Định Danh và Đặc Điểm Sinh Lý của Nấm Auricularia Sp Nội Địa

Nghiên cứu đặc điểm sinh lý và tiềm năng nuôi trồng của chủng auricularia sp nội địa, góp phần phát triển ngành nông nghiệp bền vững.

• Tác giả: Huỳnh Xuân Vũ
• Người hướng dẫn: TS. Văn Hồng Thiện
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghiệp Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Định Danh Và Xác Định Đặc Điểm Sinh Lý Và Tiềm Năng Nuôi Trồng Của Chủng Auricularia Sp. Nội Địa
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu chung về Chi nấm mèo Auricularia
• 1.1.1. Giới thiệu chung
• 1.1.2. Chu trình sống
• 1.2. Phân loại nấm mèo
• 1.2.1. Phân loại nấm mèo bằng hình thái
• 1.2.2. Phân loại nấm mèo bằng sinh học phân tử
• 1.2.3. Phân loại một số loại nấm mèo ở Việt Nam
• 1.2.4. Giá trị dinh dưỡng và dược học
• 1.3. Tình hình sản xuất nấm mèo trên thế giới và trong nước
• 1.3.1. Tình hình sản xuất nấm mèo trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình sản xuất nấm mèo trong nước
• 1.3.3. Một số mô hình nuôi trồng nấm mèo trên thế giới và trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguyên vật liệu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Định danh giống nấm mèo bằng phương pháp hình thái và phương pháp sinh học phân tử
• 2.2.1.1. Định danh giống nấm mèo bằng phương pháp hình thái
• 2.2.1.2. Tách chiết DNA, PCR và giải trình tự
• 2.2.1.3. Xây dựng cây phát sinh loài
• 2.2.2. Khảo sát các đặc điểm sinh lý ảnh hưởng tới phát triển hệ sợi của hai chủng nấm mèo
• 2.2.2.1. Xác định được môi trường phù hợp với sự sinh trưởng của hệ sợi
• 2.2.2.2. Khảo sát sự ảnh hưởng của nhiệt độ lên sự phát triển của hệ sợi
• 2.2.2.3. Khảo sát sự ảnh hưởng của pH lên sự phát triển của hệ sợi
• 2.2.3. Khảo sát khả năng dòng hóa trên mùn cưa cao su
• 2.2.4. Khảo sát khả năng ra quả thể của hai chủng nấm mèo
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Định danh giống nấm mèo bằng phương pháp hình thái và phương pháp sinh học phân tử
• 3.1.1. Định danh giống nấm mèo bằng phương pháp sinh hình thái
• 3.1.2. Định danh giống nấm mèo bằng phương pháp sinh học phân tử
• 3.2. Khảo sát các đặc điểm sinh lý ảnh hưởng tới phát triển hệ sợi của chủng nấm mèo
• 3.2.1. Xác định được môi trường phù hợp với sự sinh trưởng của hệ sợi
• 3.2.2. Khảo sát sự ảnh hưởng của nhiệt độ lên sự phát triển của hệ sợi
• 3.2.3. Khảo sát sự ảnh hưởng của pH lên sự phát triển của hệ sợi
• 3.3. Khảo sát khả năng dòng hóa trên mùn cưa cao su
• 3.3.1. Khảo sát khả năng dòng hóa trên đĩa Petri
• 3.3.2. Khảo sát khả năng dòng hóa trên ống nghiệm
• 3.4. Khảo sát khả năng ra quả của hai chủng nấm mèo
• KẾT LUẬN KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Đặc Điểm Sinh Lý Nấm Auricularia Sp Nội Địa

Nấm Auricularia sp nội địa là một trong những loại nấm có giá trị dinh dưỡng và dược lý cao. Đặc điểm sinh lý của nấm này bao gồm khả năng sinh trưởng và phát triển trong các điều kiện môi trường khác nhau. Việc nghiên cứu các đặc điểm này không chỉ giúp nâng cao năng suất nuôi trồng mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm từ nấm.

1.1. Đặc Điểm Hình Thái Của Nấm Auricularia Sp

Nấm Auricularia sp có hình dạng giống như tai, với bề mặt nhẵn hoặc có vân. Đặc điểm này giúp phân biệt nấm với các loại nấm khác. Hình thái quả thể của nấm cũng có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện môi trường.

1.2. Quy Trình Sinh Trưởng Của Nấm Auricularia Sp

Quy trình sinh trưởng của nấm Auricularia sp bắt đầu từ bào tử nảy mầm thành hệ sợi. Hệ sợi này phát triển thành nụ nấm và cuối cùng hình thành quả thể. Điều này cho thấy nấm có khả năng thích nghi tốt với môi trường sống.

II. Tiềm Năng Nuôi Trồng Nấm Auricularia Sp Tại Việt Nam

Việt Nam có điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp cho việc nuôi trồng nấm Auricularia sp. Nghiên cứu cho thấy nấm có thể phát triển tốt trên nhiều loại môi trường khác nhau, từ mùn cưa đến các chất hữu cơ khác. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển ngành nấm tại Việt Nam.

2.1. Điều Kiện Sinh Trưởng Tối Ưu Cho Nấm Auricularia Sp

Nấm Auricularia sp phát triển tốt nhất ở nhiệt độ 30 độ C và pH 5-7. Những điều kiện này cần được duy trì để đảm bảo năng suất cao trong quá trình nuôi trồng.

2.2. Khả Năng Dòng Hóa Cơ Chất Của Nấm Auricularia Sp

Khả năng dòng hóa cơ chất của nấm Auricularia sp trên mùn cưa cao su cho thấy nấm có thể sử dụng các nguồn dinh dưỡng khác nhau để phát triển. Điều này giúp tăng cường hiệu quả kinh tế trong nuôi trồng nấm.

III. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nuôi Trồng Nấm Auricularia Sp

Mặc dù nấm Auricularia sp có tiềm năng lớn, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình nuôi trồng. Các vấn đề như dịch bệnh, điều kiện môi trường không ổn định có thể ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng nấm.

3.1. Dịch Bệnh Gây Hại Đến Năng Suất Nấm

Dịch bệnh do côn trùng và nấm bệnh có thể làm giảm năng suất nuôi trồng nấm Auricularia sp. Việc phát hiện và xử lý kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ mùa vụ.

3.2. Ảnh Hưởng Của Thời Tiết Đến Nuôi Trồng Nấm

Thời tiết thay đổi có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của nấm. Việc theo dõi và điều chỉnh điều kiện nuôi trồng là cần thiết để đảm bảo nấm phát triển tốt.

IV. Phương Pháp Nuôi Trồng Nấm Auricularia Sp Hiệu Quả

Để đạt được hiệu quả cao trong nuôi trồng nấm Auricularia sp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc lựa chọn môi trường nuôi trồng phù hợp và quản lý tốt các yếu tố sinh trưởng là rất quan trọng.

4.1. Lựa Chọn Môi Trường Nuôi Trồng Phù Hợp

Môi trường nuôi trồng nấm Auricularia sp cần được chuẩn bị kỹ lưỡng, bao gồm việc sử dụng mùn cưa và các chất hữu cơ khác. Điều này giúp nấm phát triển mạnh mẽ và đạt năng suất cao.

4.2. Quản Lý Nhiệt Độ Và Độ Ẩm Trong Quá Trình Nuôi Trồng

Quản lý nhiệt độ và độ ẩm là yếu tố quyết định đến sự phát triển của nấm. Cần duy trì nhiệt độ ổn định và độ ẩm phù hợp để nấm phát triển tốt.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nấm Auricularia Sp

Nấm Auricularia sp không chỉ có giá trị dinh dưỡng mà còn được sử dụng trong y học. Các nghiên cứu cho thấy nấm có khả năng hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác nhau, từ bệnh tim mạch đến ung thư.

5.1. Giá Trị Dinh Dưỡng Của Nấm Auricularia Sp

Nấm Auricularia sp chứa nhiều vitamin và khoáng chất, giúp tăng cường sức khỏe. Việc sử dụng nấm trong chế độ ăn uống hàng ngày có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.

5.2. Tiềm Năng Trong Y Học Của Nấm Auricularia Sp

Nghiên cứu cho thấy nấm Auricularia sp có khả năng chống viêm và chống oxy hóa. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm y tế từ nấm.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nấm Auricularia Sp Tại Việt Nam

Nấm Auricularia sp có tiềm năng lớn trong việc phát triển ngành nấm tại Việt Nam. Việc nghiên cứu và ứng dụng các công nghệ mới sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng nấm, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ.

6.1. Tương Lai Của Ngành Nuôi Trồng Nấm Tại Việt Nam

Ngành nuôi trồng nấm tại Việt Nam đang trên đà phát triển. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển sẽ giúp nâng cao giá trị kinh tế của ngành này.

6.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Và Phát Triển Nấm Auricularia Sp

Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về nấm Auricularia sp để phát triển giống nấm mới và cải thiện quy trình nuôi trồng, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nấm mèo Auricularia là một trong ba loại nấm được nuôi trồng phổ biến nhất tại Việt Nam, chiếm tới 44,4% tổng sản lượng nấm ăn trong năm 2012. Trên thế giới, sản lượng nấm mèo đã tăng từ khoảng 200 nghìn tấn năm 1986 lên gần 7 triệu tấn vào năm 2013, chiếm 18% tổng sản lượng nấm toàn cầu, trong đó Trung Quốc là quốc gia sản xuất lớn nhất với gần 6,9 triệu tấn/năm. Tuy nhiên, nguồn giống nấm mèo tại Việt Nam còn nghèo nàn, chủ yếu nuôi trồng một hoặc hai giống, làm giảm sự đa dạng và ảnh hưởng đến năng suất cũng như giá trị kinh tế. Ngoài ra, các bệnh hại như bệnh mite do côn trùng gây ra đã làm giảm năng suất nấm mèo tại một số vùng sản xuất tới hơn 50%, thậm chí 80-90%.

Luận văn tập trung vào việc định danh và xác định đặc điểm sinh lý cũng như tiềm năng nuôi trồng của chủng Auricularia sp. nội địa, nhằm bổ sung một giống nấm mèo mới cho nguồn giống trong nước. Mục tiêu cụ thể là so sánh đặc điểm di truyền và đánh giá khả năng nuôi trồng của hai giống Auricularia sp. (ABI-F401 nội địa và ABI-F402 chuẩn) tại Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2022 tại Viện Công nghệ Sinh học Ứng dụng, với ý nghĩa nâng cao đa dạng nguồn giống, góp phần phát triển ngành nuôi trồng nấm mèo trong nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại nấm mèo Auricularia bằng phương pháp hình thái và sinh học phân tử. Hai vùng trình tự gene ITS (Internal Transcribed Spacer) và LSU (Large Subunit ribosomal RNA) được sử dụng làm chỉ thị phân tử để xây dựng cây phát sinh loài, giúp xác định mối quan hệ di truyền giữa các giống nấm. Các khái niệm chính bao gồm:

• Phân loại hình thái: dựa trên đặc điểm đại thể (hình dạng, màu sắc, kích thước quả thể) và vi thể (cấu trúc lớp lông, lớp tủy, bào tử).
• Phân loại sinh học phân tử: sử dụng trình tự gene ITS và LSU để xác định loài và mối quan hệ phát sinh loài.
• Đặc điểm sinh lý: khảo sát ảnh hưởng của môi trường nuôi cấy, nhiệt độ, pH đến sự phát triển hệ sợi nấm.
• Tiềm năng nuôi trồng: đánh giá khả năng dòng hóa trên mùn cưa cao su và hiệu suất sinh học (biological efficiency).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu gồm hai giống nấm mèo Auricularia sp. ABI-F401 (nội địa) thu thập tại Lâm Đồng và ABI-F402 (chuẩn) được cung cấp từ Viện Nghiên cứu Thực vật Côn Minh. Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Định danh hình thái: quan sát đại thể và vi thể của quả thể nấm tươi và khô, sử dụng kính hiển vi và phần mềm ImageJ để đo kích thước cấu trúc.
• Định danh phân tử: tách chiết DNA từ hệ sợi, khuếch đại vùng ITS và LSU bằng PCR, giải trình tự và xây dựng cây phát sinh loài bằng phương pháp Maximum Parsimony với phần mềm PAUP*.
• Khảo sát sinh lý: nuôi cấy hai giống trên 6 môi trường khác nhau (PDB, MYB, MCB, MMN, Ohta, Basal) ở 28°C trong 14 ngày, đo sinh khối khô hệ sợi; khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ (15-35°C) và pH (3-9) trên môi trường tối ưu.
• Khả năng dòng hóa: đánh giá tốc độ lan tơ trên mùn cưa cao su trong đĩa Petri và ống nghiệm, với 50 mẫu mỗi loại.
• Khả năng ra quả thể: nuôi trồng trên mùn cưa cao su theo hai công thức dinh dưỡng khác nhau, đo thời gian đầy tơ và hiệu suất sinh học (BE%).

Cỡ mẫu mỗi thí nghiệm gồm 15 bình hoặc bịch phôi, được phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS với phân tích ANOVA one-way, mức ý nghĩa sig < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Định danh giống nấm mèo: Hai giống ABI-F401 và ABI-F402 có đặc điểm hình thái tương đồng với Auricularia thailandica, bao gồm hình dạng quả thể, cấu trúc lớp lông và bào tử. Cây phát sinh loài dựa trên trình tự ITS và LSU cho thấy cả hai giống thuộc cùng nhánh với Auricularia thailandica, với tỉ lệ bootstrap 100% cho ITS và 62% cho LSU. Đây là lần đầu tiên Auricularia thailandica được ghi nhận tại Việt Nam.

2. Môi trường sinh trưởng tối ưu: Giống ABI-F401 sinh trưởng tốt nhất trên môi trường Potato Dextrose Broth (PDB) với pH 7, trong khi ABI-F402 thích hợp nhất với Malt Yeast Broth (MYB) và pH 5. Sinh khối khô hệ sợi của ABI-F401 đạt cao nhất ở 30°C, tương tự ABI-F402 cũng phát triển tốt nhất ở 30°C.

3. Ảnh hưởng của nhiệt độ và pH: Cả hai giống có tốc độ phát triển hệ sợi tối ưu ở 30°C. Về pH, ABI-F401 phát triển tốt nhất ở pH trung tính (7), còn ABI-F402 thích nghi với môi trường hơi axit (pH 5). Sự khác biệt này phản ánh khả năng thích nghi sinh lý khác nhau giữa hai giống.

4. Khả năng dòng hóa và nuôi trồng: ABI-F401 cần trung bình 33,42 – 36,78 ngày để tơ phủ kín bịch phôi, với hiệu suất sinh học đạt 15,82 – 19,86%. ABI-F402 nhanh hơn, chỉ mất 30,47 – 33,02 ngày và hiệu suất sinh học từ 15,45 – 17,06%. Cả hai giống đều có khả năng hình thành quả thể trên mùn cưa cao su với hai công thức dinh dưỡng thử nghiệm.

Thảo luận kết quả

Kết quả định danh bằng phương pháp kết hợp hình thái và sinh học phân tử khẳng định sự hiện diện của Auricularia thailandica tại Việt Nam, mở rộng danh mục nguồn giống nấm mèo trong nước. Sự khác biệt về môi trường sinh trưởng và pH tối ưu giữa hai giống phản ánh sự đa dạng sinh học và tiềm năng thích nghi với điều kiện nuôi trồng khác nhau, giúp tăng hiệu quả sản xuất khi lựa chọn giống phù hợp với điều kiện địa phương.

Thời gian dòng hóa và hiệu suất sinh học của hai giống tương đương hoặc vượt trội so với các giống nấm mèo phổ biến trong nước, cho thấy tiềm năng ứng dụng thực tiễn cao. Các kết quả này phù hợp với nghiên cứu của các tác giả quốc tế về Auricularia thailandica và các loài Auricularia khác, đồng thời góp phần làm phong phú thêm cơ sở dữ liệu về đặc điểm sinh lý và di truyền của nấm mèo tại Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ sinh khối khô theo môi trường, nhiệt độ và pH, cũng như bảng so sánh thời gian dòng hóa và hiệu suất sinh học giữa hai giống, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và ưu thế của từng giống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển nguồn giống Auricularia thailandica nội địa: Khuyến khích các cơ sở nghiên cứu và sản xuất nấm tại Việt Nam nhân rộng giống ABI-F401, tận dụng đặc điểm sinh trưởng tối ưu ở pH trung tính và nhiệt độ 30°C để nâng cao năng suất.

2. Tối ưu hóa công thức dinh dưỡng và điều kiện nuôi trồng: Áp dụng công thức mùn cưa cao su phối trộn với cám gạo và điều chỉnh độ ẩm, pH phù hợp nhằm tăng hiệu suất sinh học, giảm thời gian dòng hóa, đặc biệt cho giống ABI-F401.

3. Đào tạo kỹ thuật nuôi trồng và quản lý dịch bệnh: Tổ chức các khóa tập huấn cho nông dân và doanh nghiệp về kỹ thuật nuôi trồng, phòng chống bệnh mite và các tác nhân gây hại, nhằm giảm thiệt hại và tăng hiệu quả kinh tế.

4. Nghiên cứu sâu hơn về đa dạng di truyền và sinh lý: Tiếp tục khảo sát các giống Auricularia khác trong nước, sử dụng các marker phân tử bổ sung như RPB2 để đánh giá đa dạng di truyền, từ đó phát triển các giống mới có năng suất và chất lượng cao hơn.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 1-3 năm, với sự phối hợp giữa viện nghiên cứu, trường đại học và các doanh nghiệp nấm, nhằm thúc đẩy ngành công nghiệp nấm mèo phát triển bền vững tại Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Công nghệ Sinh học: Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học về phân loại, sinh lý và tiềm năng nuôi trồng nấm mèo, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển đề tài mới.

2. Doanh nghiệp và hộ nông dân nuôi trồng nấm: Tham khảo để lựa chọn giống nấm phù hợp, áp dụng kỹ thuật nuôi trồng tối ưu, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

3. Cơ quan quản lý và phát triển nông nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở xây dựng chính sách phát triển ngành nấm, hỗ trợ đa dạng hóa nguồn giống và kiểm soát dịch bệnh.

4. Chuyên gia tư vấn và kỹ thuật viên nông nghiệp: Áp dụng kiến thức về đặc điểm sinh lý và điều kiện nuôi trồng để tư vấn kỹ thuật, giúp người nuôi trồng đạt hiệu quả kinh tế cao hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Auricularia thailandica có khác gì so với các giống nấm mèo phổ biến ở Việt Nam?
   Auricularia thailandica là giống mới được ghi nhận tại Việt Nam, có đặc điểm hình thái và di truyền riêng biệt, sinh trưởng tốt ở pH trung tính và nhiệt độ 30°C, khác với các giống truyền thống thường thích nghi với môi trường hơi axit.

2. Làm thế nào để xác định môi trường nuôi cấy tối ưu cho nấm mèo?
   Thông qua khảo sát sinh trưởng hệ sợi trên nhiều môi trường khác nhau, đo sinh khối khô và tốc độ phát triển, môi trường tối ưu là môi trường cho sinh trưởng hệ sợi cao nhất và ổn định nhất, như PDB cho ABI-F401 và MYB cho ABI-F402.

3. Thời gian dòng hóa của nấm mèo ảnh hưởng thế nào đến sản xuất?
   Thời gian dòng hóa ngắn giúp rút ngắn chu kỳ sản xuất, tăng số vụ thu hoạch trong năm. Giống ABI-F402 có thời gian dòng hóa nhanh hơn ABI-F401, nhưng hiệu suất sinh học của ABI-F401 lại cao hơn, cần cân nhắc lựa chọn phù hợp.

4. Hiệu suất sinh học (BE%) là gì và tại sao quan trọng?
   BE% là tỷ lệ khối lượng nấm khô thu được trên khối lượng cơ chất khô, phản ánh hiệu quả chuyển hóa cơ chất thành nấm. BE cao đồng nghĩa với năng suất nuôi trồng tốt, giúp tăng lợi nhuận cho người sản xuất.

5. Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này cho các vùng nuôi trồng khác không?
   Kết quả nghiên cứu được thực hiện trong điều kiện Việt Nam, đặc biệt là vùng Lâm Đồng và Đông Nam Bộ, có thể áp dụng cho các vùng có điều kiện khí hậu tương tự. Tuy nhiên, cần thử nghiệm bổ sung để điều chỉnh phù hợp với điều kiện địa phương khác.

Kết luận

• Hai giống nấm mèo ABI-F401 và ABI-F402 được xác định là Auricularia thailandica dựa trên đặc điểm hình thái và phân tích sinh học phân tử ITS, LSU.
• ABI-F401 là giống Auricularia thailandica đầu tiên được ghi nhận tại Việt Nam, mở rộng nguồn giống nấm mèo trong nước.
• Môi trường tối ưu cho ABI-F401 là Potato Dextrose Broth, pH 7, nhiệt độ 30°C; ABI-F402 thích hợp với Malt Yeast Broth, pH 5, nhiệt độ 30°C.
• Cả hai giống có khả năng dòng hóa và ra quả thể tốt trên mùn cưa cao su, với hiệu suất sinh học từ 15,45% đến 19,86%.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để phát triển nguồn giống mới, tối ưu kỹ thuật nuôi trồng và nâng cao năng suất nấm mèo tại Việt Nam.

Khuyến khích các đơn vị nghiên cứu và sản xuất triển khai nhân rộng giống ABI-F401, đồng thời tiếp tục nghiên cứu đa dạng di truyền và sinh lý để phát triển ngành nấm mèo bền vững. Đọc thêm các tài liệu chuyên sâu và tham gia các khóa đào tạo kỹ thuật nuôi trồng để áp dụng hiệu quả kết quả nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU 1.1 Giới thiệu chung về Chi nấm mèo Auricularia 1.1 Giới thiệu chung Auricularia là một chi nấm có tên tiếng anh thông thường là “wood-ear mushroom”, chúng được gọi như vậy là bởi vì hình dạng giống như những cái tai. Ở Việt Nam, chi nấm này có nhiều tên gọi khác nhau như là: nấm tai mèo, nấm mèo, mộc nhĩ… Chi Auricularia thuộc họ Auriculariaceae, lớp Hymenomcetes, ngành nấm thật - Eumycota, giới nấm – Fungi. Quả thể của chúng có thể mọc theo kiểu kết lại với nhau hoặc xếp chồng lên nhau, có hình tai hoặc hình vỏ, bề mặt quả thể có thể nhẳn hoặc có vân hoặc nhăn nheo, đảm có hình trụ, bào tử có hình hạt đậu [12].2 Chu trình sống Nấm mèo có chu trình sống tương tự như các loài nấm đảm khác (hình 1.1): bào tử nảy mầm thành các hệ sợi, các hệ sợi trải qua các giai đoạn sinh trưởng và phát triển thành nụ nấm, nụ nấm phát triển thành tai nấm trưởng thành, từ tai nấm trưởng thành các bào tử được phát tán vào không khí. Nhờ gió, mưa và các điều kiện khác, các bào tử khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ nảy mầm thành hệ sợi.

Chu trình sống theo đó được tiếp diễn.1 Chu trình sống của nấm mèo.1 Phân loại nấm mèo bằng hình thái Đến năm 2021 chi Auricularia có khoảng 32 loài được công bố, hầu hết là ăn được [14]). Việc phân loại của nấm mèo dựa vào các đặc điểm về màu sắc, hình dạng và kích thước được cho là không chính xác vì các đặc điểm này có sự thay đổi rất lớn và phụ thuộc nhiều vào nhiều yếu tố như: độ tuổi mẫu, ánh sáng, độ ẩm. Do đó, việc phân loại nấm mèo bằng hình thái thường được chú trọng hơn vào các cấu trúc bên trong của quả thể ví dụ như độ rộng và hình thái của lớp tủy (medulla), độ dài của lông abhymenial và một số đặc điểm đặc trưng của từng loài, theo Lowy (1951) [6], các cấu trúc vi thể được chia thành các phần (hình 1.2) như sau: Lớp lông mềm (zona pilosa): là một lớp lông, bao phủ bề mặt bên ngoài, lớp lông này có thể phát hiện trên tất cả các loài nấm mèo. Các cọng lông có thể dài hoặc ngắn khác nhau, được phân bố dày đặc hoặc thưa thớt trên bề mặt, đầu lông có thể không nhọn hoặc nhọn.

Lớp sợi dày (zona compacta): lớp này là lớp chứa các sợi tơ dày đặc, các sợi tơ nằm dọc theo mặt cắt của quả thể nấm và lớp này cũng xuất hiện ở tất cả các loài nấm mèo. Lớp thượng tầng (zona subcompacta superioris): lớp này là lớp chứa các sợi tơ nằm dọc theo mặt cắt của quả thể nấm, nhưng mật độ tơ thưa thớt hơn lớp compacta. Lớp thượng tầng xốp (zona laxa superioris): lớp này là lớp chứa các sợi được đan với nhau như hình lưới, mật độ thưa hơn lớp subcompacta và lớp này chỉ xuất hiện ở các loài nấm có lớp medulla. Lớp tủy (medulla): lớp này là lớp chứa các sợi tơ song song với mặt cắt của quả thể, lớp này nằm ở giữa các lớp khi ta quan sát mặt cắt quả thể dưới kính hiển vi.

Lớp này chỉ xuất hiện ở một số loài nhất định Lớp trung tầng xốp (zona laxa intermedia): lớp này là lớp chứa các sợi tơ được đan với nhau như hình lưới. Mặc dù có cấu trúc tương tự như lớp thượng tầng xốp nhưng 6 lớp trung tầng sẽ dày hơn nhiều so với lớp thượng tầng xốp và lớp này chỉ xuất hiện ở các loài không có lớp tủy. Lớp hạ tầng xốp (zona laxa inferioris): các sợi tơ của lớp này có cấu trúc tương tự với lớp thượng tầng xốp và lớp trung tầng xốp. Nhưng nó cũng như lớp thượng tầng xốp, chỉ xuất hiện ở những loài có lớp tủy.

Lớp hạ tầng (zona subcompacta inferioris): cấu trúc sợi của lớp này tương tự như lớp hạ tầng, khác với lớp thượng tầng, lớp hạ tầng nằm sát với lớp thụ tầng chứ không phải lớp sợi dày.2 Hai dạng cấu trúc của mặt cắt quả thể nấm khi quan sát dưới kính hiển vi [6]. Các đặc điểm hình thái có thể được mô tả chi tiết từ các đặc điểm bên ngoài cho tới cấu trúc bên trong của tai nấm. Để phân loại được 4 giống nấm mèo hoang dại ở Philiphin, đã mô tả cả các đặc điểm bên ngoài như: bề mặt mũ nấm, màu sắc, kích thước. và các cấu trúc bên trong như lông abhymenial, bào tầng.

Tương tự, Choudhury (2014) cũng phân loại được 3 mẫu nấm mèo bằng cách mô tả chi tiết đặc điểm bên ngoài và cấu trúc bên trong của quả thể nấm [16]. Công bố của 7 Alvarenga và cộng sự (2015) về phân loại chi nấm mèo ở Brazil cũng sử dụng phương pháp mô tả chi tiết cả 2 đặc điểm bên ngoài và cấu trúc bên trong của tai nấm [17]. Nhiều nghiên cứu đã không tập trung quá chi tiết vào các đặc điểm bên ngoài mà thay vào đó các cấu trúc bên trong của quả thể. Chẳng hạn, Alvarez và cộng sự (2014) đã phân loại chi nấm mèo ở Columbia bằng các mô tả chi tiết các cấu trúc bên trong quả thể của từng loài, ví dụ như: A.

fuscosuccinea có lớp tủy mỏng hơn 150 μm và A. polytricha có lớp tủy dày hơn 150 μm, hoặc bào tầng của A. delicata có hình dạng lưới. Năm giống nấm mèo được Looney và cộng sự (2013) phân loại bằng cách mô tả các đặc điểm đặc trưng giữa các loài các đặc điểm được mô tả gồm có hình dạng bào tầng, hình thái của lớp tủy [19].

Dựa trên kết quả của các nghiên cứu về hình thái, González-Colón và Ramirez (2017) đã nghiên cứu và hệ thống thành bảng tóm tắt hình thái nhằm phục vụ việc nghiên cứu phân loại về nấm mèo tại địa phương [20]. Việc phân loại sơ bộ các loại nấm mèo sẽ trở nên đơn giản hơn nhờ bảng tóm tắt này (hình 1.3 Bảng tóm tắt các đặc điểm hình thái cơ bản của nấm mèo [20].2 Phân loại nấm mèo bằng sinh học phân tử Bên cạnh việc phân loại bằng hình thái, các loài nấm trong chi nấm mèo còn được phân loại dựa trên các dữ liệu sinh học phân tử. Các vùng trình tự được sử dụng phổ biến thường là: ITS (Internal transcribed spacer), LSU (Large subunit ribosomal), rpb2 (RNA polymerase II gene). Chẳng hạn, Wu và cộng sự (2015) đã sử dụng cặp mồi ITS5 và ITS4 (vùng trình tự ITS), LR0R và LR7 (vùng trình tự LSU), và cặp mồi b6F và b7 (vùng trình tự RPB2) để đánh giá sự đa dạng của nhóm nấm mèo Auricularia auricula-judae trên toàn cầu [21].

Yuan và cộng sự (2018) cũng sử dụng các cặp mồi ITS5, ITS4, LR0R và LR7 để định danh một loài nấm mới trong bộ Auriculariales dựa trên các vùng trình tự ITS và nLSU, theo đó kết quả thu được là Grammatus labyrinthinus là một loài nấm mới được phát hiện thuộc bộ Auriculariales [22]. Cũng trên các vùng trình tự này nhưng Onyango (2016) đã sử dụng cặp mồi ITS5 và ITS4, LR0R và LR16 để phân loại nấm mèo ở Kenya, kết quả đã cho thấy nấm mèo ở rừng Kakamega, Kenya là hai loại Auricularia delicata và Auricularia polytricha không phải là Auricularia auricula như các công bố trước đây [23]. Ngoài ra, nhóm nghiên cứu của Bandara và cộng sự (2020) đã sử dụng cặp mồi ITS1 và ITS2 kết hợp với mô tả hình thái để định danh và công bố một loại nấm mèo trắng mới từ Thái Lan [24]. Bên cạnh đó việc sử dụng phương pháp sinh học phần tử còn giúp hoàn thiện hơn các cơ sở dữ liệu về phân loại nấm mèo.

Chẳng hạn, loại nấm mèo lông được nuôi trồng phổ biến ở Trung Quốc và Việt Nam được định danh là Auricularia polytricha nhiều năm nay [25], tuy nhiên nhờ sự hỗ trợ của sinh học phân tử loài nấm mèo lông được định danh lại là Auricularia cornea[26]. Trường hợp tương tự với nấm mèo lông là loài nấm mèo đen được nuôi trồng phổ biến ở Trung Quốc. Trước đây loài này được định danh là Auricularia auricula-judae nhưng năm 2014, nấm mèo đen được Wu và cộng sự (2014) sử dụng phương pháp định danh bằng mô tả hình thái kết hợp với phương pháp định danh bằng sinh học phân tử đã xác định lại nấm mèo đen là loài nấm mèo mới với tên khoa học là Auricularia heimuer [27].4 Phân loại một số loại nấm mèo ở Việt Nam Ở Việt Nam, rất ít công bố về việc phân loại nấm mèo được thực hiện, đặc biệt là các công bố về việc phân loại nấm mèo bằng sinh học phân tử. Đoàn Văn Vệ đã sử dụng phương pháp định danh của Raitvii, Kreisel, và Trịnh Tam Kiệt để nghiên cứu thành phần loài của bộ mộc nhĩ ở Việt Nam, kết quả đã phân loại được một số loài bao gồm: Auricularia polytricha, A.

Cũng bằng phương pháp mô tả hình thái, năm 2013 trong báo cáo của Nguyễn Phương Thảo và cộng sự về việc ghi nhận các thành phần nấm lớn trong vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước đã ghi nhận sự tồn tại hai loài nấm mèo là Auricularia auricula-judae (Bull.) Quel và Auricularia polytricha (Mont. Ngoài các công bố về việc phân loại nấm mèo bằng phương pháp mô tả hình thái, một số loài nấm mèo như: Auricularia polytricha, A. tenuis được Giáo sư Tiến sĩ Trịnh Tam Kiệt mô tả chi tiết về hình thái và vị trí ghi nhận ở Việt Nam [30]. Năm 2020, Nguyễn Thị Giang và cộng sự đã sử dụng trình tự vùng ITS (ITS4 và ITS5) để nghiên cứu về sự đa dạng di truyền của một số loại nấm mèo ở Việt Nam, kết quả thu được là 9 mẫu nghiên cứu thuộc ba loài bao gốm: Auricularia polytricha, A.5 Giá trị dinh dưỡng và dược học Sự phổ biến của chi nấm mèo không chỉ do hình dạng đặc trưng mà còn ở giá trị dinh dưỡng của chúng.

Ở Trung Quốc, nấm mèo không chỉ được sử dụng như thực phẩm mà còn được sử dụng như một loại “thảo dược” [32]. Nghiên cứu của Vallée và cộng sự (2017) đã cho thấy khi bổ sung 10% bột nấm mèo đen vào nguyên liệu của sản phẩm gạo lức ép sẽ làm tăng chất lượng dinh dưỡng của sản phẩm [33]. Khả năng chống oxy hóa cũng như ngăn ngừa ung thư của nấm mèo cũng được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và chứng minh là nấm mèo Auricularia heimuer có khả năng chống oxy hóa và ngăn ngừa sự phát triển của tế bào ung thư [34], [35]. 10 Polysaccharide được xem là thành phần chủ yếu của nấm mèo, và được chia làm hai loại là homopolysaccharides và heteropolysaccharides [36].

Có rất nhiều các polysaccharide trong nấm mèo đã được mô tả cấu trúc cũng như là xác định được hoạt tính sinh học như kháng oxy hóa và kháng tế bào ung thư [37]–[39].