Luận văn thạc sĩ hay đa dạng các loài bò sát reptilia và ếch nhái amphibia tại vườn quốc gia cúc phương tỉnh ninh bình

Khám phá sự đa dạng của các loài bò sát và ếch nhái tại vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình qua luận văn thạc sĩ chi tiết và hấp dẫn.

• Tác giả: Nguyễn Huy Quang
• Người hướng dẫn: Ts. Lƣu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Đa dạng các loài bò sát (Reptilia) và ếch nhái (Amphibia) tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng luận các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 1.3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.3.2. Lịch sử địa chất và địa hình
• 1.3.2.1. Lịch sử địa chất
• 1.3.3. Khí hậu, thủy văn
• 1.3.3.1. Độ ẩm không khí
• 1.3.4. Đặc điểm khu hệ động, thực vật. Thảm thực vật. Khu hệ động vật có xương sống. Hệ động vật không xương sống
• 1.3.5. Điều kiện kinh tế xã hội
• 1.3.5.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 1.3.5.2. Hiện trạng sản xuất. Điều kiện giao thông vận tải, y tế giáo dục
• 1.4. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.3.1. Khảo sát thực địa
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.5.1. Đa dạng và đặc điểm phân bố các loài bò sát tại VQG Cúc Phương. Thành phần loài bò sát cập nhật cho VQG Cúc Phương
• 1.5.2. Đa dạng về thành phần loài bò sát theo họ
• 1.5.3. Mô tả các loài bò sát ghi nhận mới cho VQG Cúc Phương
• 1.5.4. Khả năng phát hiện loài. Đa dạng về sinh cảnh sống và phân bố của bò sát tại VQG Cúc Phương
• 1.5.5. So sánh sự tương đồng về thành phần loài bò sát của VQG Cúc Phương và các khu bảo tồn khác có sinh cảnh tương đồng
• 1.5.6. Đa dạng về thành phần loài ếch nhái tại VQG Cúc Phương. Thành phần loài ếch nhái cập nhật cho VQG Cúc Phương
• 1.5.7. Đa dạng về thành phần loài ếch nhái theo họ
• 1.5.8. Mô tả các loài ếch nhái ghi nhận mới cho VQG Cúc Phương
• 1.5.9. Khả năng phát hiện loài ếch nhái
• 1.5.10. Đa dạng về sinh cảnh và phân bố của ếch nhái tại VQG Cúc Phương
• 1.5.11. So sánh sự tương đồng về thành phần ếch nhái của VQG Cúc Phương và các khu bảo tồn có cùng sinh cảnh tương đồng
• 1.5.12. Giá trị bảo tồn, các mối đe dọa đến khu hệ bò sát, ếch nhái và đề xuất một số kiến nghị cho công tác quản lý và bảo tồn
• 1.5.12.1. Giá trị bảo tồn
• 1.5.12.2. Các nhân tố đe dọa
• 1.5.12.3. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn
• 1.6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Khám Phá Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái Tại Cúc Phương

Vườn Quốc gia Cúc Phương là một trong những khu vực bảo tồn đa dạng sinh học quan trọng nhất tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài bò sát và ếch nhái quý hiếm. Theo nghiên cứu, khu vực này có khoảng 655 loài bò sát và ếch nhái, trong đó có nhiều loài mới được phát hiện trong những năm gần đây. Việc khám phá và bảo tồn các loài này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái.

1.1. Tổng Quan Về Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái

Đa dạng sinh học tại VQG Cúc Phương bao gồm nhiều loài bò sát và ếch nhái, với sự phong phú về hình thái và sinh thái. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng khu vực này có khoảng 417 loài bò sát và 238 loài ếch nhái, tạo nên một hệ sinh thái đa dạng và phong phú.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn

Bảo tồn các loài bò sát và ếch nhái tại Cúc Phương không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các hệ sinh thái khác nhau. Việc này cũng góp phần vào việc nghiên cứu và phát triển du lịch sinh thái, mang lại lợi ích kinh tế cho địa phương.

II. Những Thách Thức Trong Bảo Tồn Bò Sát và Ếch Nhái

Mặc dù VQG Cúc Phương có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự phát triển đô thị đang đe dọa đến sự sống còn của các loài bò sát và ếch nhái. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu và Ảnh Hưởng Đến Hệ Sinh Thái

Biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của bò sát và ếch nhái. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi về lượng mưa có thể làm giảm khả năng sinh sản và sinh tồn của các loài này.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường và Tác Động Đến Động Vật

Ô nhiễm từ các hoạt động nông nghiệp và công nghiệp đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng môi trường sống của bò sát và ếch nhái. Các chất độc hại có thể làm giảm số lượng và đa dạng loài trong khu vực.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái

Để hiểu rõ hơn về sự đa dạng của bò sát và ếch nhái tại Cúc Phương, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Từ khảo sát thực địa đến phân tích hình thái học, các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự phong phú của các loài.

3.1. Khảo Sát Thực Địa và Ghi Nhận Dữ Liệu

Khảo sát thực địa là phương pháp chính để ghi nhận các loài bò sát và ếch nhái. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thu thập mẫu vật và ghi chép thông tin về môi trường sống của chúng.

3.2. Phân Tích Hình Thái và Phân Loại

Phân tích hình thái học giúp xác định các loài bò sát và ếch nhái mới. Các nhà khoa học đã so sánh các đặc điểm hình thái với các mẫu vật đã được lưu trữ tại các bảo tàng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu về bò sát và ếch nhái tại Cúc Phương đã cung cấp nhiều thông tin quý giá. Những phát hiện này không chỉ giúp bổ sung vào danh sách loài mà còn hỗ trợ cho công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Danh Sách Các Loài Mới Được Phát Hiện

Nhiều loài bò sát và ếch nhái mới đã được phát hiện tại Cúc Phương, góp phần làm phong phú thêm danh sách loài của Việt Nam. Những loài này có thể có giá trị cao trong nghiên cứu và bảo tồn.

4.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Bảo Tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn. Việc này không chỉ bảo vệ các loài mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái

Đa dạng bò sát và ếch nhái tại VQG Cúc Phương là một phần quan trọng trong hệ sinh thái Việt Nam. Việc bảo tồn và nghiên cứu các loài này cần được tiếp tục để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Sinh Học

Đa dạng sinh học không chỉ mang lại giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa lớn trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc bảo tồn các loài bò sát và ếch nhái là cần thiết để bảo vệ môi trường sống.

5.2. Định Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát hiện và bảo tồn các loài mới, đồng thời đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái. Điều này sẽ giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu khu hệ bò sát và ếch nhái phong phú với khoảng 655 loài đã được công bố, bao gồm 417 loài bò sát và 238 loài ếch nhái. Hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên núi đá vôi tại Vườn Quốc gia Cúc Phương với diện tích 22.240 ha đóng vai trò là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực miền Bắc. Tuy nhiên, các dữ liệu phân loại học và hiện trạng quần thể tại đây trong giai đoạn từ năm 2006 đến 2017 còn thiếu tính liên tục, nhiều họ phân loại lớn chưa được cập nhật theo hệ thống danh pháp quốc tế mới.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá thực trạng cấu trúc thành phần loài bò sát và ếch nhái, đồng thời xác định các tác động từ biến đổi sinh cảnh và áp lực nhân sinh tại khu vực. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 4 nhiệm vụ: cập nhật danh lục phân loại học; đánh giá độ phong phú và phân bố theo 5 dạng sinh cảnh; xác định các nhân tố đe dọa trực tiếp; và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn khả thi.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ toàn bộ 22.240 ha rừng đặc dụng thuộc địa giới hành chính của 3 tỉnh: Ninh Bình (51,1%), Hòa Bình (26,4%) và Thanh Hóa (22,5%). Phạm vi thời gian khảo sát thực địa tập trung trong năm 2017 với 4 đợt điều tra chuyên sâu. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn khi cập nhật danh lục 80 loài bò sát thuộc 19 họ và 46 loài ếch nhái thuộc 6 họ, bổ sung 5 loài bò sát mới cho Vườn Quốc gia và 2 phân bố loài mới cấp tỉnh, tạo cơ sở quản lý bền vững cho 34 loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết sinh thái học quần xã nhiệt đới (Tropical Community Ecology) và Lý thuyết địa lý sinh vật đảo trên sinh cảnh núi đá vôi (Island Biogeography on Karst Ecosystems) để phân tích mức độ đa dạng loài và mối liên hệ giữa điều kiện vi khí hậu với sự thích nghi hình thái. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp Khung phân loại học hình thái chuẩn hóa kết hợp sinh học phân tử (Integrative Taxonomy) nhằm giải quyết các sai biệt về hệ thống phân loại học bò sát, lưỡng cư.

Khung lý thuyết định hình 4 khái niệm trung tâm:

• Độ phong phú tương đối (Relative Abundance): Tỷ lệ cá thể bắt gặp của từng loài trên các tuyến điều tra chuẩn.
• Chỉ số tương đồng Sørensen: Công thức $d_{jk} = 2M / (2M + N)$ dùng để định lượng mức độ giống nhau về thành phần loài giữa Cúc Phương và các khu bảo tồn lân cận.
• Sinh cảnh karst đặc trưng (Karst Micro-habitats): Các phân vùng địa hình núi đá dốc đứng, hang động, thung lũng bồi tụ và suối ngầm.
• Tình trạng bảo tồn theo chuẩn phân hạng: Tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2017), Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 3 kênh: số liệu khảo sát thực địa trực tiếp năm 2017; bộ mẫu chuẩn lưu trữ tại Bảo tàng Khoa học Vườn Quốc gia Cúc Phương và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật; cùng dữ liệu phỏng vấn bán cấu trúc 40 người gồm cán bộ kiểm lâm, nhà khoa học và người dân bản địa.

Nghiên cứu thiết lập 20 tuyến điều tra thực địa (từ GS 01 đến GS 20) cắt qua 21 tiểu khu rừng trọng điểm. Tuyến điều tra được thiết kế đại diện cho 5 dạng sinh cảnh: rừng trên núi đá vôi, rừng trên núi đất, rừng hỗn giao đá - đất, sông suối/thủy vực, và nương rẫy/trảng cây bụi. Mỗi tuyến được khảo sát lặp lại trong 2 ngày với vận tốc di chuyển chậm dưới 1 km/h. Thời gian điều tra chia thành 2 khung giờ: ban ngày (9h00–16h00) và ban đêm (19h00–24h00), trong đó khảo sát ban đêm chiếm 70% tổng thời lượng nhằm tối ưu khả năng bắt gặp các loài hoạt động đêm. Cỡ mẫu đo đạc hình thái được thực hiện trên 38 chỉ số đo lường (SVL, HL, HW, TAL, số hàng vảy bụng, vảy lưng...) bằng thước kẹp điện tử Etopoo-Tool với độ chính xác 0,1 mm. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê trên phần mềm PAST Statistics giúp tối ưu hóa việc phân cụm dữ liệu và xác thực sai số sinh thái.

Lộ trình khảo sát thực địa được chia thành 4 đợt: đợt 1 (25/8–4/9/2017), đợt 2 (28/9–9/10/2017), đợt 3 (6/10–15/10/2017) và đợt 4 (18/11–27/11/2017).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu đã cập nhật danh lục khu hệ bò sát tại Vườn Quốc gia Cúc Phương lên 80 loài thuộc 52 giống, 19 họ và 2 bộ. Trong đó, Bộ Có vảy (Squamata) chiếm ưu thế áp đảo với 67 loài (chiếm 88,1%), Bộ Rùa (Testudinata) có 13 loài (chiếm 11,9%). Họ Rắn nước (Colubridae) có số lượng loài phong phú nhất với 22 loài, chiếm 27,5% tổng số loài bò sát ghi nhận. Đề tài đã cập nhật danh pháp cho 13 loài và tách 4 họ mới từ họ Rắn nước cũ gồm họ Rắn ri (Homalopsidae), họ Rắn nước chính thức (Natricidae), họ Rắn hổ mây (Pareatidae) và họ Rắn hổ đất (Lamprophiidae), nâng tổng số họ bò sát lên 19 họ.

Khu hệ ếch nhái được ghi nhận gồm 46 loài thuộc 18 giống, 6 họ và 1 bộ. Trong đó, họ Ếch cây (Rhacophoridae) có tỷ lệ đa dạng cao nhất với 15 loài (chiếm 32,6%), tiếp sau là họ Ếch nhái (Ranidae) với 13 loài (chiếm 28,3%), các họ còn lại như Nhái bầu và Cóc bùn chiếm tỷ lệ nhỏ hơn.

Nghiên cứu ghi nhận 5 loài bò sát mới cho danh lục Vườn Quốc gia Cúc Phương gồm: Thằn lằn chân ngón bobrovi (Cyrtodactylus bobrovi), Thằn lằn chân ngón sơn (Cyrtodactylus soni), Rắn lệch đầu hoa (Lycodon rufozonatus), Rắn bồng Trung Quốc (Myrrophis chinensis) và Rắn lục sừng (Protobothrops cornutus). Trong đó, Thằn lằn chân ngón bobrovi và Rắn lệch đầu hoa là 2 ghi nhận phân bố mới lần đầu tiên cho tỉnh Thanh Hóa.

Nghiên cứu xác định 34 loài có giá trị bảo tồn đặc biệt cao, bao gồm 28 loài bò sát và 6 loài ếch nhái. Trong số đó có 17 loài ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), 10 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN (2017), 12 loài thuộc Danh mục thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 11 loài thuộc các phụ lục của Công ước CITES.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của khu hệ bò sát và ếch nhái tại Cúc Phương bắt nguồn từ cấu trúc địa hình karst cổ Kimeri với độ chênh cao từ 200 m đến 656 m (đỉnh Mây Bạc). Nền nhiệt trung bình năm đạt 20,6°C, lượng mưa bình quân 2.138 mm/năm và độ ẩm không khí duy trì ở mức 90% đã tạo nên hệ thống vi sinh cảnh hang động, thảm mục tầng rừng nhiệt đới thường xanh và mạng lưới suối ngầm lý tưởng.

So sánh với các khu bảo tồn có sinh cảnh núi đá vôi tương đồng, chỉ số tương đồng Sørensen cho thấy Cúc Phương có mối quan hệ tương đồng cao với Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (nơi ghi nhận 151 loài bò sát và ếch nhái) và Vườn Quốc gia Cát Bà. Tuy nhiên, Cúc Phương có tính đặc thù cao hơn ở nhóm thằn lằn chân ngón và rắn thích nghi với hốc đá karst ẩm độ cao.

Dữ liệu phân bố theo sinh cảnh được mô hình hóa qua biểu đồ cột và bảng ma trận sinh thái cho thấy sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi tập trung hơn 62% tổng số loài quan sát được. Ngược lại, sinh cảnh nương rẫy và trảng cỏ cây bụi chỉ ghi nhận khoảng 15% số loài, chủ yếu là các loài rộng sinh thái như Liu điu chỉ (Takydromus sexlineatus) hay Nhông xanh (Calotes versicolor). Phân tích cũng chỉ ra rằng sinh cảnh thủy vực suối karst theo mùa là mắt xích nhạy cảm nhất đối với sự tồn tại của các quần thể ếch nhái đặc hữu.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả khu hệ bò sát và ếch nhái tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất:

1. Tăng cường tuần tra, giám sát chuyên đề: Thành lập 5 tổ công tác cơ động tuần tra định kỳ tại 21 tiểu khu trọng điểm, tập trung dọc theo 20 tuyến điều tra đã xác lập (như tuyến GS 01, GS 05, GS 10). Mục tiêu giảm 80% tình trạng bẫy bắt rắn độc và săn lùng rùa núi quý hiếm trong giai đoạn 2018–2022. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Cúc Phương phối hợp lực lượng bảo vệ rừng cơ sở.

2. Quy hoạch bảo vệ sinh cảnh karst nhạy cảm: Thiết lập hành lang bảo vệ nghiêm ngặt đối với 1.500 ha rừng nguyên sinh trên núi đá vôi tiếp giáp 14 xã vùng đệm, đặc biệt là các xã Cúc Phương, Thạch Lâm và Ân Nghĩa. Kiểm soát chặt chẽ việc phát quang nương rẫy từ 16,8% quỹ đất nông nghiệp giáp ranh trong lộ trình 2019–2025. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cúc Phương phối hợp UBND các huyện Nho Quan, Lạc Sơn, Yên Thủy và Thạch Thành.

3. Mở rộng năng lực cứu hộ và nhân nuôi bảo tồn (Ex-situ): Nâng cấp cơ sở vật chất tại Chương trình Bảo tồn Thú ăn thịt và Tê tê, Trung tâm Cứu hộ Rùa Cúc Phương; tiến hành nghiên cứu sinh sản nhân tạo cho ít nhất 3 loài bò sát bị đe dọa nghiêm trọng gồm Rùa núi vàng (Indotestudo elongata), Rùa sa nhân (Cuora mouhotii) và Rắn lục sừng (Protobothrops cornutus) trước năm 2025. Chủ thể thực hiện: Phòng Khoa học và Hợp tác Quốc tế Vườn Quốc gia Cúc Phương.

4. Tổ chức truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai 30 lớp tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn động vật hoang dã cho khoảng 81.000 cư dân vùng đệm (với 76,6% là đồng bào dân tộc Mường), xóa bỏ thói quen tiêu thụ thịt rắn và rùa làm thực phẩm hoặc dược liệu từ năm 2019. Chủ thể thực hiện: Bộ phận Giáo dục Môi trường Vườn Quốc gia phối hợp các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng kiểm lâm: Luận văn cung cấp tọa độ thực địa của 20 tuyến điều tra và danh mục 34 loài nguy cấp, là tài liệu chuẩn để xây dựng phương án tuần tra chuyên sâu và ngăn chặn các điểm nóng săn bắt trộm.
2. Nhà nghiên cứu phân loại học bò sát - ếch nhái (Herpetologists): Bộ số liệu đo đạc 38 chỉ tiêu hình thái của các loài mới ghi nhận (Cyrtodactylus bobrovi, Protobothrops cornutus...) cùng các hiệu chỉnh danh pháp họ Colubridae là cơ sở tham chiếu khoa học tin cậy cho các công trình nghiên cứu hệ thống học tiếp theo.
3. Các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học trong nước và quốc tế (IUCN, WWF, TRAFFIC): Tài liệu cung cấp dữ liệu kiểm kê quần thể tại một trong những vùng karst quan trọng nhất Đông Dương, hỗ trợ xây dựng hồ sơ đề xuất tài trợ và thiết kế các dự án bảo tồn loài bị đe dọa toàn cầu.
4. Học viên sau đại học và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học: Luận văn đóng vai trò là một mẫu nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa theo tuyến, kỹ thuật xử lý mẫu vật ngâm cồn và phân tích dữ liệu thống kê bằng phần mềm sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài bò sát mới cho danh lục Vườn Quốc gia Cúc Phương?
Nghiên cứu đã ghi nhận 5 loài bò sát mới cho danh lục Vườn Quốc gia gồm: Cyrtodactylus bobrovi, Cyrtodactylus soni, Lycodon rufozonatus, Myrrophis chinensis và Protobothrops cornutus. Trong đó, có 2 loài ghi nhận mới cho tỉnh Thanh Hóa và 1 loài cho Ninh Bình.

Họ bò sát và họ ếch nhái nào chiếm tỷ lệ đa dạng lớn nhất tại khu vực nghiên cứu?
Họ Rắn nước (Colubridae) chiếm ưu thế lớn nhất trong lớp Bò sát với 22 loài (chiếm 27,5% tổng số loài bò sát). Trong lớp Lưỡng cư, họ Ếch cây (Rhacophoridae) có số loài phong phú nhất với 15 loài (chiếm 32,6% tổng số loài ếch nhái).

Phương pháp thu thập và bảo quản mẫu vật trong nghiên cứu được tiến hành như thế nào?
Mẫu vật được chụp ảnh tự nhiên, gây mê bằng ethyl acetate trong 24 giờ, cố định hình dạng trong cồn 80–90% từ 8–10 tiếng và lưu giữ lâu dài trong cồn 70% tại Bảo tàng Khoa học Vườn Quốc gia Cúc Phương để phục vụ đo đạc 38 chỉ tiêu hình thái học.

Những nhân tố nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp nhất đến khu hệ bò sát, ếch nhái Cúc Phương?
Các mối đe dọa chính gồm: mất sinh cảnh sống do 16,8% đất nông nghiệp lấn chiếm vùng đệm, hoạt động săn bắt động vật hoang dã trái phép để làm thuốc hoặc thực phẩm, và tác động chia cắt sinh cảnh do tuyến đường giao thông dài 18 km chạy qua trung tâm Vườn.

Chỉ số tương đồng Sørensen phản ánh điều gì về cấu trúc khu hệ bò sát, ếch nhái tại Cúc Phương?
Chỉ số Sørensen lượng hóa mối tương đồng sinh thái giữa Cúc Phương và các vùng núi đá vôi lân cận như Phong Nha - Kẻ Bàng và Cát Bà. Kết quả khẳng định Cúc Phương là mắt xích trung gian kết nối các luồng di cư động vật nhiệt đới phía Bắc và Trung Bộ.

Kết luận

• Cập nhật toàn diện danh lục 80 loài bò sát thuộc 19 họ và 46 loài ếch nhái thuộc 6 họ tại Vườn Quốc gia Cúc Phương.
• Ghi nhận mới 5 loài bò sát cho Vườn Quốc gia, bổ sung vùng phân bố địa lý mới cho 2 loài tại tỉnh Thanh Hóa và Ninh Bình.
• Chuẩn hóa hệ thống đo đạc với 38 chỉ số hình thái học trên mẫu vật thực địa và bộ mẫu lưu trữ bảo tàng.
• Đánh giá hiện trạng 34 loài quý hiếm thuộc các phân hạng bảo tồn nghiêm ngặt của Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp bảo tồn đồng bộ, gắn liền với kế hoạch hành động giai đoạn 2018–2025.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống dữ liệu phân loại học giai đoạn 2006–2017 cho vùng rừng karst Cúc Phương. Lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phân tích chỉ thị phân tử ADN barcoding trong giai đoạn 2025–2030 để giải mã các phức loài ẩn dạng. Các đơn vị quản lý tài nguyên và viện nghiên cứu cần tiếp tục phối hợp thực hiện ngay các chương trình giám sát định kỳ nhằm giữ gìn tính toàn vẹn của hệ sinh thái núi đá vôi Cúc Phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Khu hệ bò sát và ếch nhái của nƣớc ta rất đa dạng với khoảng 655 loài, trong đó 417 loài bò sát và 238 loài ếch nhái [31],[58]. Chúng phân bố rộng ở cả 3 vùng đồng bằng, trung du và miền núi. Hàng năm tại các Vƣờn Quốc gia (VQG), Khu bảo tồn (KBT), nhiều loài bò sát, ếch nhái mới đƣợc phát hiện, bổ sung cho danh lục của quốc gia, khu vực và thế giới. Từ năm 2010 đến nay có hơn 100 loài mới đã đƣợc phát hiện cho khoa học và 26 loài ghi nhận mới cho khu hệ ếch nhái và bò sát Việt Nam [31],[58].

Tuy nhiên những nghiên cứu này ở vùng núi đá vôi chƣa nhiều, một số điểm ở vùng núi đá vôi đã đƣợc nghiên cứu nhƣ: VQG Phong Nha – Kẻ Bàng, Ziegler & Vu (2009) [64] đã báo cáo một tổng cộng 138 loài với 93 loài bò sát và 45 loài ếch nhái. Gần đây, Luu et al. (2013) [37] đã đƣa ra một danh lục cập nhật với tổng cộng 151 loài bò sát, ếch nhái (101 loài bò sát, 50 loài ếch nhái), trong đó ghi nhận thêm 13 loài mới cho VQG Phong Nha – Kẻ Bàng và tỉnh Quảng Bình. VQG Cúc Phƣơng đƣợc thành lập ngày 07 tháng 07 năm 1962 theo Quyết định số 72-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ, với tổng diện tích 22.000 ha trải rộng trên địa phận của 3 tỉnh Ninh Bình (51,1%), Hoà Bình (26,4%) và Thanh Hoá (22,5%).

Cho đến nay các công trình nghiên cứu về bò sát và lƣỡng cƣ ở VQG Cúc Phƣơng vẫn còn hạn chế. Nguyễn Văn Sáng và cs (2003) [14] đã ghi nhận 73 loài bò sát thuộc 47 giống, 15 họ và 2 bộ và 42 loài lƣỡng cƣ thuộc 17 giống, 6 họ, 1 bộ cho VQG Cúc Phƣơng. Ngo et al. (2011) [41] công bố một loài mới cho khoa học (Cyrtodactylus cucphuongensis) và kết quả nghiên cứu phân loại các loài đã chủ yếu dựa vào đặc điểm hình thái.

Nghiên cứu về thành phần loài bò sát, ếch nhái có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đánh giá hiện trạng về đa dạng thành phần loài, bổ sung vào danh lục loài còn thiếu, cung cấp các dẫn liệu về phân bố theo sinh cảnh và theo vùng nhằm tạo cơ sở khoa học cho đề xuất một số biện pháp quản lý bền vững tài nguyên rừng nói chung và bò sát, ếch nhái nói riêng làm cơ sở cho công tác quy hoạch bảo tồn của VQG Cúc Phƣơng. Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Đa dạng các loài bò sát LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 (Reptilia) và ếch nhái (Amphibia) tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình”. Đề tài cũng sẽ s dụng chính phƣơng pháp phân tích chi tiết các đặc điểm hình thái và so sánh với các dữ liệu của mẫu vật tại các bảo tàng và tài liệu đã công bố để phân loại các loài, đặc biệt đối với những loài có hình thái tƣơng đồng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tổng luận các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và có địa hình phức tạp tạo nên sự đa dạng về sinh cảnh ở cả vùng đồng bằng, trung du và vùng núi nên phù hợp cho sự phát triển của động vật nói chung, bò sát và ếch nhái nói riêng. Nỗ lực nghiên cứu về bò sát và ếch nhái ở Việt Nam đƣợc thể hiện qua các giai đoạn cụ thể nhƣ sau: Hình 1. Lƣợc sử kết quả nghiên cứu khu hệ bò sát và ếch nhái ở Việt Nam Công trình đƣợc công bố đầu tiên về bò sát và ếch nhái ở Việt Nam phải kế đến cuốn ''Nam dược thần hiệu'' của Tuệ Tĩnh đã liệt kê các vị thuốc đƣợc làm từ các loài bò sát và ếch nhái (đƣợc dịch sang tiếng Việt và tái bản vào năm 1972). Giai đoạn trƣớc năm 1945, đã có một số nhà khoa học nƣớc ngoài nghiên cứu về bò sát và ếch nhái ở khu vực Đông Dƣơng, trong đó có Việt Nam.

Hàng loạt các sách chuyên khảo đƣợc ra đời trong thời gian này có thể kể đến nhƣ Bourret (1936, 1941, 1942) và Smith (1921, 1935, 1943) [19]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Giai đoạn 1954-1975, nghiên cứu về bò sát và lƣỡng cƣ ở miền Bắc do các nhà khoa học trong nƣớc thực hiện nhƣ Đào Văn Tiến, Trần Kiên, Lê Vũ Khôi, các công bố về thành phần loài và sinh thái của các bò sát và lƣỡng cƣ (Dao 1957, 1962) [19]. Ở miền Nam đáng chú ý là công trình nghiên cứu về rắn của Camp-den Main (1970) [19]. Giai đoạn 1975-1996, với sự kết hợp của các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc các nghiên cứu tập trung vào khám phá đa dạng thành phần loài đã tiến hành ở nhiều vùng khác nhau trong cả nƣớc.

Nổi bật trong giai đoàn này có thể kể đến các khóa định loài về bò sát và ếch nhái của Đào Văn Tiến (1977, 1978, 1879, 1981, 1982) [4],[19]. Nguyễn Văn Sáng & Hồ Thu Cúc (1996) [13], đã ghi nhận ở Việt Nam có 340 loài bò sát và ếch nhái đến năm 1996. Giai đoạn từ 1997 đến nay, bên cạnh phƣơng pháp định loài hình thái truyền thống, nhờ sự hỗ trợ của phƣơng pháp sinh học phân t trong phân tích các mối quan hệ di truyền đã góp phần khám phá thêm nhiều loài bò sát và ếch nhái mới cho Việt Nam. Nguyễn Văn Sáng và cs (2005) [15] đã ghi nhân 458 loài và số loài đã tăng lên 545 loài vào năm 2009 (Nguyen et al.

Theo thống kê của hệ thống cơ sở dữ liệu bò sát và ếch nhái thế giới, đến năm 2017 ở Việt Nam có 655 loài, trong đó có 238 loài ếch nhái, 186 loài thằn lằn, 195 loài rắn, 34 loài rùa và 2 loài cá sấu [31], [58]. Những kết quả nghiên cứu về khu hệ bò sát và ếch nhái tại khu vực hệ sinh thái núi đá vôi ở Việt Nam gần đây có thể kể đến: Luu et al. (2013) [37], đã báo cáo tổng cộng 151 loài (101 loài bò sát và 50 loài lƣỡng cƣ) trong đó ghi nhận 13 loài mới cho VQG Phong Nha - Kẻ Bàng và tỉnh Quảng Bình. Ziegler et al.

(2014) [66] đã cung cấp một danh lục của 102 loài (52 loài bò sát và 50 loài ếch nhái) trong đó ghi nhận lần đầu tiên cho tỉnh Hà Giang 12 loài bò sát và 8 loài ếch nhái. Nguyen et al. (2016) [49] đã ghi nhận 31 loài lƣỡng cƣ và bò sát từ kết quả nghiên cứu thực địa ở năm 2015 và 2016 trong đó có 8 loài mới ghi nhận cho huyện Hƣớng Hóa và 4 loài ghi nhận mới cho tỉnh Quảng Trị. Pham et al.

(2017) [51] đã lần đầu báo cáo 21 loài ếch nhái cho hệ sinh thái núi đá vôi của huyện Hà Lang, tỉnh Cao Bằng trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 đó ghi nhận mới 3 loài (Odorrana bacboensis, O. graminea, Rhacophorus maximus) cho tỉnh Cao Bằng. Hoàng Thị Tƣơi và cs (2017) [6] đã ghi nhận lần đầu tiên 27 loài bò sát và 18 loài ếch nhái tại hệ sinh thái núi đá vôi của Quần thể danh thắng Tràng An, tỉnh Ninh Bình. Số loài mới cho khoa học đƣợc công bố hàng năm cũng tăng lên rõ rệt qua các thời kỳ.

Nếu trong thời kỳ 1954–1975 chỉ phát hiện đƣợc 1 loài bò sát mới cho khoa học, thì từ năm 1976–1996, số loài phát hiện mới cho khoa học đã tăng lên 16 loài (4 loài ếch nhái, 12 loài bò sát), trong giai đoạn từ 1996-2005 số lƣợng loài mới phát hiện là 57 loài (28 loài ếch nhái, 29 loài bò sát), trong giai đoạn gần đây từ 2006-2017 số lƣợng loài mới phát hiện đã tăng nhanh lên đến 158 loài (66 loài ếch nhái và 92 loài bò sát). Một số loài mới đƣợc công bố gần đây có thể kể đến: 14 loài ếch nhái mới đƣợc công bố với mẫu chuẩn thu ở Việt Nam gồm: Leptolalax applebyi Rowley & Cao, 2009; Leptolalax croceus Rowley, Hoang, Le, Dau & Cao, 2010; Odorrana geminata Bain, Stuart, Nguyen, Che & Rao, 2009; Theloderma lateriticum Bain, Nguyen & Doan, 2009; Rhacophorus vampyrus Rowley, Le, Tran, Stuart & Hoang, 2010; Gracixalus quangi Rowley, Dau, Nguyen, Cao & Nguyen 2011; Theloderma nebulosum Rowley, Le, Hoang, Dau & Cao, 2011; Theloderma palliatum Rowley, Le, Hoang, Dau & Cao, 2011; Gracixalus waza Nguyen, Le, Pham, Nguyen, Bonkowski & Ziegler, 2012; Tylototriton ziegleri Nishikawa, Matsui & Nguyen 2013; và 2 loài mới ghi nhận cho Việt Nam là Leptobrachium promustache và Tylototriton notialis (Bain et al. 2009, Nishikawa et al. 2013) và 47 loài bò sát nhƣ: Cnemaspis psychedelica Grismer, Ngo & Grismer, 2010; Calamaria concolor Orlov, Truong, Tao, Ananjeva & Cuc, 2010; Tropidophorus boehmei Nguyen, Nguyen, Schmitz, & Ziegler, 2010; Scincella darevskii Nguyen, Ananjeva,, Orlov, Rybaltovsky & Bohme, 2010; Scincella apraefrontalis Nguyen, Nguyen, Bohme & Ziegler, 2010; Scincella apraefrontalis Nguyen, Nguyen, Böhme & Ziegler 2010; Acanthosaura brachypoda Ananjeva, Orlov, Nguyen & Ryabov, 2011; Cyrtodactylus huongsonensis Luu, Nguyen, Do & Ziegler, 2011; Kaloula indochinensis, Leptolalax botsfordi, Oreolalax sterlingae, Rhacophorus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 helenae, Tylototriton ziegleri, Azemiops kharini Orlov, Ryabov & Nguyen, 2013; Cyrtodactylus kingsadai Ziegler, Phung, Le & Nguyen, 2013; Sphenomorphus sheai Nguyen, Nguyen, Van Devender, Bonkowski & Ziegler, 2013; Cyrtodactylus phuocbinhensis Nguyen, Le, Tran, Orlov, Lathrop, Macculloch, Le, Jin, Nguyen, Nguyen, Hoang, Che, Murphy & Zhang, 2013; Calotes bachae Hartmann, Geissler, Poyarkov, Ihlow, Galoyan, Rödder & Böhme, 2013; Cyrtodactylus dati Ngo, 2013; Gekko adleri Nguyen, Wang, Yang, Lehmann, Le, Ziegler & Bonkowski, 2013; Hemiphyllodactylus zugi Nguyen, Lehmann, Le, Duong, Bonkowski & Ziegler, 2013; Oligodon cattienensis Vassilieva, Geissler, Galoyan, Poyarkov Jr, Van Devender & Böhme, 2013; Azemiops kharini Orlov, Ryabov & Nguyen, 2013.[31],[58] Riêng năm 2017 có 12 loài bò sát và ếch nhái mới cho khoa học đƣợc phát hiện trong đó có 4 loài bò sát gồm: Cyrtodactylus gialaiensis Luu, Dung, Nguyen, Le & Ziegler, 2017; Cyrtodactylus Sonlaensis Nguyen, Pham, Ziegler, Ngo & Le, 2017; Japalura Ngoclinensis Ananjeva, Orlov & Nguyen, 2017; Oligodon Culaochamensis Nguyen, Nguyen, Nguyen, Phan, Jiang & Murphy, 2017 và 8 loài ếch nhái gồm: Limnonectes quangninhensis Pham, Le, Nguyen, Ziegler, Wu, and Nguyen, 2017; Leptobrachella petrops Rowley, Dau, Hoang, Le, Cutajar, and Nguyen, 2017; Leptobrachella puhoatensis Rowley, Dau, and Cao, 2017; Megophrus koui Mahony, Foley, Biju, and Teeling, 2017; Megophrys elfina Poyarkov, Duong, Orlov, Gogoleva, Vassilieva, Nguyen, Nguyen, Nguyen, Che, and Mahony, 2017; Megophrys rubrimera Tapley, Cutajar, Mahony, Chung, Dau, Nguyen, Luong, and Rowley, 2017; Gracixalus sapaensis Matsui, Ohler, Eto, and Nguyen, 2017; Rhacophorus hoabinhensis Nguyen, Pham, Nguyen, Ninh, and Ziegler, 2017.

[31],[57] Số lƣợng loài tăng lên nhanh chóng và những khám phá mới liên tục đƣợc công bố chứng tỏ khu hệ ếch nhái, bò sát của Việt Nam rất đa dạng và cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.