CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN Mục tiêu học tập • Cung cấp cho người học những nét khái quát nhất cũng như các cách tiếp cận khác nhau về các khái niệm có liên quan đến phát triển. • Cung cấp cho người học một số hoạt động kết nối của các quốc gia trên thế giới nhằm giúp người học hiểu và tìm ra được hướng lý giải để thúc đẩy sự phát triển của các quốc gia. • Trên cơ sở đó giúp người học nhìn nhận vấn đề phát triển ở góc độ đa chiều cạnh. KHÁI NIỆM PHÁT TRIỂN Khái niệm “phát triển” được nghiên cứu từ lâu, nhưng phải sau chiến tranh thế giới thứ hai mới được nói đến nhiều ở phương Tây, và trở nên phổ biến khi gắn với kế hoạch “Macsan”- viện trợ của Mỹ nhằm khôi phục kinh tế Tây Âu.
Cùng với sự phát triển của các khoa học trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, “phát triển” trở thành khái niệm được sử dụng cho nhiều ngành: kinh tế học, xã hội học, văn hóa học, chính trị học. Đến nay có nhiều quan điểm và cách giải thích về nội hàm “phát triển”. Trong từ điển Oxford, phát triển được hiểu là: “sự gia tăng dần của một sự vật theo hướng tiến bộ, mạnh hơn. Cách hiểu này nhấn mạnh đến tính quy trình và sự thay đổi.
Có nghĩa là, bản thân sự phát triển đã là một quy trình, có thể dài hay ngắn, chứ không đơn giản chỉ là “một điểm”, và trong nó cũng hàm chứa sự thay đổi, đã có một hay nhiều sự vật, hiện tượng không còn ở vị trí ban đầu. Hay nói cách khác, sự phát bao giờ cũng là một quy trình và là sự báo hiệu cho một hay những điểm mới.com/definition/english/development Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, “phát triển” là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong một thế giới. Đó là một thuộc tính phổ biến của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái bất biến, mà trải qua một loạt các trạng thái từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong.
Phạm trù phát triển thể hiện một tính chất chung của tất cả những biến đổi ấy. Điều đó có nghĩa là bất kỳ một sự vật, một hiện tượng, một hệ thống nào, cũng như cả thế giới nói chung không đơn giản chỉ có biến đổi, mà luôn chuyển sang những trạng thái mới, tức là những trạng thái trước đây chưa từng có và không bao giờ lặp lại hoàn toàn chính xác những trạng thái đã có, bởi vì trạng thái của bất kỳ sự vật hay hệ thống nào cũng đều được quyết định không chỉ bởi các mối liên hệ bên trong, mà còn bởi các mối liên hệ bên ngoài. Nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập. Phương thức phát triển là chuyển hóa những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất, và ngược lại theo kiểu nhảy vọt.
Chiều hướng phát triển là sự vận động xoáy trôn ốc2. Cách hiểu này làm rõ hơn sự vận động hàm chứa sự biến đổi trong nội tại của sự phát triển. Khi nói đến phát triển là nhấn mạnh sự thay đổi về lượng và chất của hệ thống từ trình độ thấp, lạc hậu đến trình độ cao tiến bộ. Mức độ và chất lượng của sự thay đổi thể hiện tính chất và trình độ của sự phát triển, phụ thuộc vào các giá trị của yếu tố bên trong và bên ngoài hệ thống.
Sự phát triển của một quốc gia là một hệ thống phức tạp, cấu thành bởi nhiều yếu tố, bộ phận, bao hàm cả phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và quan hệ quốc tế. Các yếu tố, bộ phận kết dính với nhau có nguyên tắc và theo logic phát triển. Vì thế, trong quá trình tạo dựng sự phát triển không thể xem nhẹ bất cứ yếu tố, bộ phận nào; các yếu tố, bộ phận phải phát triển trong tương 2 Từ điển bách khoa Việt Nam, Nxb. Tư điển Bách khoa, H.
quan cần thiết về yêu cầu đồng bộ, đồng thuận, không được cản trở lẫn nhau thì mới có được sự phát triển lâu dài. Như vậy, phát triển được coi là một tất yếu trong đời sống tự nhiên và xã hội, tự thân nó mang những đặc điểm như: sự vận động, sự báo hiệu cho sự ra đời những điểm mới, hướng đến những giá trị tốt hơn, phát triển là một quy trình. Phát triển là điều cần phải có và cần được thúc đẩy vì sự tiến bộ của con người và xã hội. trong mỗi lĩnh vực, phát triển được nhìn nhận ở những khía cạnh mang tính đặc thù của lĩnh vực.
Theo cách tiếp cận của triết học Ở đây chúng tôi chỉ chủ yếu giới thiệu quan niệm của phép biện chứng duy vật và chừng mực nhất định một số quan niệm hiện đại về phát triển. Sự lựa chọn như vậy không hàm ý quan niệm duy vật biện chứng mới là cái có giá trị, mà chỉ nói lên góc lựa chọn của người tiếp cận. Luận điểm cơ bản của quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về phát triển được thể hiện chủ yếu ở những nội dung sau: Thứ nhất, phát triển là một hình thức, một dạng vận động. Vì vậy nó phải thể hiện được đầy đủ những đặc điểm cơ bản của vận động: sự biến đổi; gắn với những quá trình vật chất nhất định với tư cách là thuộc tính vốn có; tính không - thời gian; tính khách quan; tính đa dạng và cái tạo nên động lực của vận động chính là ở mâu thuẫn bên trong của sự vật, hiện tượng; vận động tuân theo những quy luật khách quan, trước hết đó là những quy luật phổ biến được nghiên cứu bởi phép biện chứng.
Thứ hai, ngoài những đặc điểm trên, phát triển còn có những đặc điểm phái sinh so với những đặc điểm được mô tả trong khái niệm vận động. Đó là: sự biến đổi theo hướng từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, cái mới thay thế cho cái cũ. Lâu nay những tranh cãi xung quanh khái niệm phát triển của các nhà nghiên cứu theo quan điểm của chủ nghĩa Mác không phải ở những khái quát được mô tả trên, mà chủ yếu ở cách hiểu nội hàm của các đặc điểm đó và ở việc từ đó xác định tiêu chí của sự phát triển là gì? Chẳng hạn, có phải mọi sự phức tạp là phát triển không? thế nào là được coi là trạng thái hoàn thiện hơn? cái mới cần được hiểu như thế nào? và làm thế nào để lượng hóa hệ tiêu chí đánh giá s ự phát triển mà không làm sai lệch nhận thức về nó. Xung quanh những vấn đề như vậy những tranh luận hầu như chưa bao giờ dứt.
Vì vậy khi nghiên cứu, sử dụng khái niệm phát triển chúng ta cần sự cẩn trọng và cố làm rõ những hàm nghĩa mình đang sử dụng khái niệm này. Theo quan điểm của Triết học Mác-Lênin - Phát triển c ũng là quá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫ n khách quan vốn có của sự vật; - Là quá trình th ống nhất giữa ph ủ định nh ững nhân tố tiêu c ực và kế thừa, nâng cao nhân tố tích cực từ sự vật cũ trong hình thái mới của s ự vật. - Các quá trình phát triển đều có tính khách quan (không phụ thuộc vào ý thức con người), tính phổ biến (trong tất cả moi sự vật, hiện tượng) và trong mọi quá trình và tính đa dạng, phong phú (Tồn tại ở những không gian và thời gian khác nhau sự vật sẽ phát triển khác nhau, chịu nhiều sự tác động của các sự vật, hiện tượng hay quá trình khác; có thể dẫn tớ i sự phát triển về mặt này và thoái hóa ở mặt khác). - Phát triển c ũng phải tuân theo: + 2 nguyên lý (mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển).
+ 6 cặp phạm trù (Bản chất-Hiện tượng; Cái chung-Cái riêng; Tất nhiên-Ngẫu nhiên; Nội dung-Hình thức; Khả năng-Hiện thực; Nguyên nhân-Kết quả) Khi nghiên cứu phát triển cần dựa trên các quan điểm: Thực tiễn, Hệ thống và Lịch sử. Theo cách tiếp cận dân số học3 Vào những năm 50-60 của thế kỷ trước, người ta coi phát triển đơn thuần chỉ là tăng tưởng kinh tế. Vì vậy, thước đo trình độ phát triển kinh tế là mức đạt được về GNP bình quân đầu người. Phát triển nhanh hay chậm được đặc trưng bởi tỷ lệ gia tăng GNP bình quân đầu người hằng năm.
Ngày nay, để phân loại trình độ phát triển, Ngân hàng thế giới vẫn căn cứ vào GDP bình quân đầu người. Chẳng hạn, năm 1986, Ngân hàng thế giới chia các nước thành 3 nhóm: Thu nhập thấp (dưới 450USD), trung bình (từ 450 đến dưới 6000USD) và cao (trên 6000USD). Các nước có thu nhập thấp còn gọi là nước kém phát triển. Các nước có thu nhập trung bình gọi là các nước đang phát triển và cuối cùng là các nước có thu nhập cao được gọi là các nước phát triển.
Mặc dù kinh tế là cốt lõi của sự phát triển nhưng càng ngày người ta càng nhận thức và phát hiện nhiều hạn chế của thước đo GDP bình quân đầu người. Nhiều quốc gia có sự tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng số người đói nghèo không giảm và đời sống của khoảng 40 đến 50% dân số-những người ở d ưới đ áy xã hội hầu như không có gì thay đổi. Điều này đã làm thay đổi quan niệm về phát triển từ chỗ cự đại hóa sản lượng sang cực tiểu hóa đói nghèo hay là tiếp cận phát triển theo sự đáp ứng nhu cầu thiết yếu cho các nhóm dân cư có thu nhập khác nhau Từ đó, khái niệm phát triển được hiểu là quá trình một xã hội đạt đến mức thỏa mãn các nhu cầu mà xã hội ấy coi là thiết yếu. Các nhu cầu thiết yếu bao gồm: dinh dưỡng, giáo dục, sức khỏe, vệ sinh, cung cấp nước sạch, nhà ở.
Các nhu cầu thiết yếu này lại được chi tiết 3 Giáo trình dân số và phát triển, chủ biên GS. Nxb Nông nghiệp (2004). hóa, cụ thể hóa bằng một loạt các chỉ tiêu mà Ngân hàng thế giới khuyến nghị như sau: + Dinh dưỡng: lượng calo, chất đạm được cung cấp bình quân đầu ngườ i, t ỷ lệ đạt được so với yêu cầu.