MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận văn Lăng tẩm là một loại hình kiến trúc đặc biệt phản ánh phong tục chôn cất, là nơi tiến hành các nghi thức tế lễ, thờ cúng, loại hình di tích này là một trong những đối tượng nghiên cứu của khảo cổ học. Việc nghiên cứu loại hình di tích này không chỉ đóng góp vào việc tìm hiểu về kiến trúc lăng tẩm mà còn cung cấp những thông tin quan trọng về lịch sử, văn hóa tín ngưỡng nói chung cũng như đời sống, văn hóa của tầng lớp quý tộc phong kiến đương thời nói riêng. Sau một thời gian tham gia điều tra, đào thăm dò và nghiên cứu cụm di tích lăng tẩm đền miếu nhà Trần tại xã An Sinh, huyện Đông Triều như di tích lăng Tư Phúc, di tích đền Thái, … đặc biệt là việc khai quật tổng thể di tích Thái Lăng, được sự gợi ý của PGS.
TS Tống Trung Tín, tôi đã quyết định lựa chọn đề tài Di tích Thái Lăng (Đông Triều – Quảng Ninh) cho luận văn thạc sĩ của mình. Luận văn chọn đề tài này bởi các lý do chính sau: - Di tích Thái Lăng là một trong những di tích rất quan trọng trong hệ thống lăng tẩm của nhà Trần lần đầu tiên được khai quật với quy mô lớn. Đây cũng là lăng mộ có niên đại sớm nhất hiện biết còn lại mặt bằng tương đối đầy đủ; - Thông qua nghiên cứu di tích này từ tài liệu khảo cổ học sẽ cung cấp những thông tin chính xác về vị trí, cấu trúc mặt bằng, vật liệu xây dựng cùng với các vật dụng thờ cúng,. có thể nhận thức rõ hơn những đặc trưng cơ bản 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của kiến trúc Thái Lăng nói riêng cũng như các lăng tẩm của tầng lớp quý tộc nhà Trần nói chung.
Mục đích nghiên cứu Hệ thống hóa tư liệu và các kết quả nghiên cứu từ trước đến nay về di tích Thái Lăng. Trên cơ sở đó tìm hiểu đặc trưng di tích, di vật của di tích Thái Lăng, tìm hiểu cấu trúc mặt bằng, quá trình tồn tại thay đổi của di tích này trong lịch sử. Đồng thời, để xác định giá trị lịch sử, văn hóa của di tích Thái Lăng, luận văn còn tiến hành so sánh với các di tích lăng tẩm, đền miếu thời Trần khác trong khu vực An Sinh và các di tích ở các khu vực khác như Tam Đường (Thái Bình), Thiên Trường (Nam Định), Thăng Long (Hà Nội). Những kết quả nghiên cứu của luận văn hy vọng có thể góp thêm cứ liệu khoa học phục vụ kịp thời cho việc quy hoạch bảo tồn, tôn tạo, phục hồi và phát huy giá trị của di tích Thái Lăng trong tổng thể các di tích lăng tẩm, đền miếu nhà Trần tại huyện Đông Triều (Quảng Ninh).
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Khu di tích lăng tẩm các vua Trần ở An Sinh nói chung, Thái Lăng nói riêng được điều tra nghiên cứu từ những năm cuối của thập niên 60, đầu thập niên 70 của thế kỷ 20. Tuy nhiên, trong gian đoạn này các nhà nghiên cứu chỉ chú trọng đến nghiên cứu mỹ thuật, việc nghiên cứu cấu trúc mặt bằng kiến trúc cũng được nghiên cứu nhưng còn hết sức sơ lược. Không có một cuộc khai quật nào được tiến hành, các nhận định về cấu trúc mặt bằng được đưa ra trên cơ sở quan sát các dấu vết kiến trúc còn lại trên mặt đất, thiếu sự so sánh, đối chiếu với các tư liệu khác khiến các nhận định còn ít nhiều hạn chế. Các kết quả nghiên cứu giai đoạn này chủ yếu được trình bày trong cuốn “Mỹ Thuật thời Trần” [41, tr.
23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Năm 2007, Viện Khảo cổ học kết hợp với UBND huyện Đông Triều đã tiến hành điều tra, thám sát di tích Thái Lăng lần thứ nhất từ ngày 24 tháng 03 đến ngày 17 tháng 05 năm 20071. Đợt khai quật này đã tiến hành điều tra nghiên cứu tổng thể khu Đảo Vua, xây dựng lưới trắc đạc trên phạm vi toàn bộ di tích nhằm phục vụ quá trình nghiên cứu, mở 05 hố thăm dò (các hố có ký hiệu H1, H2, H3, H4 và H5), tại các cấp nền nhằm tìm hiểu cấu trúc mặt bằng kiến trúc, nghiên cứu đặc trưng di tích di vật làm cơ sở cho việc nghiên cứu tổng thể di tích. Kết quả nghiên cứu đã bước đầu xác định phạm vi phân bố của di tích, xác định cấu trúc tổng thể của lăng gồm 3 cấp nền, nghiên cứu đặc trưng di tích, di vật. Để tiếp tục làm rõ cấu trúc tổng thể mặt bằng, xác định tính chất của kiến trúc Thái Lăng, đồng thời nghiên cứu quá trình tồn tại, thay đổi và phát triển của các kiến trúc, Viện Khảo cổ học kết hợp với Ban Quản lý các di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh tiến hành nghiên cứu, khai quật tổng thể di tích Thái Lăng lần thứ hai từ ngày 9 tháng 3 năm 2008 đến ngày 20 tháng 07 năm 20082.
Cuộc khai quật này đã thu được nhiều tài liệu có giá trị về di tích và di vật. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu: Trong cấu trúc lăng tẩm nói chung thường bao gồm 2 phần chính là phần “địa thượng” và phần “địa hạ”. Địa thượng là bộ phận cấu thành lăng tẩm ở phía trên mặt đất, nó gồm chủ yếu là các công trình kiến trúc và các thành phần khác để cử hành các nghi lễ, còn phần Địa hạ là các bộ phận cấu thành lăng tẩm ở phía dưới mặt đất như huyền cung, huyền đạo,vv. Luận văn này chỉ tập trung nghiên cứu phần Địa thượng của lăng mộ trên cơ sở các di tích, di vật thu được cộng với các nguồn sử liệu có liên quan khác.
24 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về đối tượng nghiên: Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là các tài liệu khảo cổ học, bao gồm toàn bộ di tích di vật thu được qua hai lần khai quật di tích Thái Lăng năm 2007, 2008 và các hiện vật do các cơ quan chức năng và nhân dân địa phương thu nhặt trong khu vực. Đồng thời để làm rõ vị trí, vai trò của Thái Lăng trong hệ thống lăng tẩm thời Trần, luận văn còn sử dụng các sử liệu thu được từ các lăng mộ khác ở khu vực An Sinh và khu di tích Tam Đường (Thái Bình). Phương pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khảo cổ học truyền thống có sự hỗ trợ của kỹ thuật hiện đại như: điều tra khảo sát, thám sát, khai quật và lấy tư liệu tại hiện trường… cũng như các kỹ thuật nghiên cứu khảo cổ học trong phòng: thống kê, dập hoa văn, đo vẽ hiện vật, chụp ảnh. Xử lý bản vẽ bằng chương trình AutoCAD, xử lý ảnh bằng chương trình Photoshop và một số chương trình khác, đồng thời triệt để sử dụng các phương pháp so sánh đối chiếu, phân tích tổng hợp những đặc trưng về kỹ thuật, nghệ thuật trang trí trên các loại hình vật liệu, cấu trúc mặt bằng,… Bên cạnh phương pháp nghiên cứu khảo cổ học thuần túy, luận văn còn kết hợp nghiên cứu liên ngành: nghiên cứu “địa danh học”, Kiến trúc và Nghệ thuật điêu khắc… Phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng là nền tảng khoa học của luận văn trong việc nhìn nhận đánh giá các sự kiện, hiện tượng và nhân vật lịch sử liên quan.
Đóng góp của luận văn Luận văn là công trình tổng hợp các kết quả nghiên cứu về di tích Thái Lăng, đánh giá vị trí của nó trong hệ thống các di tích lăng tẩm các vua Trần. Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ cung cấp những tư liệu chân xác về cấu 25 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trúc mặt bằng của một di tích lăng tẩm thời Trần, từ đó có thể đóng góp vào những hiểu biết về các đặc trưng cơ bản lăng tẩm thời Trần nói riêng và hệ thống lăng tẩm của các triều đại phong kiến khác trong lịch sử văn hóa Việt Nam nói chung. Thêm vào đó, với khối lượng di vật lớn, đa dạng về loại hình, địa tầng chính xác với những ghi chép về niên đại, các tư liệu thu được ở đây không chỉ giúp cho việc nghiên cứu các di tích lăng mộ mà nó còn là cơ sở để so sánh và xác định niên đại đối với các loại hình di vật tương tự tìm được ở các di tích khác, đặc biệt là các di tích thiếu các thông tin về niên đại, các di tích có nhiều tầng văn hóa khác nhau hoặc các tầng văn hóa bị xáo trộn. Kết quả nghiên cứu của luận văn còn nhằm tạo cơ sở khoa học phục vụ cho việc quy hoạch di tích Thái Lăng trong tổng thể các di tích lăng mộ, đền miếu nhà Trần ở Đông Triều.
Các kiến giải của luận văn hi vọng có thể đóng góp vào việc lựa chọn phương án bảo tồn, trùng tu tôn tạo và phát huy giá trị của di tích Thái Lăng trong tương lai. Cấu trúc của luận văn - Lời mở đầu: 08 trang - Phần chính văn: 124 trang + Chương 1: Lăng các vua Trần (18 trang) + Chương 2: Di tích Thái Lăng (86 trang) + Chương 3: Di tích Thái Lăng trong hệ thống di tích nhà trần ở An Sinh và giá trị của nó (12 trang) - Kết luận: 02 trang - Tài liệu tham khảo: 07 trang 26 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Phụ lục: 158 trang + Phụ lục 1: Bảng thống kê các lăng tẩm nhà Trần (03 trang) + Phụ lục 2: Bảng thống kê các loại hình gốm, sứ (1 trang) + Phụ lục 3: Bản đồ, sơ đồ, bản vẽ, bản dập hiện vật (154 trang) Trong luận văn còn có các phần: Lời cam đoan (01 trang); Mục lục (02 trang); Bảng ký hiệu và chữ viết tắt (02 trang); Danh mục bảng biểu, bản đồ, sơ đồ, bản vẽ, bản dập, bản ảnh (17 trang); Danh mục bài viết và tư liệu của tác giả có liên quan đến luận văn (02 trang). Trong quá trình hoàn thiện luận văn, tác giả đã nhận được sự dạy dỗ, chỉ bảo nhiệt tình của các thầy cô, các nhà nghiên cứu tiền bối, sự trao đổi, đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp, sự giúp đỡ nhiệt tình của các cơ quan và cá nhân.