Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm nhân vật trữ tình Khái niệm về nhân vật trữ tình xuất hiện khá phổ biến trong việc nghiên cứu các tác phẩm văn học. Trước hết chúng ta có thể nhận định rằng nhân vật trữ tình là những nhân vật thường xuất hiện trong tác phẩm văn học trữ tình. Và vì mang bản chất trữ tình - bộc lộ tình cảm, nên nhân vật trữ tình được cảm nhận chủ yếu thông qua thế giới tình cảm của con người.
Khác với các tác phẩm thuộc thể loại tự sự, các tác phẩm trữ tình có đời sống tình cảm là nội dung cốt lõi. Nhìn nhận về nhân vật trong các tác phẩm tự sự, người đọc quan tâm đến bức tranh cuộc sống của nhân vật. Tức là, họ nhìn nhận nhân vật với những đặc điểm tính cách, số phận khác biệt thông qua những biểu hiện từ phát ngôn, hành động của mỗi nhân vật. Nhân vật trong tác phẩm tự sự có đời sống giàu chất hiện thực, và được soi chiếu theo nhiều tuyến nhân vật với vị trí vai trò khác nhau.
Nhìn chung nhân vật trong tác phẩm tự sự được nhìn nhận một cách tổng thể, và tùy vào dụng ý xây dựng nhân vật của tác giả, độc giả sẽ đón nhận nhân vật theo những hướng tiếp cận khác nhau để khám phá nhân vật ấy trong tương quan các mối quan hệ xã hội được xây dựng trong tác phẩm. Với các tác phẩm trữ tình, tác giả cũng như người đọc đặc biệt chú ý đến việc bộc bạch tâm sự của nhân vật. Do vậy, nhân vật trong tác phẩm trữ tình không chia ra tuyến nhân vật chính diện, phản diện… mà chỉ được gọi chung là nhân vật trữ tình. Nhân vật trữ tình sẽ biểu hiện trực tiếp cảm xúc, suy tưởng của mình, qua đó phản ánh, làm sống dậy thế giới chủ thể của hiện thực khách quan, giúp ta đi sâu vào thế giới của những suy tư, tâm trạng, nỗi niềm chung của con người mà thông qua nhân vật tác giả muốn bày tỏ.
Và nhân vật trữ tình mang màu sắc cá nhân đậm nét. Tuy nhiên cũng sẽ là sai lầm nếu cho rằng tác phẩm trữ tình chỉ thể hiện những gì thầm kín, chủ quan, cá nhân. Bởi lẽ, những cảm xúc được thể hiện trong tác phẩm thông qua nhân vật trữ tình bao giờ cũng là những cảm xúc chung mà con người nào cũng có. Những cảm xúc yêu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thương, vui buồn, hờn giận, đau đớn, tiếc nuối… xuất hiện phổ biến trong đời sống tình cảm của mỗi cá nhân được phản ánh sinh động qua mỗi tác phẩm trữ tình.
Vì vậy nỗi niềm xúc cảm của một cá nhân trong tác phẩm là cảm xúc chung của rất nhiều con người trong đời sống hiện thực. Vì thế tiếng nói cá nhân trong tác phẩm trở thành tiếng nói đồng điệu với muôn người. Từ đó có thể khẳng định tác phẩm trữ tình biểu hiện cảm xúc chủ quan của nhà thơ, nhưng điều đó cũng được xác lập trong mối quan hệ giữa con người và hiện thực khách quan. Bởi vì mọi cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của con người bao giờ cũng đều là cảm xúc về cái gì, tâm trạng trước vấn đề gì.
Do đó, trong tác phẩm trữ tình hiện thực cuộc sống vẫn được phản ánh thông qua cách nhìn nhận của nhân vật. Nội dung của tác phẩm trữ tình được thể hiện gắn liền với hình tượng nhân vật trữ tình. Đó là hình tượng người trực tiếp thổ lộ suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm. Nhân vật trong tác phẩm tự sự và kịch có diện mạo, hành động, lời nói, quan hệ cụ thể.
Nhân vật trữ tình trong thơ được thể hiện cụ thể thông qua giọng điệu, cảm xúc, trong cách cảm, cách nghĩ. Hình tượng nhân vật trữ tình gắn liền với nội dung của tác phẩm và cần phân biệt rõ 2 khái niệm: nhân vật trữ tình và nhân vật trong tác phẩm trữ tình. Nhân vật trong tác phẩm trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tâm sự, cảm xúc, suy nghĩ, là yếu tố trực tiếp khơi gợi nguồn cảm hứng cho tác giả. Nhân vật trữ tình không phải là đối tượng để nhà thơ miêu tả mà chính là những cảm xúc, ý nghĩ, tình cảm, tâm trạng, suy tư về lẽ sống và con người được thể hiện trong tác phẩm.
Khi đọc một bài thơ, trước mắt chúng ta không chỉ xuất hiện những cảnh thiên nhiên, con người mà còn là hình tượng của một ai đó đang ngắm nhìn, rung động, suy tư về chúng, về cuộc sống nói chung. Hình tượng ấy chính là nhân vật trữ tình. Phần lớn nhân vật trữ tình xuất hiện với tư cách là những tình cảm, tâm trạng, suy tư trăn trở của chính bản thân nhà thơ. Trước một vấn đề nào nó từ cuộc sống tác động đến nhà thơ làm cho mạch cảm xúc của họ rung lên mạnh mẽ khác với các xúc hiện hữu trước đó sẽ là điều kiện để họ bày tỏ nỗi lòng của mình qua trang thơ.
Tuy nhiên, có nhiều trường hợp nhân vật trữ tình không phải là hiện thân của tác giả. Do tính chất tiêu biểu, khái quát của nhân vật trữ tình nên nhà thơ có thể tưởng tượng, hóa thân vào một đối tượng nào đó để xây dựng nhân vật trữ tình theo quy luật điển 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình hóa trong sáng tạo nghệ thuật. Tức là bằng thứ cảm xúc cá nhân của bản thân, tác giả gửi gắm vào cảnh vật hay một nhân vật tưởng tượng, đứng ra bộc bạch thay tác giả. Hay có khi tác giả nói thay tâm trạng của một ai đó cũng là lời nói từ tâm hồn của tác giả.
Khi ấy có thể coi những nhân vật trữ tình ấy là nhân vật trữ tình nhập vai, nói lên tiếng nói không chỉ của riêng tác giả mà còn là tiếng nói chung của muôn vạn người. Trên cơ sở những lí thuyết đã đề cập, chúng tôi xin đưa ra khái niệm về nhân vật trữ tình: Nhân vật trữ tình là hình tượng nhà thơ trong thơ trữ tình, là con người “đồng dạng” của tác giả, hiện ra từ văn bản của kết cấu trữ tình như một con người có đường nét hay một vai sống động, có thế giới nội tâm cụ thể, những dòng cảm xúc được thể hiện rõ nét trong tác phẩm. Qua đó ta thấy được quan niệm, cách nhìn, suy nghĩ, cảm xúc hiện tại của nhà thơ - nhân vật trữ tình. Trong các tác phẩm trữ tình, nhân vật trữ tình có thể được nhìn nhận một cách trực tiếp hay qua người tác giả nhập vai, cũng có khi chỉ nhận biết qua nỗi niềm cảm xúc.
Nhân vật trữ tình trong thơ trung đại 1. Thơ trữ tình trung đại Trong văn học trung đại Việt Nam, tới khoảng thế kỷ XVIII - XIX mới xuất hiện những bộ sách bàn về thể loại văn học như Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn. Theo truyền thống Trung Hoa, các công trình này vẫn dùng các khái niệm “văn thể” hay “thể” để chỉ thể loại văn học. Song ngay từ khi con người sáng tác văn học, người ta đã ý thức về thể loại văn học.
Từ xưa, các nhà văn nhà thơ cổ gọi tên sáng tác của mình dựa theo thể loại và đặt tên tác phẩm của mình theo thể loại, ví thử như: Bạch Đằng giang phú, Bình Ngô đại cáo… Vai trò thể loại vô cùng quan trọng trong nhận thức thẩm mỹ đối với văn học cổ. Sáng tác văn học là sáng tác theo thể loại. Từ việc xác định thể loại định viết, các tác giả mới tiến hành đặt những nguồn cảm hứng trên việc dẫn bước của thể loại. Giáo Sư Bùi Duy Tân đã đưa ra hai căn cứ để xác định thể loại văn học cổ.
Một là, căn cứ vào phương thức phản ánh ông chia ra ba nhóm thể loại (các thể loại trữ tình, các thể loại tự sự, các thể loại chính luận). Hai là, căn cứ vào thể văn ông chia ra ba loại là các thể loại thơ, các thể loại văn và biền ngẫu, các thể loại văn xuôi. Và theo giáo sư Trần Đình Sử thì xét về tên gọi, trong quá khứ các nhà thơ trung đại Việt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam chưa bao giờ tự gọi thơ mình là thơ “trữ tình”. Trữ tình là một khái niệm hiện đại.
Mặc dù trong Cửu chương của Khuất Nguyên có thể tìm thấy hai chữ trữ tình song nó chưa trở thành thuật ngữ trong thời trung đại. Phần lớn thơ làm trong các dịp tiễn tặng, hoạ thơ người khác, đề thơ kỷ niệm, tức cảnh, tức sự, tức là làm thơ theo sự đòi hỏi, khêu gợi của ngoại cảm. Khi muốn tự bộc lộ nỗi lòng thì họ gọi là “ngôn hoài”, “thuật hoài”, “ngôn chí”, “tự tình”, “tự thuật”, “mạn thuật”, “trần tình”. Những tên gọi này rất đáng chú ý.
Những tên gọi như “chí”, “tình”, “hoài”, “sự”, “cảnh”… là nội dung trữ tình, còn “thuật”, “ngôn”, “tự”, “trần”… là cách trữ tình, “thuật” là kể, “tự” cũng là kể, “ngôn” là nói ra, là tuyên bố cho mọi người biết, “trần” là bày tỏ. Có thể xem đó là những dấu hiệu đặc trưng của ý thức trữ tình truyền thống “trữ tình bằng cách thuật kể nỗi lòng mình, cảm xúc chí hướng của mình” [27, tr. Từ ý kiến của các nhà nghiên cứu, ta có thể hiểu khái niệm thơ trữ tình trung đại Việt Nam như sau: Thơ trữ tình trung đại Việt Nam là loại thơ do các nhà thơ trung đại Việt Nam sáng tác ra để biểu thị những cảm xúc, suy tư, tư tưởng tình cảm của họ - nhân vật trữ tình trước các hiện tượng của đời sống được thể hiện một cách trực tiếp hoặc thông qua các phương thức nghệ thuật nhất định. Xét theo chiều dài lịch sử, “thơ trữ tình trung đại” xuất hiện từ thời nhà Lý.
Giai đoạn này, các tác phẩm chưa có hình thức độc lập của các tác phẩm thơ với đầy đủ những giá trị về thẩm mĩ nghệ thuật và yếu tố chức năng của văn học. Các tác phẩm trữ tình vào thời điểm này chủ yếu là các bài thơ với dung lượng ngắn và làm theo lối của sấm ký, kệ, từ. Nội dung của các tác phẩm này chủ yếu mang tính chất giáo huấn, vấn đáp, thù tạc, tức là chủ yếu phản ánh chức năng ngoài văn học của các tác phẩm nghệ thuật, bước đầu đã có sự phá vỡ quy phạm thể hiện trong các thể loại vay mượn. Và vì phần lớn thơ thời kì này là những bài kệ nên hình tượng tác giả trong thơ tuy đã có, nhưng còn chưa có nhân vật trữ tình toàn diện.