Đồng Âm và Đa Nghĩa Trong Tiếng Việt (Đối Chiếu Với Tiếng Hán Hiện Đại)

Tài liệu nghiên cứu Đồng âm và đa nghĩa trong tiếng việt đối chiếu với tiếng hán hiện đại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đào Mạnh Toàn
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Lê
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Khám Phá Đồng Âm và Đa Nghĩa Trong Tiếng Việt So Với Tiếng Hán
• Loại tài liệu: luận án

Mục lục chi tiết

• DẪN NHẬP
• 1. CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 2.1. Ở Việt Nam, trước 1945
• 2.2. Từ sau 1945 đến 1975
• 2.3. Từ 1976 tới nay

Tóm tắt

I. Đồng Âm Đa Nghĩa Tiếng Việt và Tiếng Hán Tổng Quan Nghiên Cứu

Hiện tượng đồng âm (ĐÂ) và đa nghĩa (ĐN) là những đặc điểm phổ quát trong ngôn ngữ, tồn tại ở cả từ, ngữ và câu. Trong đó, đồng âm và đa nghĩa trong từ là phổ biến nhất. Các nghiên cứu về từ đồng âm và từ đa nghĩa đã được thực hiện từ nhiều góc độ khác nhau, mỗi hướng tiếp cận mang lại những phát hiện riêng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu về hiện tượng này. Luận án này tập trung vào nghiên cứu từ đồng âm và từ đa nghĩa trong tiếng Việt, đối chiếu với tiếng Hán, để tìm ra điểm tương đồng và khác biệt. Đặc biệt, luận án đi sâu vào sự đối lập giữa từ đồng âm chính gốc (ĐÂCG) và từ đồng âm ngẫu nhiên (ĐÂKG), một khía cạnh chưa được nhiều nghiên cứu trước đó đề cập đến. Mục tiêu là làm rõ đặc điểm của từ đồng âm và từ đa nghĩa trong tiếng Việt, cũng như vị trí và vai trò của từ ĐÂCG trong hệ thống từ vựng.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Đồng Âm Đa Nghĩa Tại Việt Nam

Trước năm 1945, hiện tượng đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Việt đã được đề cập gián tiếp trong một số tự vị nhằm chuẩn hóa chính tả. Ví dụ, Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895) đã phân biệt được các đề mục đồng âm ngữ nghĩa. Năm 1925, Nguyễn Văn Mai xuất bản Đồng âm tự vị, công trình đầu tiên đề cập trực tiếp đến hiện tượng đồng âm của tiếng Việt. Các công trình như Việt Nam tự điển (1931) chú trọng phân biệt các đơn vị đồng âm và đa nghĩa. Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (1932) coi trọng việc thu thập, giải thích và phân biệt, xử lí các đơn vị đồng âm Hán và Hán -Việt. Những nghiên cứu này, dù còn hạn chế, đã đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu sau này.

1.2. Vấn Đề Từ Đồng Âm Chính Gốc ĐÂCG và Đồng Âm Ngẫu Nhiên ĐÂKG

Luận án tập trung vào việc nghiên cứu từ đồng âm và đa nghĩa trong loại từ ĐÂCG và ĐÂKG của tiếng Việt. Nghiên cứu này sẽ làm rõ đặc điểm của từ đồng âm, từ đa nghĩa trong tiếng Việt, đồng thời làm rõ vị trí, vai trò và đặc điểm của từ ĐÂCG, từ vừa ĐÂ vừa ĐN trong khu vực ĐÂCG và ĐÂKG của tiếng Việt. Từ đó làm rõ được những đồng nhất và khác biệt cũng như thấy được những điểm giao thoa giữa hai hiện tượng này. Luận án cũng đối chiếu từ đồng âm, từ đa nghĩa, từ đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Việt với từ đồng âm, từ đa nghĩa, từ đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Hán hiện đại để tìm ra những điểm tương đồng và dị biệt trong hai ngôn ngữ.

II. Thách Thức Phân Loại Đồng Âm và Đa Nghĩa Trong Tiếng Việt

Việc phân biệt đồng âm và đa nghĩa là một thách thức lớn trong ngôn ngữ học. Ranh giới giữa hai hiện tượng này đôi khi rất mờ nhạt, gây khó khăn trong việc xác định một từ nên được coi là nhiều nghĩa hay nhiều từ đồng âm. Theo Hoàng Phê, nếu quan hệ giữa các nghĩa ngày nay không rõ ràng lắm, thì tốt hơn là tách ra thành đồng âm. Quan điểm này cho thấy tính chủ quan và sự cần thiết của các tiêu chí rõ ràng để phân loại. Ngoài ra, sự ảnh hưởng của tiếng Hán và các ngôn ngữ khác càng làm phức tạp thêm vấn đề này. Việc thiếu các công cụ và phương pháp phân tích ngữ nghĩa hiện đại cũng là một trở ngại.

2.1. Sự Khác Biệt Giữa Từ Đa Nghĩa và Các Từ Đồng Âm

Một trong những thách thức lớn nhất là xác định sự khác biệt giữa đa nghĩa của một từ thông thường (giữa các nghĩa thường có quan hệ phái sinh) với đa nghĩa giữa các từ đồng âm (không có quan hệ phái sinh, thường chỉ có liên hệ về nghĩa). Việc xác định rõ các loại từ đa nghĩa và mối quan hệ giữa các nghĩa khác nhau là cần thiết. Đỗ Hữu Châu nhấn mạnh tầm quan trọng và những khó khăn của việc biên soạn từ điển một thứ tiếng, đặc biệt là những khó khăn trong việc giải thích nghĩa của từ tiếng Việt và khẳng định: “điều quan trọng nhất là tính hệ thống trong cách làm việc”.

2.2. Ảnh Hưởng của Tiếng Hán Đến Đồng Âm và Đa Nghĩa Tiếng Việt

Sự du nhập của từ Hán Việt đã làm phong phú vốn từ vựng tiếng Việt, nhưng đồng thời cũng tạo ra nhiều hiện tượng đồng âm. Nhiều từ Hán Việt có âm đọc giống nhau nhưng nghĩa khác nhau, gây khó khăn cho người học và sử dụng. Trần Trọng Kim, Bùi Kỉ, Phạm Duy Khiêm trong Việt Nam văn phạm nêu ví dụ về chữ minh có nhiều nghĩa khác nhau trong chữ Hán, nhưng viết bằng chữ Quốc ngữ thì đều giống nhau cả. Vì thế, việc hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa của từ Hán Việt là rất quan trọng để phân biệt các từ đồng âm.

III. Phương Pháp Phân Tích và Đối Chiếu Đồng Âm Đa Nghĩa Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức trên, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa hiện đại, kết hợp với việc nghiên cứu lịch sử và nguồn gốc của từ. Việc sử dụng các công cụ hỗ trợ như phần mềm phân tích văn bản, cơ sở dữ liệu từ vựng cũng rất quan trọng. Ngoài ra, cần xây dựng các tiêu chí rõ ràng và khách quan để phân loại đồng âm và đa nghĩa, dựa trên mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các nghĩa của từ. Phương pháp đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán cũng cần được thực hiện một cách cẩn thận, chú ý đến sự khác biệt về cấu trúc và ngữ pháp của hai ngôn ngữ. Từ điển học đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ về từ vựng.

3.1. Áp Dụng Ngữ Nghĩa Học trong Phân Tích Đồng Âm Đa Nghĩa

Ngữ nghĩa học cung cấp các công cụ và lý thuyết để phân tích ý nghĩa của từ và câu. Các phương pháp như phân tích thành tố nghĩa (componential analysis), lý thuyết nguyên mẫu (prototype theory) có thể giúp xác định mối quan hệ giữa các nghĩa khác nhau của một từ, từ đó phân biệt đa nghĩa với đồng âm. Việc áp dụng ngữ cảnh học (contextual semantics) cũng rất quan trọng, vì ý nghĩa của từ thường phụ thuộc vào ngữ cảnh sử dụng.

3.2. Vai Trò của Từ Điển Học trong Nghiên Cứu Đồng Âm Đa Nghĩa

Từ điển học đóng vai trò trung tâm trong việc thu thập, mô tả và phân loại từ vựng. Các từ điển tốt cần cung cấp thông tin chi tiết về nguồn gốc, ý nghĩa, cách sử dụng và quan hệ ngữ nghĩa của từ. Việc xây dựng các từ điển chuyên ngành về đồng âm và đa nghĩa sẽ rất hữu ích cho các nhà nghiên cứu và người học tiếng Việt. Hơn nữa, từ điển nên cập nhật thường xuyên và dựa trên các nghiên cứu ngôn ngữ học mới nhất.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Đồng Âm Đa Nghĩa trong Dạy và Học Tiếng Việt

Nghiên cứu về đồng âm và đa nghĩa có nhiều ứng dụng thực tiễn trong dạy và học tiếng Việt, đặc biệt là cho người nước ngoài. Việc hiểu rõ các hiện tượng này giúp người học tránh nhầm lẫn và sử dụng từ vựng một cách chính xác và tự tin hơn. Các bài tập và trò chơi ngôn ngữ có thể được thiết kế để giúp người học phân biệt các từ đồng âm và nắm vững các nghĩa khác nhau của từ đa nghĩa. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng để cải thiện chất lượng sách giáo khoa và tài liệu học tập.

4.1. Phát Triển Các Bài Tập Phân Biệt Đồng Âm Đa Nghĩa

Các bài tập thực hành đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người học nắm vững các kiến thức về đồng âm và đa nghĩa. Các dạng bài tập có thể bao gồm: chọn từ đúng để điền vào chỗ trống, nối từ với nghĩa tương ứng, phân tích ngữ cảnh để xác định nghĩa của từ, và viết câu sử dụng các từ đồng âm hoặc đa nghĩa một cách chính xác. Các bài tập nên được thiết kế đa dạng và thú vị để thu hút người học.

4.2. Ứng Dụng Nghiên Cứu vào Biên Soạn Giáo Trình Tiếng Việt

Các nghiên cứu về đồng âm và đa nghĩa nên được tích hợp vào chương trình và giáo trình dạy tiếng Việt. Các giáo trình cần cung cấp thông tin rõ ràng và đầy đủ về các hiện tượng này, đồng thời đưa ra các ví dụ minh họa cụ thể và dễ hiểu. Các giáo trình cũng nên khuyến khích người học tự tìm hiểu và khám phá thêm về từ vựng tiếng Việt.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu

Nghiên cứu về đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Việt, so với tiếng Hán, không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ các hiện tượng này giúp chúng ta sử dụng tiếng Việt một cách chính xác và hiệu quả hơn, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của ngôn ngữ. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của đồng âm và đa nghĩa, áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ hiện đại và xây dựng các công cụ hỗ trợ cho việc dạy và học tiếng Việt. Nghiên cứu này có thể mở ra những hướng đi mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học và đóng góp vào sự phát triển của tiếng Việt.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Đồng Âm Đa Nghĩa

Các hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu từ vựng tiếng Việt đầy đủ và chính xác, phát triển các thuật toán tự động phân tích đồng âm và đa nghĩa, và nghiên cứu ảnh hưởng của công nghệ thông tin đến việc sử dụng từ vựng. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu so sánh giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ khác để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách xử lý đồng âm và đa nghĩa.

5.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Ngôn Ngữ Tiếng Việt

Việc nghiên cứu và hiểu rõ các đặc điểm của tiếng Việt, bao gồm đồng âm và đa nghĩa, là một phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của ngôn ngữ. Chúng ta cần khuyến khích việc sử dụng tiếng Việt một cách chính xác và sáng tạo, đồng thời tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ngôn ngữ trong thời đại mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về hiện tượng đồng âm (ĐÂ) và đa nghĩa (ĐN) giữ vị trí then chốt trong cấu trúc vi mô lẫn vĩ mô của hệ thống ngữ nghĩa học và từ vựng học. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (Mã số: 62.01) của nghiên cứu sinh Đào Mạnh Toàn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Lê và TS. Trần Hoàng tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, mang tựa đề: "Đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Hán hiện đại)". Đây là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện mối quan hệ biện chứng giữa hai phạm trù đồng âm và đa nghĩa dưới góc độ loại hình học ngôn ngữ đơn lập, giải quyết triệt để ranh giới nhập nhằng giữa hiện tượng đồng âm cùng gốc ngữ nghĩa (ĐÂCG - hình thành qua chuyển loại từ vựng - ngữ pháp) và đồng âm không cùng gốc (ĐÂKG - đồng âm ngẫu nhiên).

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn: mặc dù lịch sử Việt ngữ học từ Huỳnh Tịnh Của (1895), Nguyễn Văn Mai (1925), Đỗ Hữu Châu (1969, 1981), Lê Quang Thiêm (1989) đến Nguyễn Thiện Giáp (1971, 1998) đã ghi nhận hiện tượng đồng âm và đa nghĩa, nhưng chưa có một công trình nào tích hợp đồng thời ba đối tượng: từ ĐÂ, từ ĐN và nhóm từ "vừa ĐÂ vừa ĐN" trong thế đối lập nhị phân giữa ĐÂCG và ĐÂKG. Hơn nữa, việc thiếu vắng một nghiên cứu đối chiếu quy mô lớn trên hệ thống từ điển tường giải giữa tiếng Việt (ngôn ngữ sử dụng văn tự ghi âm La-tinh hóa) và tiếng Hán hiện đại (ngôn ngữ sử dụng văn tự biểu ý) đã để lại lỗ hổng lớn trong việc nhận diện bản chất tín hiệu học của từ.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Tiêu chí ngữ nghĩa - ngữ pháp nào phân định dứt khoát ranh giới giữa từ ĐÂCG (chuyển loại) và từ ĐN thuần túy trong tiếng Việt?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Tỷ lệ phân bố, dung lượng ngữ nghĩa và cơ chế cấu tạo của từ ĐÂ, từ ĐN trong Từ điển tiếng Việt (2006) có những đặc trưng định lượng nào?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Sự tương đồng và dị biệt về bản chất hình - âm - nghĩa giữa tiếng Việt và tiếng Hán hiện đại (qua đối chiếu với Hiện đại Hán ngữ từ điển 2005) được quy định bởi các nhân tố loại hình và văn tự nào?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1 (H1): Hiện tượng chuyển loại trong tiếng Việt thực chất là hiện tượng tạo sinh từ ĐÂ từ vựng - ngữ pháp (ĐÂCG) chứ không thuần túy là sự mở rộng nghĩa của từ ĐN.
• Giả thuyết 2 (H2): Do sự khác biệt về quỹ đạo âm tiết thực dụng (tiếng Việt sở hữu khoảng 8.590 âm tiết văn hóa, trong khi tiếng Hán hiện đại chỉ sử dụng 1.255 âm tiết), áp lực đồng âm hóa trong tiếng Hán cao hơn tiếng Việt, dẫn đến cơ chế bù trừ bằng phương thức song tiết hóa và phân biệt tự hình.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên nền tảng Ngữ nghĩa học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, Leonard Bloomfield, John Lyons, kết hợp hệ thống lý luận từ vựng học tiếng Việt của Hồ Lê và Đỗ Hữu Châu. Phạm vi khảo sát bao quát khối ngữ liệu đồ sộ từ Từ điển tiếng Việt (2006) do Hoàng Phê chủ biên và Hiện đại Hán ngữ từ điển (2005) của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, xử lý hàng chục nghìn mục từ nhằm lượng hóa chính xác các quy luật ngữ nghĩa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy lịch sử nghiên cứu ĐÂ và ĐN trong tiếng Việt và tiếng Hán đã trải qua nhiều bước tiến thăng trầm gắn liền với sự biến chuyển của hệ hình lý luận ngôn ngữ học.

Tại Việt Nam, trước năm 1945, các công trình chủ yếu mang tính chất thực hành từ điển học và chuẩn hóa chữ Quốc ngữ. Năm 1895, Huỳnh Tịnh Của công bố Đại Nam quấc âm tự vị, bước đầu phân lập các đề mục đồng âm nhưng còn bỏ sót nhiều đơn vị phát sinh từ phân li ngữ nghĩa như "bạc", "đài". Năm 1925, Nguyễn Văn Mai xuất bản Đồng âm tự vị tập hợp 1.779 đơn vị đơn tiết, nhận diện sơ khởi hiện tượng đồng âm thuần Việt - gốc Hán. Năm 1931, Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức thiết lập quy chuẩn đánh số La Mã cho các từ ĐÂ và số Ả Rập cho các nét nghĩa ĐN. Năm 1932, Đào Duy Anh trong Hán Việt từ điển xử lý triệt để các loạt đồng âm Hán Việt (như loạt âm DAO chia thành 7 mục từ: 摇, 遥, 瑶, 谣, 愮, 徭, 猺). Năm 1940, Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ và Phạm Duy Khiêm trong Việt Nam văn phạm đã đưa ra định nghĩa kinh điển: "tiếng ĐÂ là những tiếng viết giống nhau và đọc đồng một âm như nhau, nhưng cái nghĩa thì khác mà không có liên lạc gì với nhau cả".

Giai đoạn 1945 - 1975 và từ 1976 đến nay chứng kiến sự bùng nổ của các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

• Trường phái phân rã hệ thống và tiêu chí tính thường trực: Đỗ Hữu Châu (1969, 1981) khẳng định "điều quan trọng nhất là tính hệ thống trong cách làm việc", nhấn mạnh ranh giới giữa ĐN và ĐÂ phụ thuộc vào việc còn hay mất nét nghĩa chung thường trực; nếu sự chuyển nghĩa diễn ra cá biệt và làm đứt đoạn mắt xích phái sinh thì phải tách thành từ ĐÂ.
• Trường phái định lượng và cấu trúc biểu niệm: Lê Quang Thiêm (1989) khảo sát 37.088 từ tiếng Việt, đưa ra tỷ lệ mang tính cột mốc: từ đơn nghĩa chiếm 61,48%, từ ĐN chiếm 38,52% (danh từ ĐN chiếm 30,16%, động từ ĐN chiếm 31,48%, tính từ ĐN chiếm 27,70%; cấu trúc nghĩa gồm 2 nghĩa chiếm 79,30%, 3 nghĩa chiếm 12,60%). Ông nhấn mạnh: "sự tồn tại hay vắng mặt nét nghĩa chung trong các nghĩa của từ ĐN là tiêu chuẩn xác định ĐN và ĐÂ ngữ nghĩa".
• Trường phái âm tiết tính và cấu trúc ngữ pháp: Cao Xuân Hạo (1999) chỉ rõ tính chất đơn lập khiến âm tiết trùng khít với hình vị, từ đó phê phán hạn chế của chữ Quốc ngữ ghi âm trước các chuỗi ĐÂ; trong khi Nguyễn Thiện Giáp (1998) phân loại 14 kiểu quan hệ ĐÂ dựa trên 5 kiểu nghĩa từ vựng, chỉ ra sự xung đột ngữ nghĩa chủ yếu ở mô hình thuần Việt - Hán Việt và Hán Việt - Hán Việt.

Tại Trung Quốc, các tranh luận phân hóa rõ nét giữa quan niệm rộng (Tôn Thường Tự - chấp nhận dị điệu) và quan niệm hẹp (Cao Danh Khải 1957, Chu Tổ Mạc 1958, Hà Ái Nhân 1982 - bắt buộc trùng khít thanh, vận, điệu). Phù Phó Thanh (1985) trong Hiện đại Hán ngữ từ vựng đã chuẩn hóa khái niệm "nghĩa hạng" (义项), khẳng định "nghĩa hạng có tính khái quát và là đơn vị cơ bản của nghĩa từ", đồng thời phân loại từ ĐÂ thành đồng âm đồng hình, đồng âm dị hình và đồng âm phái sinh. Lưu Thúc Tân và Lí Hành Kiện (1975) đề xuất hai thuật ngữ quan trọng: "thâm hóa" (深化 - đào sâu nhận thức) và "phân cát" (分割 - phân rã ngữ nghĩa dẫn đến ĐÂ hóa). Tạ Văn Khánh và Vương Chấn Côn (1982) định lượng 168 tổ hợp ĐÂ song tiết với 346 từ trong từ điển Hán ngữ (37% đồng hình, 62% dị hình).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về ngôn ngữ biến hình (như quan điểm của John Lyons 1977 về chân trị ngữ nghĩa hay Leonard Bloomfield 1933 về hình vị ràng buộc), luận án đã định vị vững chắc chỗ đứng học thuật: chuyển trục khảo sát từ ngữ pháp biến hình hình thái học sang cơ chế ngữ nghĩa của ngôn ngữ đơn lập phi biến hình.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm lý thuyết tín hiệu học ngôn ngữ của Ferdinand de Saussure bằng cách tái định nghĩa mối quan hệ giữa cái biểu hiện (signifier) và cái được biểu hiện (signified) trong bối cảnh ngôn ngữ đơn lập. Ferdinand de Saussure từng nhận định: "Từ là một ĐV luôn luôn ám ảnh tư tưởng chúng ta như một cái gì đó trung tâm trong toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ mặc dù khái niệm này khó định nghĩa". Luận án chứng minh rằng trong tiếng Việt và tiếng Hán, sự bất đối xứng giữa âm thanh hữu hạn và thực tại khách quan vô hạn được giải quyết thông qua hai cơ chế song hành: tích hợp ngữ nghĩa nội tại (đa nghĩa hóa) và tái phân bổ vỏ ngữ âm (đồng âm hóa).

Công trình đóng góp vào lý thuyết nghĩa vị của PGS. Hồ Lê thông qua việc chuẩn hóa 7 tập hợp nghĩa vị và hệ thống hóa mô hình chuyển loại từ vựng. Luận án khẳng định hiện tượng chuyển loại (conversion) trong tiếng Việt không tạo ra các nghĩa phái sinh của một từ ĐN, mà thực chất sản sinh ra các từ đồng âm cùng gốc nghĩa (ĐÂCG). Đây là một bước chuyển biến hệ hình (paradigm shift) quan trọng, phân lập rõ ràng giữa:

1. Từ ĐÂ không cùng gốc (ĐÂKG): Hoàn toàn dị biệt về nguồn gốc và nghĩa tố, hình thành ngẫu nhiên hoặc vay mượn.
2. Từ ĐÂ cùng gốc (ĐÂCG): Có mối liên hệ cội nguồn ngữ nghĩa nhưng đã đứt gãy quan hệ phái sinh trực tiếp và thay đổi hoàn toàn bản chất từ loại lẫn khả năng kết hợp cú pháp.
3. Từ đa nghĩa (ĐN): Duy trì tính liên tục của chuỗi phái sinh ngữ nghĩa xoay quanh một nghĩa vị hạt nhân thường trực.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận tam diện: Hình thể (văn tự) - Âm thanh (ngữ âm) - Ý nghĩa (ngữ nghĩa/ngữ pháp).

                  [HÌNH THỂ (VĂN TỰ)]
                         /\
                        /  \
                       /    \
                      /      \
    [ÂM THANH (NGỮ ÂM)] <------> [Ý NGHĨA (NGỮ NGHĨA - NGỮ PHÁP)]

Khung phân tích này thiết lập bốn chiều kích nhận diện:

• Chiều kích 1 - Nguồn gốc hình thành: Phân lập giữa từ thuần bản ngữ, từ ngoại lai vay mượn (Hán, Pháp, Ấn-Âu) và từ chuyển loại nội tại.
• Chiều kích 2 - Cấp độ cấu tạo: Phân tách rạch ròi giữa đồng âm hình vị (nguyên vị), đồng âm từ đơn tiết và đồng âm từ đa tiết (song tiết).
• Chiều kích 3 - Cấu trúc ngữ nghĩa: Khảo sát dung lượng nghĩa vị (DLN) theo mô hình đơn tuyến (kế tiếp), đa tuyến (song song / hình cây) và phức hợp xen kẽ.
• Chiều kích 4 - Tương quan loại hình và văn tự: Đối chiếu trực tiếp giữa hệ chữ Quốc ngữ ghi âm và chữ Hán biểu ý, làm sáng tỏ vai trò khu biệt nghĩa của tự hình đối với các loạt từ đẳng âm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường triết học thực chứng - cấu trúc chức năng (Structural-Functional Positivism), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích ngữ nghĩa học miêu tả đồng đại và phương pháp so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ (Contrastive Linguistics).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc bao gồm:

• Tầng bậc 1 - Khảo sát vi mô: Phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis) để bóc tách các nét nghĩa biểu vật (NBV), nghĩa biểu niệm (NBN) và nghĩa biểu thái (NBT) của từng đơn vị.
• Tầng bậc 2 - Thống kê vĩ mô: Định lượng hóa toàn bộ các loạt ĐÂ, từ ĐN và từ ĐÂ-ĐN trên hai bộ đại từ điển chuẩn thức quốc gia.
• Tầng bậc 3 - Đối chiếu loại hình học: So sánh các tham số cấu trúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán hiện đại nhằm xác lập các phổ niệm ngôn ngữ (linguistic universals) và đặc thù loại hình.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua 4 giai đoạn kiểm chứng nghiêm ngặt:

1. Giai đoạn trích xuất và lập danh mục: Rà soát từng trang mục từ trong Từ điển tiếng Việt (2006, 38.000+ mục từ) và Hiện đại Hán ngữ từ điển (2005, 65.000+ mục từ), lọc bỏ các biến thể ngữ âm địa phương không chuẩn thức.
2. Giai đoạn phân loại tiêu chí: Áp dụng bộ lọc 4 tiêu chí cho từ ĐÂ (nguồn gốc, từ loại, số lượng âm tiết, quan hệ nội bộ) và 3 tiêu chí cho từ ĐN (từ loại, số lượng âm tiết, dung lượng nghĩa).
3. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu kết quả phân tích nghĩa với các công trình đi trước (Từ điển đồng âm tiếng Việt 2001 của Hoàng Văn Hành - ~7.000 đơn vị; khảo sát 37.088 từ của Lê Quang Thiêm 1989; số liệu âm tiết của Nguyễn Quang Hồng 1994).
4. Độ tin cậy và giá trị nội tại: Đảm bảo tính nhất quán phân tích thông qua tiêu chuẩn thao tác hóa khái niệm "nghĩa hạng" và "nghĩa vị". Khảo sát triệt để giả thuyết "thể ba ngôi": âm tiết - từ một tiếng - hình vị do Cao Xuân Hạo khởi xướng: "kích thước ngữ âm của hình vị TV là âm tiết (chiếm tới 97% hình vị TV) và 100% trường hợp biên giới hình vị trùng với biên giới âm tiết".

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng phản ánh những tương quan ngôn ngữ sâu sắc:

Tham số định lượng	Tiếng Việt (TĐTV 2006)	Tiếng Hán hiện đại (TĐTHHĐ 2005)	Ý nghĩa loại hình học
Quỹ âm tiết thực dụng	8.590 âm tiết (lý thuyết: 19.520)	1.255 âm tiết (408 khuôn âm)	Tiếng Hán áp lực ĐÂ gấp ~6,8 lần
Tỷ lệ từ đơn nghĩa	~61,48% tổng từ vựng	~54,20% tổng từ vựng	Tiếng Việt có xu hướng đơn nghĩa hóa cao hơn
Tỷ lệ từ đa nghĩa	~38,52% tổng từ vựng	~45,80% tổng từ vựng	Tiếng Hán phát triển mạnh nghĩa dẫn xuất
Độ dài âm tiết ưu thế	Đơn tiết hóa chiếm ưu thế tuyệt đối	Song tiết hóa chiếm ~67% vốn từ	Tiếng Hán bù trừ âm tiết bằng ghép đôi
Phân bố ĐN theo từ loại	Động từ (31,48%) > Danh từ (30,16%) > Tính từ (27,70%)	Động từ (38,20%) > Danh từ (29,50%) > Tính từ (21,10%)	Động từ mang tính năng động ngữ nghĩa cao nhất
Dung lượng nghĩa (DLN)	2 nghĩa chiếm 79,30%; 3 nghĩa chiếm 12,60%	2 nghĩa chiếm 71,10%; 3 nghĩa chiếm 16,40%	Dung lượng nghĩa hẹp là phổ niệm chủ đạo

Phân tích định lượng khẳng định mối quan hệ tương hỗ: khi ngôn ngữ bị giới hạn về quỹ đạo âm tiết, nó bắt buộc phải gia tăng phương thức cấu tạo từ song tiết hoặc chuyển đổi tự hình biểu ý để tránh tình trạng quá tải thông tin trong giao tiếp khẩu ngữ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập bản chất độc lập của từ đồng âm cùng gốc (ĐÂCG): Luận án chứng minh thuyết phục rằng các cặp từ hình thành do chuyển loại như cuốc (danh từ: cái cuốc) và cuốc (động từ: cuốc đất), hay chùa (danh từ: cảnh chùa) và chùa (tính từ: tiền chùa) không phải là từ đa nghĩa. Chúng là các từ ĐÂ từ vựng - ngữ pháp riêng biệt vì đã thay đổi hoàn toàn phân bố cú pháp và mô hình kết hợp.
2. Quy luật phân bố bất đối xứng âm tiết - đồng âm giữa hai ngôn ngữ: Trong tiếng Việt, hiện tượng ĐÂ xảy ra chủ yếu ở các từ đơn tiết thuần Việt và Hán Việt đơn tiết. Ngược lại, trong tiếng Hán hiện đại, do sự thiếu hụt âm tiết (chỉ 1.255 âm tiết), hiện tượng ĐÂ bùng nổ ở cấp độ đơn tiết nhưng đã được giải tỏa áp lực nhờ quá trình song tiết hóa mạnh mẽ và sự can thiệp khu biệt của chữ Hán (văn tự biểu ý).
3. Hiện tượng giao thoa "vừa ĐÂ vừa ĐN": Luận án phát hiện và mô tả một vùng xám ngữ nghĩa đặc biệt gồm các đơn vị vừa nằm trong một loạt đồng âm lớn, vừa tự thân phát triển các nhánh nghĩa phái sinh phức tạp.
4. Tác động của văn tự đối với nhận diện ngữ nghĩa: Luận án chỉ ra sự chuyển đổi từ văn tự biểu ý sang chữ Quốc ngữ ghi âm đã làm phẳng hóa và che khuất ranh giới của gần 70% vốn từ Hán Việt đồng âm trong tâm thức người bản ngữ, gây ra hiện tượng nhập nhằng ngữ nghĩa mà các nhà biên soạn từ điển trước đây thường xử lý lúng túng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp một khung lý thuyết chuẩn xác để phân định ranh giới ĐÂ - ĐN cho các ngôn ngữ đơn lập ở khu vực Đông Nam Á và Đông Á, thách thức các mô hình ngữ pháp biến hình phương Tây áp đặt thô bạo lên tiếng Việt.
• Về từ điển học (Lexicography): Đề xuất giải pháp khoa học cho các nhà biên soạn từ điển: triệt để tách các mục từ chuyển loại thành các đề mục từ đồng âm đánh số La Mã riêng biệt, đồng thời hiển thị mối liên hệ từ nguyên để người đọc theo dõi tiến trình lịch sử ngữ nghĩa.
• Về giáo dục và sư phạm ngôn ngữ: Cung cấp phương pháp giảng dạy từ vựng tiếng Việt và tiếng Hán như một ngoại ngữ, giúp người học khắc phục triệt để lỗi chính tả và lỗi dùng từ do giao thoa đồng âm gây ra.
• Về xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp bộ tiêu chí tường minh về ngữ cảnh kết hợp cú pháp giúp tối ưu hóa thuật toán khử nhập nhằng ngữ nghĩa (Word Sense Disambiguation - WSD) cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs).

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đột phá lớn, luận án vẫn tồn tại một số giới hạn học thuật cần ghi nhận:

• Giới hạn ngữ liệu: Nguồn dữ liệu chủ yếu dựa trên các bộ từ điển tường giải in ấn đồng đại (Từ điển tiếng Việt 2006 và Hiện đại Hán ngữ từ điển 2005), chưa bao quát toàn diện kho ngữ liệu văn bản số hóa khổng lồ (Corpus linguistics) và khẩu ngữ đời sống đương đại.
• Giới hạn lịch đại: Do tính chất đồng đại chiếm ưu thế, luận án chưa thể truy nguyên niên đại phân li ngữ nghĩa chính xác của toàn bộ các loạt từ ĐÂCG có nguồn gốc Nôm cổ.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa đa phương thức về các chuỗi đồng âm - đa nghĩa tiếng Việt gắn với ngữ liệu văn cảnh thực tế (Big Data Corpus).
2. Ứng dụng mô hình Ngữ nghĩa học Tri nhận (Cognitive Semantics) để phân tích các ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphors) chi phối quá trình chuyển loại ĐÂCG.
3. Nghiên cứu thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) thông qua đo sóng não (ERP) và theo dõi cử động mắt (Eye-tracking) để lượng giá tốc độ xử lý từ ĐÂ của não bộ người bản ngữ.
4. Mở rộng đối chiếu với các ngôn ngữ đơn lập khác trong khu vực như tiếng Thái, tiếng Mường và tiếng Khmer.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu rộng, trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các giáo trình Từ vựng học và Ngữ nghĩa học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trên toàn quốc. Các phát hiện của công trình có khả năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học khu vực.

Trong kỹ nghệ ngôn ngữ và chuyển đổi số, nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào việc chuẩn hóa bộ từ điển điện tử quốc gia, hỗ trợ xây dựng ontology ngữ nghĩa cho các hệ thống dịch máy tự động Hán - Việt, Việt - Hán và nâng cao độ chính xác của các công cụ nhận dạng tiếng nói tiếng Việt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu đối chiếu mẫu mực với quy trình thống kê nghiêm ngặt và khung lý thuyết nhất quán.
• Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học cao cấp: Kế thừa hệ thống thuật ngữ và khung phân tích ĐÂCG - ĐÂKG để phát triển các lý thuyết ngữ pháp chức năng.
• Chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP Engineers): Ứng dụng các quy tắc kết hợp cú pháp và ma trận đặc trưng ngữ nghĩa để huấn luyện mô hình phân giải nghĩa tự động.
• Nhà sư phạm và biên soạn sách giáo khoa: Tinh chỉnh chương trình ngữ văn phổ thông và tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài một cách khoa học.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
   Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập hệ hình phân loại nhị phân giữa Từ đồng âm cùng gốc nghĩa (ĐÂCG) và Từ đồng âm không cùng gốc nghĩa (ĐÂKG). Luận án mở rộng trực tiếp lý thuyết cấu trúc nghĩa từ của Hồ Lê và Đỗ Hữu Châu, giải quyết dứt điểm nghịch lý chuyển loại trong ngôn ngữ đơn lập: chuyển loại thực chất là phương thức cấu tạo từ sinh ra từ đồng âm từ vựng - ngữ pháp chứ không phải là sự mở rộng nghĩa của từ đa nghĩa.

2. Phương pháp nghiên cứu có gì đột phá khi so sánh với các công trình kinh điển trước đây?
   Trả lời: So với công trình của Lê Quang Thiêm (1989) hay Nguyễn Thiện Giáp (1998), luận án đã vượt qua phương pháp định tính đơn thuần bằng việc thực hiện thống kê đối chiếu đa diện trên quy mô toàn bộ hai đại từ điển chuẩn thức (TĐTV 2006 và TĐTHHĐ 2005), tích hợp đồng thời ba trục tam diện: hình - âm - nghĩa với sự kiểm soát chặt chẽ của tham số loại hình học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu định lượng là gì?
   Trả lời: Dữ liệu chỉ ra rằng mặc dù tiếng Hán có áp lực đồng âm gấp gần 7 lần tiếng Việt do thiếu hụt âm tiết (1.255 so với 8.590), tỷ lệ từ đa nghĩa của tiếng Hán trong từ điển lại cao hơn tiếng Việt (45,80% so với 38,52%). Điều này chứng minh tiếng Hán ưu tiên giải tỏa áp lực ngữ âm bằng con đường song tiết hóa và tích hợp đa nghĩa, trong khi tiếng Việt duy trì tính độc lập đơn tiết và phát triển mạnh phương thức cấu tạo từ ghép mới.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
   Trả lời: Có. Quy trình khảo sát được minh bạch hóa hoàn toàn thông qua hệ thống tiêu chí 4 trục cho ĐÂ và 3 trục cho ĐN, kèm theo 3 phụ lục ngữ liệu chi tiết liệt kê danh mục hàng nghìn đơn vị khảo sát, cho phép bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể tái lập và kiểm chứng số liệu trên các phiên bản từ điển khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
   Trả lời: Chương trình định hướng tích hợp ngữ nghĩa học tri nhận với ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) quy mô lớn, ứng dụng các kỹ thuật thực nghiệm đo đạc thần kinh ngôn ngữ học (Neuro-linguistics) để kiểm chứng cơ chế kích hoạt từ ĐÂ và ĐN trong vỏ não người nói tiếng Việt.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết căn bản và tường minh vấn đề phân định ranh giới giữa hiện tượng đồng âm và đa nghĩa trong tiếng Việt thông qua việc xác lập phạm trù từ đồng âm cùng gốc (ĐÂCG).
2. Minh định cơ chế phân hóa từ loại trong ngôn ngữ đơn lập: chuyển loại là phương thức cấu tạo từ tạo ra các đơn vị đồng âm từ vựng - ngữ pháp mới.
3. Lượng hóa chi tiết và toàn diện các tham số ngữ nghĩa của tiếng Việt qua 38.000 mục từ, cung cấp bức tranh phân bố xác thực về tỷ lệ đơn nghĩa, đa nghĩa và dung lượng nghĩa vị.
4. Thực hiện thành công công trình đối chiếu quy mô lớn giữa tiếng Việt và tiếng Hán hiện đại, chỉ rõ vai trò chi phối của quỹ âm tiết thực dụng và hình thức văn tự đối với cấu trúc từ vựng.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu, Khử nhập nhằng ngữ nghĩa trong trí tuệ nhân tạo (NLP), và Từ điển học cấu trúc tích hợp tri thức số.
6. Xác lập giá trị khoa học bền vững, đóng góp một công trình nghiên cứu hàn lâm xuất sắc vào kho tàng ngôn ngữ học Việt Nam và quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I Những điều khái lược (tr.18-19) và ở mục Lời tựa (tr. VIII, XI) là những chỗ thể hiện rõ quan điểm của họ về từ ĐÂ và ĐN. Theo họ, “tiếng ĐÂ là những tiếng viết giống nhau và đọc đồng một âm như nhau, nhưng cái nghĩa thì khác mà không có liên – lạc gì với nhau cả. Ví như một tiếng nước là nói một xứ có vua quan cai trị; một tiếng nước khác là nói chất lỏng ở sông ở biển.

Một tiếng năm là nói khoảng thời gian có mười – hai tháng; một tiếng năm khác là nói số đếm sau số bốn” (Việt Nam văn phạm, tr. Họ còn bàn về nguồn gốc của từ ĐÂ và nhược điểm của chữ Quốc ngữ: “những tiếng ĐÂ ấy nhiều nhất là những tiếng gốc ở chữ nho mà ra” , họ nêu ví dụ: Chữ minh là sáng thì viết chữ 明, chữ minh là tối thì viết chữ 冥, chữ minh là mờ - mịt bát - ngát thì viết chữ 瞑, chữ minh là thề thì viết chữ 盟, chữ minh là ghi, khắc thì viết chữ 铭, chữ minh là kêu (nói về chim) thì viết chữ 鸣”.Theo họ thì “những chữ ấy viết bằng chữ nho là sáu chữ khác nhau, mà viết bằng quốc - ngữ thì tiếng nào cũng như nhau cả. Song ta phải biết phân – biệt rằng đó là sáu tiếng minh có sáu nghĩa riêng, chứ không phải là một tiếng minh mà có sáu nghĩa.” (Việt Nam văn phạm; tr. Trong Lời tựa, họ đưa ra nhận xét: “Chữ quốc – ngữ rất tiện – lợi là nhờ có năm cái dấu giọng có thể phiên – dịch đúng hết thảy các âm.

Chỉ hiềm vì các âm 6 tuy đúng, song khi gặp những tiếng đồng – âm thì viết giống nhau cả, thành ra người nào không biết chữ nho, không làm thế nào phân - biệt những nghĩa khác nhau trong những tiếng ấy.” (Việt Nam văn phạm; tr. Có thể nói rằng, ngay từ rất sớm, HTĐÂ, ĐN trong TV đã được quan tâm lưu ‎ý. Ở giai đoạn này, do những hạn chế về thời đại nên chưa có những công trình có tính lí luận, những công trình tập thể còn ít, chủ yếu là những công trình dựa trên sự nỗ lực, cố gắng và kinh nghiệm của một số học giả nên thành tựu nghiên cứu chưa nhiều, còn bỏ sót nhiều vấn đề liên quan đến HTĐÂ, ĐN trong TV song bước đầu đã hé mở những vấn đề lí luận như: (1) tầm quan trọng và cái khó của việc phân biệt những ĐVĐÂ thuần Việt và những ĐVĐÂ gốc Hán khi không có chữ Hán chú kèm, (2) HTĐÂ giữa từ toàn dân với từ địa phương, (3) việc chuẩn hóa chính tả, chữ viết, (4) sự xung đột giữa các loại văn tự đã và đang được sử dụng (chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ) trong việc nhận diện các ĐVĐÂ, ĐN của TV, (5) nhược điểm của chữ Quốc ngữ trong phản ánh các cách phát âm vùng miền, (6) phân biệt những ĐVĐÂ với những ĐVĐN. Từ sau 1945 đến 1975, HTĐÂ, ĐN tiếp tục nhận được sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học.

Khảo sát những công trình này chúng tôi nhận thấy, trong khi các học giả phía Nam vẫn tuân theo tôn chỉ chuẩn hóa chính tả, chữ viết và góp phần truyền bá chữ Quốc ngữ là chính thì các học giả phía Bắc lại có xu thế nghiêng nhiều về lí luận. Những quan điểm có tính lí luận ở giai đoạn này phần lớn là về vấn đề từ điển học. Đáng chú‎ý là các công trình và quan điểm sau: Năm 1947, ở Sài Gòn có Đồng âm vận tuyển của Trần Văn Khải [68]. Tiến bộ hơn Nguyễn Văn Mai, Trần Văn Khải đã phát hiện và chỉ ra những nhược điểm, những bất cập của chữ Quốc ngữ trong việc ghi âm, thể hiện giọng nói của ba miền.

Tác giả đã rất chú trọng đến thao tác so sánh đối chiếu và chọn mẫu trong việc thu thập ngữ liệu: “trong quyển từ điển nầy, chúng tôi đối chiếu các tự điển ở ba kỳ và chọn lấy cách viết của phần đông, hầu ngày sau điển - chế và thống - nhứt văn – tự Việt – Nam” (Phàm lệ). Trần Văn Khải cũng đã có những cải tiến, sáng tạo hơn về phương pháp biên soạn, điều này thể hiện ở phương pháp sắp xếp các ĐVĐÂ của tác giả: thứ nhất, sau mỗi một đầu mục từ hay sau 7 mỗi một hình vị được giải thích đều có đánh số Ả-Rập chỉ rõ những từ hay hình vị ĐÂ trong đầu mục ấy. Thứ hai, nghĩa của những hình vị ĐÂ được cho vào ngoặc đơn để phân biệt với hình vị được giải thích. Sau cùng, là việc liệt kê những kết hợp từ có chứa hình vị được giải thích.(Yêu) : ân ái ; ái chủng ; ái đái ; ái hộ ; ái hữu ; ái kỷ ; ái quốc ; ái sủng ; ái tình ; bác ái ; bể ái ; luyến ái.

Êm ái ; ái đau ; ái ôi. Nghĩa của các từ hay các hình vị ĐÂ được thống kê và giải thích trong Đồng âm vận tuyển khá rõ ràng và chính xác, nhất là các hình vị Hán Việt. Theo thống kê của LA, ngoài 3647 hình vị và từ được đưa ra giải thích còn có phần Câu rời là phần thu thập thêm những kết hợp từ có chứa những hình vị được giải thích trong các mục từ trước đó và những chữ dễ gây nhầm lẫn với hình vị được đưa ra giải thích. Phần này được tác giả cấu tạo thành những câu thơ lục bát nhằm mục đích giúp người học dễ học, dễ nhớ, dễ phân biệt.

Chẳng hạn, án và áng được tác giả phân biệt như sau: “Án binh, hương án, án quan Áng công danh, với áng chiến trường có g” (Đồng âm vận tuyển; tr. Ngoài việc thu thập giải thích các hình vị Hán Việt, thuần Việt, Đồng âm vận tuyển còn thu thập, giải thích cả những hình vị ĐÂ gốc Pháp. Năm 1951, có Tự- điển Việt- Nam phổ- thông của Đào Văn Tập [118]. Công trình này vẫn bộc lộ khá nhiều nhược điểm ở các khâu xác định nghĩa, sắp xếp nghĩa, phân biệt các ĐVĐN với các ĐVĐÂ.

Chẳng hạn: khi xác định nghĩa của hình vị Hán Việt 白(bạch) tác giả đã gán thêm cho nó nghĩa của hình vị bạch trong các kết hợp như: bạch đinh, bạch thủ, trinh bạch khi quan niệm hình vị này ngoài cái nghĩa là “sắc trắng” ra còn có nghĩa là “sạch sẽ, sáng sủa; trắng trơn, không có của cải, không có chức tước” (Tự- điển Việt- Nam phổ- thông; tr 27). Về việc xử lí các ĐVĐÂ, Đào Văn Tập đã đem tất cả các ĐVĐÂ mà ngày nay được dán nhãn là “ĐÂ được cấu tạo theo kiểu chuyển loại” như: cuốc (dt) <-> cuốc (đgt); bào (dt) <-> bào (đgt). nhập chung vào một mục từ ĐN. (Tự- điển Việt- Nam phổ- thông; tr.

8 Năm 1969, đáng chú ý là quan điểm phân loại từ ĐN và từ Đ của Hoàng Phê [104, tr. Ông cho rằng: “phân biệt HT từ nhiều nghĩa với HT từ Đ là một vấn đề khó khăn. Nhiều khi rất khó quyết định nên coi đây là một từ nhiều nghĩa hay là nên tách ra thành mấy từ ĐÂ. Trong từ điển phổ thông, nếu quan hệ giữa các nghĩa ngày nay không rõ ràng lắm, thì tốt hơn là tách ra thành Đ”.

Năm 1969, Đỗ Hữu Châu [17, tr.43-50] thông qua quá trình khảo sát việc giải thích nghĩa của các ĐV từ trong TĐTV 1967 (Văn Tân chủ biên) đã thể hiện quan điểm và phương pháp xử lí nghĩa của mình đối với các ĐVĐN. Đây là một công trình thể hiện rõ những vấn đề lí luận ở giai đoạn này. Trong phần thứ nhất của bài viết, ông nhấn mạnh tầm quan trọng và những khó khăn của việc biên soạn từ điển một thứ tiếng, đặc biệt là những khó khăn trong việc giải thích nghĩa của từ TV và khẳng định: “điều quan trọng nhất là tính hệ thống trong cách làm việc”. Ở phần thứ hai, ông chỉ ra những nhược điểm thường thấy trong những quyển từ điển của ta trước đó.

Trong đó, nhược điểm lớn nhất theo ông là “rời rạc, thiếu tính hệ thống”. Nhược điểm này thể hiện ở ba điểm sau: (1) Bộc lộ ở cách sắp xếp theo thứ tự chữ cái mà hệ quả của nó là “không thể giúp cho người đọc thấy được những mối quan hệ giữa các ĐV từ vựng [.] cho rằng từ vựng chỉ là một tập hợp hỗn độn những ĐVcô lập với nhau”.(2) Bộc lộ ở cách giải thích các nghĩa khác nhau cho cùng một ĐV từ vựng mà hệ quả của nó là “người đọc từ cách giải thích đó thường không thấy được mối quan hệ giữa các nghĩa ấy như thế nào”. (3) Bộc lộ ở cách tách từ ĐÂ và tách nghĩa của từ với những biểu hiện sau: ở những từ có cấu trúc ngữ nghĩa giống nhau thì trong trường hợp A được tách thành 04 hay 05 nghĩa nhưng ở trường hợp B lại gộp thành 01 hay 02 nghĩa. Có khi, với hai nghĩa khác nhau của cùng một từ, tác giả tách làm hai từ nhưng ở một từ khác tương tự lại được nhập làm một như trường hợp các từ băng, đèn, bay.

Trong phần thứ ba, ông trình bày quan điểm của mình về cơ sở phân tách nghĩa của từ, các nguyên tắc cần chú ý khi giải thích nghĩa của từ trong từ điển. Tác giả đưa ra 02 nguyên tắc và 03 tiêu chuẩn khi giảng nghĩa của các từ như sau: 9 Nguyên tắc thứ nhất, “khi xử lí một ĐV từ vựng nào đó về mặt nghĩa cần chú ý đến các HT giống nhau xảy ra trong toàn nhóm, tránh tình trạng cô lập đối tượng. […] Vì việc tách một ĐV thành những từ riêng rẽ có liên quan tới lí luận về ranh giới giữa HT nhiều nghĩa và HTĐ”. Đỗ Hữu Châu đề ra tiêu chuẩn tách từ Đ như sau: “nếu HT chuyển nghĩa xảy ra một cách cá biệt mà ngày nay không thể giải thích mối quan hệ giữa nghĩa ấy với các nghĩa khác của từ thì có thể tách nghĩa ấy thành một từ Đ hay một quán ngữ.

Không thể tách các từ ĐÂ nếu HT chuyển nghĩa đó xảy ra giống nhau trong cả một loạt từ. Còn đối với các HT cá biệt thì việc có tách thành từ ĐÂ hay không là tùy vào cách xử lí của người biên soạn và việc ấy không có ảnh hưởng gì tới toàn hệ thống”. Nguyên tắc thứ hai, “khi xử lí một từ cần nêu được thuộc tính thường trực tổ chức và chi phối các nghĩa khác nhau của từ đó”. Theo Đỗ Hữu Châu, “đối với các từ một nghĩa thì việc so sánh nó với các từ khác cùng nhóm (trái nghĩa, đồng nghĩa) là điều quan trọng.