Hiểu Biết Về Ngữ Nghĩa Trong Ngôn Ngữ

Ngữ nghĩa là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, tập trung vào việc nghiên cứu ý nghĩa của các biểu thức… 273 trang · University of Düsseldorf · 2002.

• Tác giả: Sebastian Löbner
• Trường học: University of Düsseldorf
• Chuyên ngành: General Linguistics
• Đề tài: Khám Phá Ngữ Nghĩa: Hiểu Biết Về Ngôn Ngữ
• Loại tài liệu: textbook
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Düsseldorf

Mục lục chi tiết

• Preface
• 1. PART I BASIC CONCEPTS AND PHENOMENA
• 1.1. Meaning and semantics
• 1.1.1. Levels of meaning
• 1.1.2. Sentence meaning and compositionality
• 1.1.2.1. Syntactic structure and combination rules
• 1.1.2.2. The principle of compositionality
• 1.2. Checklist
• 1.3. Further reading
• 1.4. Notes
• 2. Descriptive, social and expressive meaning
• 2.1. Meanings are concepts
• 2.1.1. The meaning of a word
• 2.1.2. The meaning of a sentence
• 2.2. Descriptive meaning and reference
• 2.3. Denotations and truth conditions
• 2.4. Proposition and sentence type
• 2.5. Meaning and social interaction: social meaning
• 2.5.1. Expressions with social meaning
• 2.5.2. Social meaning in Japanese
• 2.6. Meaning and subjectivity: expressive meaning
• 2.6.1. Social versus expressive meaning
• 2.7. Connotations
• 2.8. Checklist
• 2.9. Exercises
• 2.10. Further reading
• 2.11. Notes
• 3. Meanings and readings
• 3.1. Homonymy, polysemy and vagueness
• 3.2. Sentence readings and meaning shifts
• 3.3. Interpretation in context
• 3.4. Disambiguation and elimination
• 3.5. The Principle of Consistent Interpretation
• 3.6. Meaning shifts and polysemy
• 3.7. Checklist
• 3.8. Exercises
• 3.9. Further reading
• 3.10. Notes
• 4. Meaning and logic
• 4.1. Donald Duck and Aristotle
• 4.2. The Principle of Polarity
• 4.3. Logical properties of sentences
• 4.4. Logical relations between sentences
• 4.5. Logical relations involving logically true or false sentences
• 4.6. Logical relations under the assumption of contingency
• 4.7. Logical relations between words
• 4.8. Logic and meaning
• 4.8.1. The semantic status of logical equivalence
• 4.8.2. The semantic status of logical entailment
• 4.9. Logic and semantics
• 4.10. Checklist
• 4.11. Exercises
• 4.12. Further reading
• 4.13. Notes
• 5. Meaning relations
• 5.1. The meaning relation
• 5.2. The notion of a lexical field
• 5.3. Meronymies
• 5.4. Checklist
• 5.5. Exercises
• 5.6. Further reading
• 5.7. Notes
• 6. Predication
• 6.1. Predications contained in a sentence
• 6.2. Predicates and arguments
• 6.3. Major types of verbs
• 6.4. Referential verb arguments
• 6.5. Deciding on the number of arguments
• 6.6. Nouns and adjectives
• 6.6.1. Major types of nouns
• 6.6.2. Major types of adjectives
• 6.6.3. Arguments of nouns and adjectives in predicative use
• 6.7. Predicate logic notation
• 6.8. Selectional restrictions of verbs
• 6.9. The process of fusion
• 6.10. Selectional restrictions and meaning shifts
• 6.11. Summary
• 6.12. Checklist
• 6.13. Exercises
• 6.14. Further reading
• 6.15. Notes
• 7. PART II THEORETIC AL APPROACHES
• 7.1. Meaning components
• 7.2. The structuralist approach
• 7.2.1. Language as a system of signs
• 7.2.2. Syntagmatic and paradigmatic relations
• 7.3. Applying the structuralist approach to meaning
• 7.3.1. Semantic units: morphemes and lexemes
• 7.3.2. Paradigmatic and syntagmatic semantic relations
• 7.3.3. Binary semantic features
• 7.3.4. Application to paradigmatic relations
• 7.3.5. Application to combinatorial meaning properties
• 7.3.6. Ideal properties of semantic features
• 7.3.7. Evaluation of the binary feature approach
• 7.4. Dowty’s decompositional semantics
• 7.5. Jackendoff’s Conceptual Semantics
• 7.6. Semantic primes: Wierzbicka’s Natural Semantic Metalanguage
• 7.7. Summary and evaluation of the approaches to decomposition
• 7.8. Checklist
• 7.9. Exercises
• 7.10. Further reading
• 7.11. Notes
• 8. Meaning and language comparison
• 8.1. Relativism and universalism
• 8.2. Berlin and Kay’s investigation of colour terms
• 8.3. Consequences
• 8.4. Checklist
• 8.5. Exercises
• 8.6. Further reading
• 8.7. Notes
• 9. Meaning and cognition
• 9.1. Categories and concepts
• 9.2. The traditional model of categorization
• 9.3. Degrees of membership
• 9.4. The prototype model of categorization
• 9.5. What kinds of entities are prototypes?
• 9.6. Which features make up the prototype?
• 9.7. The hierarchical organization of categories
• 9.7.1. The basic level
• 9.7.2. Properties of the basic level
• 9.8. Challenges to Prototype Theory
• 9.8.1. Graded membership vs graded structure
• 9.9. Semantics and Prototype Theory
• 9.10. Flexible concepts: vagueness
• 9.11. Means of differentiation
• 9.12. Personal knowledge vs cultural knowledge
• 9.13. The apple juice question
• 9.14. Cultural knowledge vs semantic knowledge
• 9.15. Summary
• 9.16. Checklist
• 9.17. Exercises
• 9.18. Further reading
• 9.19. Notes
• 10. Sentence meaning and formal semantics
• 10.1. Japanese numerals: a simple example of a compositional analysis
• 10.1.1. The system of numerals
• 10.1.2. The general scheme
• 10.2. A small fragment of English
• 10.2.1. The grammar of the fragment
• 10.2.2. The predicate logic language PL-F: its grammar
• 10.3. Translating the fragment into predicate logic
• 10.4. Model-theoretic semantics
• 10.4.1. A model for PL-F
• 10.4.2. Interpretation rules for PL-F
• 10.4.3. Application to the translations of fragment sentences
• 10.5. Model-theoretic semantics
• 10.6. Possible-world semantics
• 10.7. Logical properties and relations
• 10.8. The scope and limits of possible-world semantics
• 10.8.1. Scope and potential
• 10.8.2. Possible-world semantics vs mentalistic semantics
• 10.8.3. The development of possible-world semantics
• 10.9. Checklist
• 10.10. Exercises
• 10.11. Further reading
• 10.12. Notes
• References
• Index

Tóm tắt

I. Khám Phá Ngữ Nghĩa Tổng Quan Về Ngôn Ngữ

Ngữ nghĩa là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, tập trung vào việc nghiên cứu ý nghĩa của các biểu thức ngôn ngữ. Hiểu biết về ngữ nghĩa không chỉ giúp giải thích cách mà ngôn ngữ truyền đạt thông tin mà còn mở ra những khía cạnh sâu sắc về cách con người tương tác và giao tiếp. Ngữ nghĩa không chỉ là việc hiểu từ ngữ mà còn là cách mà chúng kết hợp với nhau để tạo ra ý nghĩa trong câu. Việc nghiên cứu ngữ nghĩa giúp nhận diện các cấp độ khác nhau của ý nghĩa, từ nghĩa từ vựng đến nghĩa câu.

1.1. Ngữ Nghĩa Là Gì Khái Niệm Cơ Bản

Ngữ nghĩa là lĩnh vực nghiên cứu về ý nghĩa trong ngôn ngữ. Nó bao gồm việc phân tích các thành phần của nghĩa từ, câu và cách mà chúng tương tác với nhau. Ngữ nghĩa không chỉ dừng lại ở việc hiểu từ mà còn mở rộng đến cách mà các từ kết hợp để tạo ra ý nghĩa phức tạp hơn.

1.2. Tại Sao Ngữ Nghĩa Quan Trọng Trong Ngôn Ngữ Học

Ngữ nghĩa đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và phân tích ngôn ngữ. Nó giúp xác định cách mà thông tin được truyền tải và hiểu trong giao tiếp. Việc nắm vững ngữ nghĩa cũng giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa

Nghiên cứu ngữ nghĩa không phải là một nhiệm vụ đơn giản. Có nhiều thách thức mà các nhà nghiên cứu phải đối mặt, từ sự đa nghĩa của từ đến các yếu tố ngữ cảnh ảnh hưởng đến cách hiểu. Sự phức tạp của ngôn ngữ tự nhiên khiến cho việc xác định ý nghĩa chính xác trở nên khó khăn. Các vấn đề như đồng nghĩa, trái nghĩa và sự thay đổi ý nghĩa theo ngữ cảnh là những thách thức lớn trong lĩnh vực này.

2.1. Đa Nghĩa Vấn Đề Phổ Biến Trong Ngữ Nghĩa

Đa nghĩa là hiện tượng mà một từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Điều này gây khó khăn trong việc xác định ý nghĩa chính xác của từ trong ngữ cảnh cụ thể. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét ngữ cảnh để hiểu rõ hơn về ý nghĩa mà từ đó mang lại.

2.2. Ngữ Cảnh Yếu Tố Quyết Định Ý Nghĩa

Ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc xác định ý nghĩa của một câu. Một câu có thể được hiểu khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh mà nó xuất hiện. Việc phân tích ngữ cảnh giúp làm rõ ý nghĩa và giảm thiểu sự hiểu lầm trong giao tiếp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa Hiệu Quả

Để nghiên cứu ngữ nghĩa một cách hiệu quả, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa từ vựng, phân tích ngữ nghĩa câu và nghiên cứu ngữ nghĩa trong ngữ cảnh. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, và việc kết hợp chúng có thể mang lại cái nhìn toàn diện hơn về ngữ nghĩa.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Từ Vựng Cách Tiếp Cận Cơ Bản

Phân tích ngữ nghĩa từ vựng tập trung vào việc nghiên cứu ý nghĩa của từng từ riêng lẻ. Phương pháp này giúp xác định các mối quan hệ giữa các từ và cách mà chúng tương tác với nhau trong câu.

3.2. Phân Tích Ngữ Nghĩa Câu Khám Phá Ý Nghĩa Tổng Thể

Phân tích ngữ nghĩa câu xem xét cách mà các từ kết hợp để tạo ra ý nghĩa tổng thể của câu. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ pháp và cách mà nó ảnh hưởng đến ý nghĩa.

IV. Ứng Dụng Ngữ Nghĩa Trong Thực Tiễn

Ngữ nghĩa không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày. Từ việc cải thiện khả năng giao tiếp đến việc phát triển các công nghệ ngôn ngữ tự nhiên, ngữ nghĩa đóng vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực. Các ứng dụng này không chỉ giúp con người hiểu nhau hơn mà còn tạo ra những công cụ hỗ trợ giao tiếp hiệu quả.

4.1. Ngữ Nghĩa Trong Giao Tiếp Hàng Ngày

Ngữ nghĩa ảnh hưởng đến cách mà con người giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa giúp cải thiện khả năng truyền đạt thông điệp và giảm thiểu sự hiểu lầm.

4.2. Công Nghệ Ngôn Ngữ Tự Nhiên Ứng Dụng Ngữ Nghĩa

Công nghệ ngôn ngữ tự nhiên sử dụng ngữ nghĩa để phát triển các ứng dụng như dịch máy, trợ lý ảo và phân tích cảm xúc. Những ứng dụng này giúp cải thiện trải nghiệm người dùng và tạo ra những công cụ giao tiếp thông minh.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa

Nghiên cứu ngữ nghĩa đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển của công nghệ. Tương lai của ngữ nghĩa hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới, từ việc hiểu sâu hơn về ngôn ngữ đến việc phát triển các công nghệ hỗ trợ giao tiếp. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực này sẽ giúp con người giao tiếp hiệu quả hơn và hiểu biết lẫn nhau tốt hơn.

5.1. Xu Hướng Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa Trong Tương Lai

Các xu hướng nghiên cứu ngữ nghĩa trong tương lai sẽ tập trung vào việc phát triển các phương pháp mới và ứng dụng công nghệ để hiểu rõ hơn về ngôn ngữ. Sự kết hợp giữa ngữ nghĩa và công nghệ sẽ mở ra nhiều cơ hội mới.

5.2. Tác Động Của Ngữ Nghĩa Đến Giao Tiếp Toàn Cầu

Ngữ nghĩa sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện giao tiếp toàn cầu. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa sẽ giúp con người vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa, tạo ra một thế giới giao tiếp hiệu quả hơn.

Nội dung chính

{
  "document_type": "textbook",
  "confidence": 0.98,
  "reasoning": "Tài liệu là một cuốn sách giáo trình học thuật ('Understanding Semantics' thuộc bộ sách 'Understanding Language Series' của tác giả Sebastian Löbner, do Nhà xuất bản Routledge/Hodder Education phát hành kèm mã ISBN). Cấu trúc nội dung thể hiện rõ đặc trưng của giáo trình giảng dạy bao gồm phân chia theo Phần (Part), Chương (Chapter), bài tập củng cố (Exercises), mục kiểm tra kiến thức (Checklist) và tài liệu tham khảo đọc thêm (Further reading)."
}

---

THÔNG TIN THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH UNDERSTANDING SEMANTICS (SEBASTIAN LÖBNER)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Understanding Semantics của Giáo sư Sebastian Löbner (Đại học Tổng hợp Düsseldorf, Đức) là tác phẩm chuyên khảo thuộc bộ sách học thuật Understanding Language Series do Bernard Comrie và Greville Corbett làm chủ biên. Cuốn sách được xuất bản lần đầu bởi Hodder Education (2002) và tái bản bởi Nhà xuất bản Routledge thuộc Tập đoàn Taylor & Francis (2013, ISBN 13: 978-0-340-73198-7). Trong khung chương trình đào tạo Cử nhân và Thạc sĩ ngành Ngôn ngữ học, giáo trình giữ vị trí môn học nền tảng bắt buộc hoặc chuyên sâu về Ngữ nghĩa học (Linguistic Semantics).

                            UNDERSTANDING SEMANTICS
                               (Sebastian Löbner)
      PART I:                                                     PART II:
BASIC CONCEPTS AND PHENOMENA                                THEORETICAL APPROACHES
(Chapters 1 – 6)                                            (Chapters 7 – 10)
  • Meaning & Semantics (Levels of Meaning)                   • Meaning Components (Structuralism, NSM)
  • Descriptive, Social & Expressive Meaning                  • Meaning & Language Comparison
  • Meanings & Readings (Ambiguity, Shifts)                   • Meaning & Cognition (Prototype Theory)
  • Meaning & Logic (Entailment, Truth Values)                • Formal Semantics (PL-F, Model-Theoretic)
  • Meaning Relations (Hyponymy, Meronymy)
  • Predication (Predicates & Arguments)

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến việc cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn mực về nghĩa ngôn ngữ, phân định ranh giới giữa ngữ nghĩa học (semantics) và ngữ dụng học (pragmatics), đồng thời trang bị phương pháp phân tích ngữ nghĩa ở cả hai cấp độ: ngữ nghĩa từ vựng (lexical semantics) và ngữ nghĩa câu (sentence semantics).

Về mặt cấu trúc, cuốn sách được tổ chức thành hai phần chính gồm 10 chương:

• Phần I (Part I: Basic Concepts and Phenomena): Khảo sát các khái niệm cơ sở và hiện tượng ngữ nghĩa thực nghiệm (từ Chương 1 đến Chương 6).
• Phần II (Part II: Theoretical Approaches): Trình bày có phê phán các trường phái lý thuyết ngữ nghĩa đương đại (từ Chương 7 đến Chương 10).

Điểm đặc thù trong cách tiếp cận của Sebastian Löbner là không xây dựng nội dung xoay quanh một học thuyết cá nhân mà mở rộng góc nhìn đa chiều: nghiên cứu nghĩa ở bình diện quan hệ nội tại ngôn ngữ, bình diện nhận thức (nghĩa là khái niệm trong tâm trí) và bình diện khách quan gắn với tính chân nguỵ (truth) cùng quan hệ sở chỉ (reference).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

• Chương 1: Meaning and Semantics: Xác lập đối tượng nghiên cứu của ngữ nghĩa học là nghĩa của các đơn vị ngôn ngữ (từ, cụm từ, câu) thông qua việc phân định 3 cấp độ nghĩa (Bảng 1.1):
  1. Nghĩa biểu thức (expression meaning): Nghĩa của đơn vị ngôn ngữ độc lập khỏi ngữ cảnh;
  2. Nghĩa phát ngôn (utterance meaning): Nghĩa xác lập khi câu được sử dụng trong ngữ cảnh phát ngôn (Context of Utterance - CoU) cụ thể gắn với sở chỉ và giá trị chân lý;
  3. Nghĩa giao tiếp (communicative meaning): Nghĩa gắn với hành vi ngôn ngữ (speech act) của người nói trong tương tác xã hội. Chương này cũng phân tích Nguyên lý bố cục (Principle of Compositionality hay Nguyên lý Frege).
• Chương 2: Descriptive, Social and Expressive Meaning: Phân tích chi tiết ba thành tố nghĩa của từ và câu:
  1. Nghĩa miêu tả (descriptive/propositional meaning): Khái niệm quy định đối tượng sở chỉ tiềm năng và điều kiện chân nguỵ;
  2. Nghĩa xã hội (social meaning): Quy ước quan hệ xã hội được mã hóa trong hệ thống ngôn ngữ (ví dụ hệ thống đại từ xưng hô Sie/du trong tiếng Đức, hệ thống kính ngữ và khiêm nhường ngữ trong tiếng Nhật qua các biến thể động từ iru/oru/irassharu);
  3. Nghĩa biểu cảm (expressive meaning): Biểu đạt cảm xúc, thái độ trực tiếp của người nói (thán từ, từ chửi thề trích từ phim Pulp Fiction). Chương này đồng thời phân định ranh giới giữa nghĩa và liên tưởng (connotations), uyển ngữ (euphemisms) và tính đúng đắn chính trị (political correctness).
• Chương 3: Meanings and Readings: Khảo sát hiện tượng đồng âm (homonymy), đa nghĩa (polysemy), tính mơ hồ (vagueness), sự chuyển dịch nghĩa (meaning shifts) trong ngữ cảnh và Nguyên lý diễn giải nhất quán (Principle of Consistent Interpretation).
• Chương 4: Meaning and Logic: Trình bày mối quan hệ giữa logic và ngữ nghĩa; Nguyên lý cực tính (Principle of Polarity); các quan hệ logic giữa các câu như hệ quả kéo theo (entailment), tương đương (equivalence), bất tương thích (incompatibility); quan hệ logic giữa các từ vựng.
• Chương 5: Meaning Relations: Phân tích cấu trúc trường từ vựng (lexical fields), quan hệ thượng vị - hạ vị (hyponymy), quan hệ phân thể (meronymy) và các dạng thế đối lập ngữ nghĩa.
• Chương 6: Predication: Khảo sát cấu trúc vị từ và đối số (predicates and arguments); phân loại ngữ nghĩa của động từ, danh từ, tính từ; ký hiệu hóa bằng logic vị từ (predicate logic notation); các hạn chế lựa chọn ngữ nghĩa (selectional restrictions) và quá trình hợp nhất (fusion).
• Chương 7: Meaning Components: Trình bày trường phái Ngữ nghĩa học cấu trúc luận (Structuralist semantics) với các nét nghĩa nhị phân (binary semantic features); Ngữ nghĩa học phân tích cấu trúc của Dowty (Dowty's decompositional semantics); Ngữ nghĩa học quan niệm của Ray Jackendoff (Jackendoff's Conceptual Semantics); và Kim loại ngôn ngữ tự nhiên (Natural Semantic Metalanguage - NSM) của Anna Wierzbicka.
• Chương 8: Meaning and Language Comparison: Xem xét vấn đề tính tương đối và tính phổ quát trong ngôn ngữ qua công trình thực nghiệm nghiên cứu hệ thống thuật ngữ chỉ màu sắc của Brent Berlin và Paul Kay.
• Chương 9: Meaning and Cognition: Giới thiệu Ngữ nghĩa học tri nhận; mô hình phân loại truyền thống đối sánh với Lý thuyết nguyên mẫu (Prototype Theory) của Eleanor Rosch; cấp độ cơ sở (basic level); phân biệt tri thức văn hóa và tri thức ngữ nghĩa.
• Chương 10: Sentence Meaning and Formal Semantics: Nghiên cứu ngữ nghĩa học hình thức; phân tích bố cục số từ tiếng Nhật; xây dựng ngữ pháp đoạn ngôn ngữ tiếng Anh; ngôn ngữ logic vị từ PL-F; ngữ nghĩa lý thuyết mô hình (model-theoretic semantics) và ngữ nghĩa thế giới khả hữu (possible-world semantics).

                                    CÁC THÀNH TỐ NGHĨA
                                      (Theo Chương 2)
NGHĨA MIÊU TẢ (Descriptive)         NGHĨA XÃ HỘI (Social)             NGHĨA BIỂU CẢM (Expressive)
  • Mang nội dung mệnh đề             • Mã hóa quan hệ giao tiếp        • Bộc lộ trực tiếp cảm xúc,
  • Xác định sở chỉ & điều kiện       • Tuân thủ quy tắc ứng xử xã hội    thái độ của người nói
    chân ngụy                         • Ví dụ: Kính ngữ tiếng Nhật      • Ví dụ: Thán từ (ouch, wow),
  • Ví dụ: "The dog ate the socks"      (iru/oru/irassharu), Sie/du       từ ngữ cảm thán, từ lóng

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các mô hình lý thuyết kinh điển:

• Khung tam giác ký hiệu học (Semiotic Triangle) biểu diễn mối quan hệ giữa vỏ ngữ âm/từ ngữ, khái niệm/mệnh đề và phạm trù đối tượng/điều kiện chân nguỵ.
• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech Act Theory) của J. L. Austin và J. R. Searle để giải thích nghĩa giao tiếp.
• Lý thuyết hàm ngôn hội thoại (Conversational Implicatures) của Paul Grice.
• Nguyên lý bố cục ngữ nghĩa theo mô hình từ dưới lên (bottom-up process).

Kỹ năng học thuật phát triển

• Kỹ năng phân tích ngữ nghĩa từ vựng theo phương pháp phân tích thành tố nghĩa (componential analysis).
• Kỹ năng hình thức hóa câu ngôn ngữ tự nhiên sang cấu trúc logic vị từ (PL-F) và xác định điều kiện chân nguỵ theo lý thuyết mô hình.
• Kỹ năng nhận diện và phân loại các biến thể ngữ nghĩa (chuyển dịch nghĩa, đa nghĩa, mơ hồ ngữ nghĩa) trong văn bản.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng phương pháp quy nạp kết hợp diễn dịch: bắt đầu từ các ví dụ giao tiếp thực tế và ngữ liệu ngôn ngữ đời thường (như các câu thoại tiếng Anh hàng ngày, ngữ liệu đối chiếu tiếng Đức, Nhật, Nga, Hungary), sau đó khái quát hóa thành các định nghĩa, quy tắc và mô hình ngữ nghĩa học trừu tượng.

Cấu trúc chương mục sư phạm

Mỗi chương trong cuốn sách được chuẩn hóa theo cấu trúc sư phạm thống nhất:

• Checklist: Hệ thống các thuật ngữ và khái niệm then chốt xuất hiện trong chương giúp người học tự kiểm tra mức độ nắm bắt kiến thức.
• Exercises: Hệ thống bài tập ứng dụng đa dạng (yêu cầu định nghĩa nghĩa miêu tả dựa trên từ điển đơn ngữ như Oxford English Dictionary, phân tích phát ngôn đối thoại, tìm kiếm các ví dụ về uyển ngữ và từ ngữ mang tính đúng đắn chính trị).
• Further Reading: Danh mục tài liệu tham khảo chọn lọc, định hướng người học tiếp cận các công trình nghiên cứu sâu hơn của các học giả chuyên ngành (như John Lyons, Stephen Levinson, F. R. Palmer, Penelope Brown và Stephen Levinson).
• Notes: Hệ thống chú thích học thuật cung cấp thêm chi tiết chuyên sâu và giải thích ngoại lệ.

Hướng dẫn tự học và đánh giá

Người học được khuyến nghị nghiên cứu tuần tự từ việc nhận diện hiện tượng ngữ nghĩa cụ thể ở Phần I trước khi nghiên cứu các mô hình lý thuyết ở Phần II; đồng thời hoàn thành các bài tập phân tích ngữ liệu ở cuối mỗi chương để rèn luyện tư duy phản biện học thuật.

---

Điểm nổi bật và tính học thuật

                              SO SÁNH NGỮ LIỆU ĐỐI CHIẾU
                                  (Dữ kiện Giáo trình)
   TIẾNG ĐỨC (German)                                                      TIẾNG NHẬT (Japanese)
  • Phân biệt xưng hô:                                                    • Kính ngữ hóa trên vị từ:
    - Trang trọng: Sie / Ihr                                                - Thân mật: tabe-ta (ăn)
    - Thân mật: du / dein                                                   - Lịch sự: tabe-mashi-ta (masu-form)
  • Tương ứng quy ước danh xưng:                                          • Hạ mình (Humble) vs Tôn vinh (Honorific):
    - Herr Schmidt (Họ + Tiêu đề)                                           - oru / orimasu (Hạ mình)
    - Helmut (Tên riêng)                                                    - irassharu / irasshaimasu (Tôn kính)

1. Tính cân bằng giữa Ngữ nghĩa từ vựng và Ngữ nghĩa câu: Giáo trình xử lý đồng đều cả cấu trúc nghĩa của từ vựng (từ Chương 2 đến Chương 5, Chương 7 đến Chương 9) và cơ chế kết hợp nghĩa tạo thành câu (Chương 1, Chương 6 và Chương 10).
2. Khảo sát hệ thống nghĩa phi miêu tả: Khác với nhiều tài liệu chỉ tập trung vào ngữ nghĩa hình thức, Sebastian Löbner dành dung lượng chuyên sâu để phân tích nghĩa xã hội và nghĩa biểu cảm, xác lập ranh giới rõ ràng giữa nghĩa quy ước của biểu thức ngôn ngữ và các suy luận ngữ dụng học.
3. Ngữ liệu đối chiếu đa ngôn ngữ: Giáo trình tích hợp ngữ liệu từ nhiều ngôn ngữ khác nhau nhằm làm sáng tỏ các phạm trù ngữ nghĩa:
   • Phân tích hệ thống tôn ti và kính ngữ trong tiếng Nhật qua các cặp từ xưng hô (watashi, watakushi, boku, ore) và biến thể vị từ (iru, oru, irassharu);
   • Phân tích đại từ nhân xưng trang trọng và thân mật trong tiếng Đức (Sie đối lập với du);
   • Phân tích hệ thống thán từ tiếng Hungary (fuj, au, jaj, hüha).
4. Tính phản biện khoa học: Trong Phần II, tác giả phân tích cả ưu điểm lẫn hạn chế nội tại của từng mô hình lý thuyết (như giới hạn của phương pháp phân tích nét nghĩa nhị phân trong Cấu trúc luận, thách thức của Lý thuyết nguyên mẫu đối với ranh giới khái niệm, và phạm vi ứng dụng của Ngữ nghĩa học thế giới khả hữu).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên bậc Đại học: Sinh viên năm thứ hai đến năm thứ tư chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Anh, Ngôn ngữ học ứng dụng hoặc Sư phạm Ngoại ngữ học phần Ngữ nghĩa học.
• Học viên Cao học và Nghiên cứu sinh: Làm tài liệu tham khảo tổng quan để củng cố khung lý thuyết về ngữ nghĩa học hình thức (formal semantics), ngữ nghĩa học tri nhận (cognitive semantics) và phân tích vị từ - đối số.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về ngôn ngữ học đại cương và ngữ pháp/cú pháp học sơ cấp (khái niệm về từ loại, cụm danh từ NP, cụm động từ VP, cấu trúc câu).
• Giảng viên: Sử dụng làm đề cương bài giảng chuẩn, khai thác hệ thống bài tập và danh mục câu hỏi kiểm tra (Checklist) để thiết kế đề thi và hoạt động thảo luận trên lớp.

---

Bảng đối chiếu các khái niệm ngữ nghĩa then chốt

Thuật ngữ chuyên ngành	Thuật ngữ tiếng Anh	Định nghĩa tóm tắt theo giáo trình	Ví dụ minh họa trong sách
Nghĩa biểu thức	Expression meaning	Nghĩa của một từ, cụm từ hoặc câu khi xét độc lập, tách rời khỏi ngữ cảnh phát ngôn cụ thể.	Nghĩa của từ bicycle (phương tiện hai bánh) hoặc câu I don't need your bicycle.
Nghĩa phát ngôn	Utterance meaning	Nghĩa cụ thể hình thành khi biểu thức ngôn ngữ được sử dụng trong một Ngữ cảnh phát ngôn (CoU) xác định; gắn với sở chỉ và tính chân nguỵ.	Câu I don't need your bicycle được Mary nói với John vào sáng ngày 01/08/1996.
Nghĩa giao tiếp	Communicative meaning	Nghĩa của phát ngôn khi được xem như một hành vi giao tiếp cụ thể trong bối cảnh xã hội.	Lời từ chối một đề nghị đổi thẻ bài giữa hai đứa trẻ Maggie và Titus.
Nguyên lý bố cục	Principle of Compositionality	Nguyên lý cho rằng nghĩa của một biểu thức phức hợp được quy định bởi nghĩa từ vựng của các thành tố, nghĩa ngữ pháp và cấu trúc cú pháp của nó.	Nghĩa của câu The dog ate the yellow socks tạo thành từ nghĩa của the dog, ate và the yellow socks.
Mệnh đề	Proposition	Nội dung miêu tả khách quan của câu; khái niệm cung cấp sự mô tả tinh thần về loại tình huống mà câu có khả năng sở chỉ tới.	Tình huống con chó Ken làm hỏng chiếc váy xanh của Sheila trong câu The dog has ruined my blue skirt.
Điều kiện chân nguỵ	Truth conditions	Toàn bộ các điều kiện thực tế cần và đủ để một câu mang giá trị đúng (chân lý).	Các điều kiện thực tế để câu There is a letter for you là đúng.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với trình độ nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho bậc đại học (chuyên ngành Ngôn ngữ học và Ngoại ngữ) và có thể sử dụng làm tài liệu ôn tập, tham khảo hệ thống hóa cho học viên cao học.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi đọc sách?

Người học chỉ cần nắm vững kiến thức ngữ pháp tiếng Anh cơ bản và các khái niệm ngôn ngữ học nhập môn (như từ loại, thành phần câu cú pháp cơ bản). Các khái niệm logic học và tri nhận học đều được tác giả diễn giải từ cấp độ sơ giản trong sách.

3. Điểm khác biệt của cuốn sách so với các giáo trình Ngữ nghĩa học khác là gì?

Cuốn sách phân định rạch ròi 3 cấp độ nghĩa (biểu thức, phát ngôn, giao tiếp), phân tích sâu sắc các loại nghĩa phi miêu tả (nghĩa xã hội và nghĩa biểu cảm), đồng thời so sánh đối chiếu đa dạng giữa các trường phái Cấu trúc luận, Tri nhận luận và Hình thức luận.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên đọc kỹ các ví dụ phân tích mẫu trong từng chương, rà soát lại các thuật ngữ trong mục Checklist, tự giải quyết các bài tập trong mục Exercises và tra cứu các bài báo khoa học được giới thiệu tại mục Further reading.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Tác giả cung cấp danh mục tài liệu đọc thêm (Further reading) có chú giải ở cuối mỗi chương, cùng trang thông tin học thuật trực tuyến của cuốn sách (được công bố trong phần Preface) cung cấp các đính chính, phản hồi học thuật và giải đáp thắc mắc.

---

Kết luận

Giáo trình Understanding Semantics của Sebastian Löbner là một tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn xác về mặt thuật ngữ và mạch lạc về mặt phương pháp luận trong lĩnh vực Ngữ nghĩa học ngôn ngữ. Cuốn sách định hình lộ trình học tập khoa học: đi từ việc nắm bắt các hiện tượng và khái niệm cơ sở (quan hệ nghĩa, vị từ, đối số, điều kiện chân lý) đến việc đánh giá, làm chủ các khung lý thuyết chuyên sâu (Ngữ nghĩa học cấu trúc, Ngữ nghĩa học tri nhận và Ngữ nghĩa học hình thức). Đối với việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học, đây là nguồn tài liệu tham khảo đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn học thuật quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page i Understanding Language Series Series Editors: Bernard Comrie and Greville Corbett 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page ii ALSO IN THE UNDERSTANDING LANGUAGE SERIES PUBLISHED: UNDERSTANDING PHONOLOGY, SECOND EDITION Carlos Gussenhoven and Haike Jacobs UNDERSTANDING PRAGMATICS Jef Verschueren UNDERSTANDING SYNTAX, SECOND EDITION Maggie Tallerman UNDERSTANDING MORPHOLOGY Martin Haspelmath FORTHCOMING: UNDERSTANDING CHILD LANGUAGE ACQUISITION David Singleton and Lisa Ryan UNDERSTANDING MORPHOLOGY, SECOND EDITION Martin Haspelmath and Andrea D. Sims UNDERSTANDING PHONETICS Patricia Ashby UNDERSTANDING SECOND LANGUAGE ACQUISITION Lourdes Ortega UNDERSTANDING SOCIOLINGUISTICS Enam Al-Wer 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page iii Understanding Semantics Sebastian Löbner Professor of General Linguistics, University of Düsseldorf 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page iv First edition published 2002 By Hodder Education Published 2013 by Routledge 2 Park Square, Milton Park, Abingdon, Oxon OX14 4RN 711 Third Avenue, New York, NY, 10017, USA Routledge is an imprint of the Taylor & Francis Group, an informa business Copyright © 2002, Sebastian Löbner All rights reserved. No part of this book may be reprinted or reproduced or utilised in any form or by any electronic, mechanical, or other means, now known or hereafter invented, including photocopying and recording, or in any information storage or retrieval system, without permission in writing from the publishers. The advice and information in this book are believed to be true and accurate at the date of going to press, but neither the authors nor the publisher can accept any legal responsibility or liability for any errors or omissions.

British Library Cataloguing in Publication Data A catalogue record for this title is available from the British Library Library of Congress Cataloging-in-Publication Data A catalog record for this book is available from the Library of Congress ISBN 13: 978-0-340-73198-7 (pbk) Typeset in 10/12pt Palatino by Phoenix Photosetting, Chatham, Kent 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page v Contents Preface xi PART I BASIC CONCEPT S AND PHENOMENA 1 1 Meaning and semantics 3 1.1 Levels of meaning 3 1.2 Sentence meaning and compositionality 11 1.2 Syntactic structure and combination rules 13 1.3 The principle of compositionality 14 Checklist 16 Further reading 17 Notes 17 2 Descriptive, social and expressive meaning 19 2.1 Meanings are concepts 19 2.1 The meaning of a word 19 2.2 The meaning of a sentence 21 2.1 Descriptive meaning and reference 22 2.2 Denotations and truth conditions 25 2.3 Proposition and sentence type 26 2.3 Meaning and social interaction: social meaning 27 2.1 Expressions with social meaning 27 2.2 Social meaning in Japanese 30 2.4 Meaning and subjectivity: expressive meaning 31 2.2 Social versus expressive meaning 34 2.5 Connotations 35 Checklist 36 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page vi vi CONTENTS Exercises 37 Further reading 37 Notes 38 3 Meanings and readings 39 3.2 Homonymy, polysemy and vagueness 42 3.4 Sentence readings and meaning shifts 46 3.2 Interpretation in context 47 3.3 Disambiguation and elimination 47 3.5 The Principle of Consistent Interpretation 52 3.6 Meaning shifts and polysemy 53 Checklist 54 Exercises 54 Further reading 55 Notes 55 4 Meaning and logic 57 4.1 Donald Duck and Aristotle 57 4.2 The Principle of Polarity 60 4.2 Logical properties of sentences 62 4.3 Logical relations between sentences 64 4.5 Logical relations involving logically true or false sentences 69 4.6 Logical relations under the assumption of contingency 71 4.5 Logical relations between words 74 4.6 Logic and meaning 77 4.1 The semantic status of logical equivalence 77 4.2 The semantic status of logical entailment 80 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page vii CONTENTS vii 4.3 Logic and semantics 81 Checklist 82 Exercises 82 Further reading 83 Notes 84 5 Meaning relations 85 5.1 The meaning relation 85 5.1 The notion of a lexical field 94 5.4 Meronymies 96 Checklist 97 Exercises 97 Further reading 98 Notes 98 6 Predication 99 6.1 Predications contained in a sentence 99 6.2 Predicates and arguments 101 6.1 Major types of verbs 103 6.2 Referential verb arguments 104 6.3 Deciding on the number of arguments 105 6.4 Nouns and adjectives 106 6.1 Major types of nouns 106 6.2 Major types of adjectives 107 6.3 Arguments of nouns and adjectives in predicative use 109 6.5 Predicate logic notation 110 6.1 Selectional restrictions of verbs 114 6.2 The process of fusion 116 6.3 Selectional restrictions and meaning shifts 117 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page viii viii C O N T E N T S 6.8 Summary 119 Checklist 120 Exercises 120 Further reading 121 Notes 121 PART II THEORETIC AL APPROACHES 123 7 Meaning components 125 7.1 The structuralist approach 127 7.1 Language as a system of signs 127 7.2 Syntagmatic and paradigmatic relations 129 7.2 Applying the structuralist approach to meaning 130 7.1 Semantic units: morphemes and lexemes 130 7.2 Paradigmatic and syntagmatic semantic relations 131 7.1 Binary semantic features 132 7.2 Application to paradigmatic relations 134 7.3 Application to combinatorial meaning properties 134 7.4 Ideal properties of semantic features 135 7.5 Evaluation of the binary feature approach 138 7.1 Dowty’s decompositional semantics 141 7.2 Jackendoff’s Conceptual Semantics 142 7.5 Semantic primes: Wierzbicka’s Natural Semantic Metalanguage 145 7.6 Summary and evaluation of the approaches to decomposition 148 Checklist 150 Exercises 150 Further reading 151 Notes 151 8 Meaning and language comparison 153 8.3 Relativism and universalism 161 8.4 Berlin and Kay’s investigation of colour terms 163 8.5 Consequences 167 Checklist 168 Exercises 168 Further reading 169 Notes 169 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page ix CONTENTS ix 9 Meaning and cognition 171 9.1 Categories and concepts 172 9.1 The traditional model of categorization 174 9.5 Degrees of membership 178 9.6 The prototype model of categorization 178 9.7 What kinds of entities are prototypes? 180 9.8 Which features make up the prototype? 181 9.3 The hierarchical organization of categories 183 9.1 The basic level 183 9.2 Properties of the basic level 185 9.4 Challenges to Prototype Theory 186 9.1 Graded membership vs graded structure 186 9.5 Semantics and Prototype Theory 191 9.3 Flexible concepts: vagueness 194 9.4 Means of differentiation 196 9.1 Personal knowledge vs cultural knowledge 200 9.2 The apple juice question 201 9.3 Cultural knowledge vs semantic knowledge 203 9.7 Summary 206 Checklist 208 Exercises 208 Further reading 209 Notes 209 10 Sentence meaning and formal semantics 211 10.1 Japanese numerals: a simple example of a compositional analysis 211 10.1 The system of numerals 211 10.3 The general scheme 214 10.2 A small fragment of English 215 10.1 The grammar of the fragment 216 10.2 The predicate logic language PL-F: its grammar 219 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page x x CONTENTS 10.3 Translating the fragment into predicate logic 222 10.3 Model-theoretic semantics 227 10.1 A model for PL-F 227 10.2 Interpretation rules for PL-F 231 10.3 Application to the translations of fragment sentences 234 10.4 Model-theoretic semantics 235 10.4 Possible-world semantics 236 10.4 Logical properties and relations 241 10.5 The scope and limits of possible-world semantics 243 10.1 Scope and potential 243 10.3 Possible-world semantics vs mentalistic semantics 245 10.4 The development of possible-world semantics 246 Checklist 247 Exercises 248 Further reading 249 Notes 249 References 251 Index 255 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page xi Preface For a long time this book was to be co-authored with Bernd Kortmann (University of Freiburg, Germany). Bernd was the one who wrote the book proposal for the publishers, the sample chapter, first versions of two more chapters and, not least importantly, who asked me to join him as a co- author. Even when it turned out that, for a number of reasons, Bernd had to resign from this project, he continued to serve as a critical reader of the various stages through which the chapters in this book went. If it were not for Bernd’s initiative and the original plan of writing it together, I probably would not have written this book.

The title of the book, Understanding Semantics, is taken seriously. This textbook is not only meant to be an introduction to the major fields of the discipline, but also to the dominant approaches that shape semantics in its current state of the art. I have been striving to open the view on linguistic meaning from different perspectives. These include the language-internal level of meaning relations, the cognitive level of meanings as concepts in our minds and the ‘objective’ level of truth and reference.

As for the phenomena discussed, the book offers a balanced treatment of lexical meaning and sentence meaning. To a certain extent, it also opens the dimension of language comparison. In addition, I have tried to widen the view by including subjects like non-descriptive meaning and processes of interpretation beyond compositional meaning. The result is not an introduction to Löbner semantics.

If you work your way through the book, you will be able to continue your studies in various directions. I have done my best to give a correct and balanced account of the phenomena and theories presented. Whenever possible, standard terminology has been used. The way in which the complex matter is organized and presented is, however, certainly my particular way.

When reading through the second part, you will find me rather critical in places of each of the approaches described. On the one hand, my criticisms were the natural result of the attempt to present a consistent and comprehensive picture: different theories cover different aspects of the whole and neglect others; sometimes they contradict each other in central points. On the other hand, a critical approach to scientific matters is essential from the very 00-Semantics-Pre(reprint)-cp 8/8/07 09:52 Page xii xii P R E F A C E beginning. Therefore, transparency of notions and argumentation was one of my primary objectives.

If you are my ideal reader, you will read the book carefully and completely and thereby gain a complex and coherent view of meaning in language; you will get an idea of what kind of a communica- tional instrument language is; you will acquire the background for going deeper into the matter by reading more advanced semantic literature and you will develop a critical eye for judging, and maybe some day participat- ing in, the scientific discussion. You need not know much about linguistics in order to understand this introduction. All you need is an interest in language and scientific thinking. There is a web page for this book (http://www.de/~loebner/und-sem/) with useful information: correction of errors, answers to frequently asked questions, comments, reviews, etc.

My email address is given there. Any feedback is welcome! Acknowledgements There are quite a few people to whom I want to express my sincere grati- tude for their help and support. Bernd’s role has already been mentioned. He and two members of his department, Verena Haser and Lieselotte Anderwald, provided detailed comments on the greater part of the book.

Four persons accompanied the manuscript from the first to the last line, not only commenting on it in detail but, much more importantly, constantly encouraging me. These were the editors, Bernard Comrie and Greville Corbett, my Berlin colleague Ewald Lang and my partner Ruth Ropertz. Further thanks go to Volker Beeh for commenting on Chapter 4, and to Tünde Vallyon for providing the Hungarian and Russian data. My daughter Saskia Löbner volunteered as a test reader.

Finally, I want to thank Nick Quaintmere for helping with my English, and the Düsseldorf Department for General Linguistics for paying him. Sebastian Löbner Düsseldorf August 2001 01-UnderSemantics-Ch1-cp 04/04/2002 8:12 am Page 1 Part I BASIC CONCEPTS AND PHENOMENA This book consists of two parts: Part I introduces basic concepts and central phenomena investigated in semantics. On this basis, Part II treats the essentials of three major theoretical approaches: structuralist semantics, cognitive semantics and logical (‘formal’) semantics. The first step is to mark out what semantics is about.

Being the theory of linguistic meaning, the discipline does not concern meaning in the widest sense of the word, but the meaning of linguistic expressions. Chapter 1 will help to delineate the relevant notion of meaning and the major fields of semantics. In Chapter 2, the notion of meaning is further refined: descrip- tive meaning (responsible for factual information) is distinguished from social meaning and expressive meaning.