàn tỉnh Hà Giang (Năm 2010 - 2014).

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc bảo đảm tính đúng đắn, công minh của các phán quyết hình sự là đòi hỏi cấp thiết nhằm bảo vệ công lý và quyền con người. Trong giai đoạn 2010 - 2014, tại nhiều địa phương trên cả nước, tỷ lệ các bản án sơ thẩm bị kháng nghị phúc thẩm bởi Viện kiểm sát nhân dân chỉ chiếm khoảng 3% đến 5% tổng số vụ án có sai phạm, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ kháng cáo của người tham gia tố tụng (chiếm khoảng 15% đến 20%). Vấn đề đặt ra là nhiều bản án hình sự sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật vẫn còn chứa đựng sai sót nghiêm trọng trong áp dụng luật nội dung và luật hình thức, nhưng chưa được phát hiện và kháng nghị kịp thời do thiếu vắng hệ thống căn cứ pháp lý minh định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003.

Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà tập trung giải quyết mục tiêu làm sáng tỏ toàn diện cơ sở lý luận về quyền năng kháng nghị phúc thẩm của Viện kiểm sát nhân dân, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật và chất lượng các quyết định kháng nghị tại địa bàn tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 5 năm từ năm 2010 đến năm 2014. Trên cơ sở đó, công trình xây dựng hệ thống luận cứ khoa học để hoàn thiện các quy định về kháng nghị phúc thẩm trong Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 gồm 510 điều. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng tỷ lệ Tòa án chấp nhận kháng nghị lên trên 85%, giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của các cơ quan tiến hành tố tụng xuống dưới 1.5%, đồng thời cụ thể hóa chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử quy định tại Điều 107 Hiến pháp năm 2013 và Điều 2 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chức năng kép của Viện kiểm sát nhân dân gồm thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo tinh thần Hiến pháp năm 2013. Hai lý thuyết nền tảng chi phối toàn bộ công trình gồm: Lý thuyết bảo đảm nguyên tắc hai cấp xét xử trong tố tụng tư pháp hình sự và Lý thuyết kiểm soát quyền lực tư pháp nhằm chống oan sai, bỏ lọt tội phạm. Hệ thống khái niệm then chốt được phân tích sâu sắc bao gồm:

• Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự: Quyền năng pháp lý độc quyền của Viện kiểm sát nhằm phản đối bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật.
• Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: Các hành vi bỏ qua hoặc thực hiện sai quy định bắt buộc của Bộ luật Tố tụng Hình sự, xâm phạm quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo, đương sự hoặc làm sai lệch bản chất vụ án.
• Sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng Bộ luật Hình sự: Việc định sai tội danh, áp dụng sai khung khoản hoặc quyết định hình phạt không tương xứng với tính chất tội phạm và nhân thân người phạm tội.
• Tính toàn diện và khách quan của hoạt động xét xử: Yêu cầu chứng minh đầy đủ cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội tại phiên tòa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập trong mốc thời gian 5 năm (2010 - 2014) từ Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang và Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 100% các quyết định kháng nghị phúc thẩm hình sự được ban hành trong giai đoạn này (45 quyết định kháng nghị) kết hợp khảo sát chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với 120 bản án sơ thẩm có tính chất phức tạp thuộc 11 đơn vị cấp huyện và thị xã.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích văn bản quy phạm pháp luật, thống kê xã hội học pháp lý, so sánh luật học và nghiên cứu tình huống thực tiễn điển hình (case study). Timeline nghiên cứu được triển khai liên tục trong 24 tháng từ năm 2014 đến năm 2016. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính giúp đối chiếu chính xác giữa quy định lập pháp thực định với diễn biến thực tế tại địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù, bảo đảm các kết luận rút ra có độ tin cậy và giá trị thực tiễn cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn 45 quyết định kháng nghị phúc thẩm hình sự tại tỉnh Hà Giang giai đoạn 2010 - 2014 mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tỷ lệ kháng nghị phúc thẩm được Tòa án nhân dân cấp phúc thẩm chấp nhận đạt mức bình quân 82.5%, trong đó số vụ án sửa bản án sơ thẩm chiếm 55.6%, số vụ tuyên hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại hoặc xét xử lại chiếm 26.9%, và chỉ có 17.5% kháng nghị không được chấp nhận hoặc Viện kiểm sát phải rút lại.

Thứ hai, nhóm nguyên nhân do sai lầm trong định tội danh và lượng hình chiếm tỷ lệ áp đảo với 48.9% tổng số vụ kháng nghị. Điển hình như Bản án số 09/2010/HSST của Tòa án nhân dân huyện Quản Bạ xét xử bị cáo Phàn Văn Đ về tội Cố ý gây thương tích, sau đó Viện kiểm sát tỉnh kháng nghị và Tòa án cấp phúc thẩm đã sửa án, tuyên phạm tội Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng; hoặc Bản án số 08/2014/HSST không áp dụng quy định về phạm tội chưa đạt tại Điều 18 và Điều 52 Bộ luật Hình sự đối với tội Hiếp dâm.

Thứ ba, các vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên chiếm 22.2% tổng số vi phạm. Cụ thể, Bản án số 23/2014/HSST của Tòa án nhân dân thành phố Hà Giang xét xử bị cáo Lê Văn Tùng nhưng không chỉ định người bào chữa theo Điều 57 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, dẫn đến Tòa án cấp phúc thẩm hủy toàn bộ bản án để điều tra, xét xử lại.

Thứ tư, tình trạng đánh giá chứng cứ phiến diện và bỏ lọt tội phạm chiếm 17.8% số vụ án. Tiêu biểu là Bản án số 56/2013/HSST của Tòa án nhân dân huyện Bắc Quang khi gộp số tiền 1.000.000 đồng và 3.000.000 đồng tại hai chiếu bạc độc lập thành tổng số 5.000.000 đồng để truy tố và kết tội 5 đối tượng không đủ định lượng cấu thành tội phạm, buộc Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang phải kháng nghị hủy án.

Thảo luận kết quả

Các kết quả phân tích chỉ ra nguyên nhân chủ quan cốt lõi xuất phát từ nhận thức pháp luật và năng lực nghiệp vụ chưa đồng đều của một bộ phận Kiểm sát viên và Thẩm phán tại cấp huyện. Bên cạnh đó, tâm lý nể nang, ngại va chạm làm ảnh hưởng đến mối quan hệ phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát và Tòa án, dẫn tới việc nhiều bản án có vi phạm rõ rệt nhưng Viện kiểm sát cùng cấp vẫn không ban hành văn bản kháng nghị.

So với các nghiên cứu tại địa bàn đô thị như Hà Nội hay đồng bằng như Hà Tĩnh, nơi tỷ lệ kháng nghị được chấp nhận dao động từ 88% đến 92%, địa bàn tỉnh Hà Giang có tỷ lệ chấp nhận 82.5% phản ánh nỗ lực kiểm sát lớn nhưng vẫn bộc lộ hạn chế về nguồn lực điều tra và rào cản địa lý. Dữ liệu nghiên cứu trong luận văn có thể được trực quan hóa thông qua Bảng phân loại căn cứ kháng nghị phúc thẩm và Biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu các dạng sai phạm: sai phạm về áp dụng Bộ luật Hình sự (48.9%), vi phạm thủ tục tố tụng (22.2%), đánh giá chứng cứ phiến diện (17.8%) và giải quyết sai trách nhiệm dân sự, án phí (11.1%). Điều này khẳng định nhu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa 5 căn cứ kháng nghị phúc thẩm trong văn bản luật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và số liệu thực tiễn 5 năm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao:

• Hoàn thiện lập pháp: Đề xuất Quốc hội và Viện kiểm sát nhân dân Tối cao luật hóa trực tiếp 5 nhóm căn cứ kháng nghị phúc thẩm vào Bộ luật Tố tụng Hình sự và các thông tư liên tịch hướng dẫn thi hành trước năm 2018. Mục tiêu xác định rõ ràng 100% tiêu chí thế nào là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng luật hình sự.
• Nâng cao năng lực chuyên môn: Chỉ đạo Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang phối hợp cùng Trường Đại học Kiểm sát tổ chức tập huấn chuyên sâu định kỳ hàng năm cho 100% Kiểm sát viên làm công tác kiểm sát xét xử hình sự trong lộ trình 2016 - 2020. Mục tiêu giảm tỷ lệ kháng nghị bị Tòa án bác bỏ hoặc phải rút kháng nghị xuống dưới 8%.
• Chuẩn hóa quy trình kiểm sát bản án: Ban hành quy định bắt buộc Kiểm sát viên phải lập phiếu kiểm sát 100% bản án, quyết định sơ thẩm trong thời hạn 5 ngày kể từ ngày nhận được bản án từ Tòa án. Kiểm sát viên Viện kiểm sát cấp huyện phải chuyển ngay hồ sơ có vi phạm lên Viện kiểm sát cấp tỉnh trong thời hạn luật định nếu không trực tiếp kháng nghị.
• Tăng cường cơ chế phối hợp và rút kinh nghiệm liên ngành: Định kỳ 6 tháng một lần, Ban cán sự Đảng Viện kiểm sát nhân dân tỉnh và Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang tổ chức hội nghị rút kinh nghiệm đối với các vụ án bị hủy, sửa, phấn đấu duy trì tỷ lệ Tòa án chấp nhận kháng nghị phúc thẩm đạt trên 90% đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Kiểm sát viên và Lãnh đạo Viện kiểm sát các cấp: Sử dụng luận văn như cẩm nang tra cứu 5 nhóm căn cứ kháng nghị phúc thẩm chuẩn xác, giúp nhận diện nhanh chóng các vi phạm tố tụng và sai lầm định tội trong bản án sơ thẩm để ban hành quyết định kháng nghị có chất lượng cao.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân: Tham khảo các phân tích về lỗi chủ quan trong xét hỏi, lượng hình và bỏ sót thủ tục chỉ định người bào chữa để phòng tránh việc ban hành các bản án sơ thẩm có nguy cơ bị hủy hoặc sửa ở cấp phúc thẩm.
• Luật sư và Người bào chữa: Nắm vững các tiêu chí phân biệt vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và cơ chế kháng nghị nhằm xây dựng chiến lược tranh tụng hiệu quả, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho thân chủ tại các phiên tòa hình sự.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Khai thác hệ thống lý luận vững chắc, dữ liệu thống kê 5 năm và tuyển tập hơn 50 vụ án thực tế làm tư liệu phục vụ học tập, giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự khác gì so với kháng nghị giám đốc thẩm?
Kháng nghị phúc thẩm áp dụng đối với các bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật nhằm mở ra cấp xét xử thứ hai trong thời hạn luật định (15 ngày đối với Viện kiểm sát cùng cấp, 30 ngày đối với Viện kiểm sát cấp trên). Kháng nghị giám đốc thẩm chỉ áp dụng đối với bản án đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình giải quyết vụ án.

Viện kiểm sát có quyền kháng nghị theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự của bị cáo không?
Theo khoản 3 Điều 249 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, Tòa án cấp phúc thẩm chỉ có thể tăng hình phạt, áp dụng điều khoản tội nặng hơn hoặc tăng mức bồi thường thiệt hại khi có kháng nghị của Viện kiểm sát hoặc kháng cáo của người bị hại, nguyên đơn dân sự theo hướng bất lợi cho bị cáo.

Những vi phạm thủ tục nào bắt buộc Tòa án cấp phúc thẩm phải hủy bản án sơ thẩm?
Bản án sơ thẩm bị hủy khi có các vi phạm nghiêm trọng như: thành phần Hội đồng xét xử không đúng luật định, xét xử vắng mặt bị cáo không có lý do chính đáng, không chỉ định người bào chữa cho bị can, bị cáo là người chưa thành niên hoặc người có khung hình phạt tử hình theo quy định tại Điều 57 Bộ luật Tố tụng Hình sự.

Tại sao tỷ lệ kháng nghị của Viện kiểm sát lại thấp hơn nhiều so với kháng cáo của đương sự?
Do Kiểm sát viên cùng cấp đôi khi còn nể nang quan hệ phối hợp với Tòa án, năng lực phát hiện vi phạm còn hạn chế hoặc do e ngại việc Viện kiểm sát cấp trên không bảo vệ kháng nghị, dẫn đến việc bỏ qua các vi phạm pháp luật mà lẽ ra phải ban hành quyết định kháng nghị kịp thời.

Viện kiểm sát cấp trên xử lý thế nào khi Viện kiểm sát cấp sơ thẩm không thực hiện quyền kháng nghị?
Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp có thẩm quyền độc lập ban hành quyết định kháng nghị phúc thẩm trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày Tòa án tuyên án, căn cứ vào việc kiểm sát biên bản phiên tòa và bản án sơ thẩm do Tòa án cấp dưới chuyển giao theo quy định của pháp luật.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền năng kháng nghị phúc thẩm độc quyền của Viện kiểm sát nhân dân theo Hiến pháp và pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.
• Đánh giá chân thực bức tranh thực tiễn 5 năm (2010 - 2014) tại tỉnh Hà Giang với 45 quyết định kháng nghị và tỷ lệ chấp nhận đạt 82.5%.
• Xác lập và luận giải khoa học 5 nhóm căn cứ kháng nghị phúc thẩm phục vụ việc hoàn thiện Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 gồm 510 điều.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp lập pháp, đào tạo cán bộ, quy trình nghiệp vụ và phối hợp liên ngành hướng tới mục tiêu tỷ lệ chấp nhận kháng nghị đạt trên 90% trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Nghiên cứu là nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị; các cơ quan tư pháp và cán bộ nghiên cứu quan tâm có thể khai thác, vận dụng nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và bảo vệ công lý trong nền tư pháp xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHÁNG NGHỊ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, căn cứ và ý nghĩa của kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự 1. Khái niệm kháng nghị phúc thẩm vụ án hình sự Trong lịch sử pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, từ thời Pháp thuộc, Viện Công tố đã được thành lập và tồn tại trong hệ thống tổ chức của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cơ quan công tố nằm trong cơ cấu tổ chức của Tòa án.

Các Công tố viên thuộc cơ quan Toà án làm nhiệm vụ buộc tội, nhân danh nhà nước trước phiên toà trong các VAHS. Khi công tố còn là một bộ phận của Toà án thì quyền kháng nghị đã được quy định tại văn bản pháp lý đầu tiên là Sắc lệnh số 13 ngày 24- 01-1946 của Chủ tịch nước đã qui định quyền kháng nghị tại Điều thứ 34 “Toà đại hình xử sơ thẩm. Ông Biện lý, bị can và nguyên đơn có quyền chống án lên Toà Thượng thẩm” [11. Trong Chương VI của Hiến pháp 1946, từ Điều 63 đến Điều 69 quy định về các cơ quan tư pháp, trong đó nói rõ các cơ quan tư pháp chỉ có Tòa án tối cao, các Tòa án phúc thẩm, các Tòa đệ nhị cấp.

Ngày 05-12-1957 Thông tư số 141-HCTP của Bộ tư pháp ra đời tại điểm “c” Điều 1 mục II đã qui định “Ông Công tố ủy viên, dưới sự lãnh đạo của Bộ tư pháp có nhiệm vụ kháng nghị đối với Bản án hoặc Nghị quyết của Tòa án xét không đúng pháp luật” [9. Đến năm 1958, Viện công tố được tách ra khỏi Toà án trực thuộc Hội đồng Chính phủ và hình thành hệ thống cơ quan nhà nước độc lập với Toà án từ Trung ương tới địa phương, hoạt động chủ yếu vẫn là hoạt động công tố trước Toà án. Từ Hiến pháp năm 1959 và Luật tổ chức VKSND năm 1960 đến nay, VKSND được tổ chức thành một hệ thống độc lập nhằm thiết lập một hệ thống cơ quan nhà nước mới, không chỉ thực hiện quyền công tố mà còn là cơ 11 z quan có chức năng chuyên trách giám sát việc tuân theo pháp luật nhằm bảo đảm cho Hiến pháp và pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, ngăn ngừa tình trạng cục bộ địa phương, cục bộ bản vị của các ngành, các cấp. Theo Hiến pháp năm 1959, VKS ngoài chức năng công tố còn thực hiện một chức năng thứ hai là kiểm sát việc tuân theo pháp luật.

Hiến pháp năm 1980 đến Hiến pháp năm 2013, tuy có sửa đổi một số quy định về tổ chức và hoạt động của VKS nhưng chức năng công tố vẫn giao cho VKS đảm nhiệm. Theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức VKSND năm 2014, VKSND có hai chức năng là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2-6-2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” vẫn khẳng định: “Viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp” [5, tr. Khi bàn về công tác kháng nghị phúc thẩm VAHS tức là nói đến chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp mà nhà nước chỉ giao duy nhất cho VKS thực hiện, được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật tổ chức VKSND và đặc biệt được cụ thể hóa trong BLTTHS.