Chủ Đề Hôn Nhân Và Sự Phản Ánh Phong Tục Hôn Nhân Trong Truyện Cổ Tích Các Dân Tộc Việt Nam

Chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích Việt Nam là một mảng đề tài phong phú, phản ánh sâu sắc đời sống văn hóa… 250 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2016.

• Tác giả: Dương Nguyệt Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Huế
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: Khám Phá Chủ Đề Hôn Nhân Trong Truyện Cổ Tích Các Dân Tộc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu chủ đề hôn nhân và phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích
• 1.2. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN CHỦ ĐỀ HÔN NHÂN TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM
• 2.1. Hôn nhân người - vật
• 2.2. Hôn nhân người - tiên
• 2.3. Hôn nhân người - người
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ PHẢN ÁNH PHONG TỤC HÔN NHÂN TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ CHỦ ĐỀ HÔN NHÂN
• 3.1. Truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân phản ánh phong tục ăn trầu
• 3.2. Truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân phản ánh phong tục thử tài kén rể và thách cưới
• 3.3. Truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân phản ánh phong tục hỏi vợ/dạm vợ/cướp (bắt) vợ/chồng
• 3.4. Truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân phản ánh phong tục rể
• 3.5. Truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân phản ánh phong tục kiêng kị
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH VỀ CHỦ ĐỀ HÔN NHÂN
• 4.1. Cấu trúc cốt truyện của truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân
• 4.2. Nhân vật kết hôn trong truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân
• 4.3. Thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân
• 4.4. Yếu tố thần kì và yếu tố trợ giúp trong truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân
• 4.5. Motif hạt nhân của truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chủ Đề Hôn Nhân Trong Truyện Cổ Tích Việt Nam

Chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích Việt Nam là một mảng đề tài phong phú, phản ánh sâu sắc đời sống văn hóa, xã hội và tâm tư, nguyện vọng của người Việt xưa. Các câu chuyện cổ tích không chỉ đơn thuần là những lời kể giải trí mà còn là những bài học về đạo đức, về tình yêu, về gia đình trong truyện cổ tích. Thông qua lăng kính của truyện cổ tích, chúng ta có thể khám phá những quan niệm về hôn nhân truyền thống, những phong tục tập quán độc đáo của các dân tộc Việt Nam. Nghiên cứu chủ đề này giúp ta hiểu rõ hơn về văn hóa hôn nhân Việt Nam và những giá trị nhân văn sâu sắc được gửi gắm trong đó. Theo nghiên cứu của Dương Nguyệt Vân, truyện cổ tích luôn hướng đến những con người nhỏ bé trong xã hội xưa với cái nhìn nhân văn cao cả, đồng thời sở hữu một thế giới nghệ thuật độc đáo.

1.1. Ý Nghĩa Của Hôn Nhân Trong Truyện Cổ Tích Các Dân Tộc

Hôn nhân trong truyện cổ tích không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân mà còn mang ý nghĩa về sự hòa hợp giữa các cộng đồng, sự tiếp nối dòng dõi và sự bảo tồn các giá trị văn hóa. Nó thường được xem là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời mỗi người, đánh dấu sự trưởng thành và trách nhiệm đối với gia đình, xã hội. Ý nghĩa hôn nhân trong truyện cổ tích còn thể hiện khát vọng về một cuộc sống hạnh phúc, ấm no và sung túc. Hôn nhân còn mang đầy đủ những dấu chỉ văn hóa trong bước đường phát triển của con người, mỗi dân tộc, mỗi tộc người.

1.2. Vai Trò Của Hôn Nhân Trong Việc Giáo Dục Đạo Đức

Truyện cổ tích thường sử dụng chủ đề hôn nhân để truyền tải những bài học về đạo đức, về lòng chung thủy, về sự hi sinh và lòng vị tha. Các nhân vật trong truyện, thông qua những thử thách và khó khăn trong hôn nhân, đã thể hiện những phẩm chất tốt đẹp và trở thành tấm gương cho người đọc noi theo. Giá trị đạo đức trong hôn nhân được đề cao, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Truyện cổ tích còn hàm chứa rất nhiều phong tục về hôn nhân và gia đình như là những dấu chỉ văn hóa mang sắc thái của những cộng đồng người khác nhau trong một quốc gia Việt Nam đa dân tộc.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Chủ Đề Hôn Nhân Trong Cổ Tích

Việc nghiên cứu chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích đặt ra nhiều thách thức. Thứ nhất, nguồn tư liệu phong phú và đa dạng đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có khả năng hệ thống hóa và phân tích một cách khoa học. Thứ hai, sự biến đổi của truyện cổ tích qua thời gian và không gian đòi hỏi nhà nghiên cứu phải xem xét đến yếu tố lịch sử, văn hóa và xã hội. Thứ ba, việc giải mã những biểu tượng và ý nghĩa ẩn chứa trong truyện cổ tích đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa dân gian và tư tưởng đạo đức. Cuối cùng, cần tránh áp đặt những quan điểm hiện đại vào việc giải thích những câu chuyện cổ tích, mà cần phải hiểu chúng trong bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời đại mà chúng được sáng tạo. Theo tác giả Đặng Thái Thuyên, hôn nhân trong những dạng truyện đầu là hôn nhân huyết tộc (đôi con dì) và hôn nhân vợ nhiều chồng. Từ đó, tác giả đã đi đến nhận định, hôn nhân dạng này ít xung đột, nếu có chỉ là mục đích của sự lí giải vấn đề.

2.1. Sự Đa Dạng Về Phong Tục Hôn Nhân Các Dân Tộc

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, mỗi dân tộc lại có những phong tục hôn nhân riêng biệt. Điều này tạo ra sự phong phú và đa dạng cho văn hóa hôn nhân Việt Nam, nhưng cũng gây khó khăn cho việc nghiên cứu và so sánh. Cần phải có sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa của từng dân tộc để có thể phân tích và đánh giá một cách chính xác. Trong khuôn khổ một luận án tiến sĩ, chúng tôi không có tham vọng nghiên cứu toàn bộ phong tục hôn nhân của các tộc người một cách độc lập, mà chỉ đề cập đến phong tục hôn nhân chứa đựng và được phản ánh qua truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân.

2.2. Tính Biến Đổi Của Truyện Cổ Tích Theo Thời Gian

Truyện cổ tích không phải là những văn bản cố định mà luôn biến đổi theo thời gian và không gian. Những yếu tố như người kể chuyện, người nghe chuyện, bối cảnh xã hội đều có thể ảnh hưởng đến nội dung và ý nghĩa của truyện. Do đó, cần phải xem xét đến tính biến đổi của truyện cổ tích khi nghiên cứu về chủ đề hôn nhân. Tác giả Nguyễn Thục Hiền đã không đứng góc độ đặc trưng cơ bản của văn học dân gian để đánh giá tác phẩm văn học dân gian, mà đã nhìn nhận, phân tích tác phẩm văn học dân gian như tác phẩm văn học viết.

III. Phân Tích Các Loại Hình Hôn Nhân Trong Truyện Cổ Tích

Truyện cổ tích Việt Nam phản ánh nhiều loại hình hôn nhân khác nhau, từ hôn nhân tự nguyện đến hôn nhân cưỡng ép, từ hôn nhân môn đăng hộ đối đến hôn nhân giữa người và vật. Mỗi loại hình hôn nhân đều mang những đặc điểm riêng và phản ánh những quan niệm, giá trị khác nhau của xã hội. Việc phân tích các loại hình hôn nhân này giúp ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phức tạp của quan hệ hôn nhân trong xã hội Việt Nam xưa. Các hình thức hôn nhân đa dạng, phong phú của các tộc người trên đất nước Việt Nam. Sự đa dạng, phong phú này vẫn tạo nên tính thống nhất cao. Đó là ý nghĩa nhân văn trong phong tục hôn nhân của các cư dân trên đất nước ta.

3.1. Hôn Nhân Giữa Người Và Vật Biểu Tượng Của Tình Yêu

Hôn nhân giữa người và vật thường được xem là một biểu tượng của tình yêu vượt qua mọi rào cản, mọi sự khác biệt. Những câu chuyện như Sự tích con Cóc hay Lấy vợ Cóc thể hiện khát vọng về một tình yêu chân thành, không vụ lợi và có thể vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Nhận định này đã mô tả khá chính xác về bản chất kiểu truyện người lấy vật. Tuy nhiên, đây mới chỉ là lời giới thiệu sách nên vẫn còn sơ lược.

3.2. Hôn Nhân Môn Đăng Hộ Đối Phản Ánh Xã Hội Phong Kiến

Hôn nhân môn đăng hộ đối thường phản ánh những bất công và hạn chế của xã hội phong kiến. Những câu chuyện như Tấm Cám hay Thạch Sanh thể hiện sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữa những người nghèo khổ và những kẻ giàu sang, quyền quý. Nó cũng thể hiện khát vọng về một xã hội công bằng, nơi mọi người đều có cơ hội để tìm kiếm hạnh phúc. Ở dạng này, mâu thuẫn xã hội đã lên cao, phân chia giai cấp sâu sắc, hôn nhân được xem như là vấn đề lí tưởng về gia đình và xã hội.

3.3. Hôn Nhân Tự Nguyện Khát Vọng Về Tình Yêu Tự Do

Hôn nhân tự nguyện thể hiện khát vọng về một tình yêu tự do, không bị ràng buộc bởi những quy tắc và lễ nghi phong kiến. Những câu chuyện như Trầu Cau hay Sự tích cây vú sữa thể hiện sự tôn trọng đối với tình cảm cá nhân và quyền tự do lựa chọn của mỗi người. Truyện Trầu Cau phản ánh một giai đoạn quan trọng trong lịch sử nhân loại, khi xã hội chuyển từ hôn nhân cộng đồng sang hôn nhân cá thể.

IV. Phong Tục Hôn Nhân Truyền Thống Phản Ánh Trong Cổ Tích

Truyện cổ tích Việt Nam không chỉ phản ánh các loại hình hôn nhân mà còn tái hiện những tục lệ hôn nhân truyền thống của các dân tộc. Từ tục ăn trầu, tục thách cưới đến tục rước dâu, mỗi phong tục đều mang những ý nghĩa văn hóa riêng và góp phần tạo nên bức tranh đa dạng về văn hóa hôn nhân của Việt Nam. Nghiên cứu những phong tục này giúp ta hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần và những giá trị văn hóa của người Việt xưa. Truyện cổ tích phản ánh ước mơ và nhận thức nhiều mặt của của người dân xưa, trong đó có ước mơ về cuộc sống lứa đôi chung thủy, tốt đẹp trong một xã hội thanh bình, no ấm.

4.1. Tục Ăn Trầu Biểu Tượng Của Sự Kết Nối

Tục ăn trầu thường được xem là một biểu tượng của sự kết nối, sự gắn bó và tình yêu thương. Trong truyện cổ tích, trầu cau thường được sử dụng trong các nghi lễ cưới hỏi, thể hiện sự trân trọng và mong muốn xây dựng một gia đình hạnh phúc. Dân gian dựa vào tục ăn trầu có từ thời trước đó rất lâu để xây dựng thành một câu chuyện phản ánh bước ngoặt lớn của xã hội.

4.2. Tục Thách Cưới Thể Hiện Giá Trị Của Người Phụ Nữ

Tục thách cưới thể hiện giá trị của người phụ nữ trong xã hội xưa. Những món đồ thách cưới không chỉ là của cải vật chất mà còn là biểu tượng của sự đảm bảo, sự tôn trọng và trách nhiệm của người chồng đối với gia đình vợ. Chủ đề thử tài để kết hôn - sự biến đổi từ phong tục dân tộc học đến motif truyện cổ tích thần kì đã đi sâu phân tích motif thử thách qua chủ đề thử tài để kết hôn trong kết cấu hình tượng nhân vật xấu xí mà tài ba.

4.3. Tục Rước Dâu Nghi Lễ Quan Trọng Trong Hôn Lễ

Tục rước dâu là một nghi lễ quan trọng trong hôn lễ truyền thống của người Việt. Nghi lễ này thể hiện sự trang trọng, sự tôn kính và mong muốn chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ. Nó cũng là dịp để gia đình hai bên thể hiện sự gắn bó và đoàn kết. Nghiên cứu chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích cả nội dung phản ánh và các phương thức nghệ thuật, nhằm phát lộ những lớp văn hóa ẩn chứa trong đó qua những đặc trưng thể/tiểu loại của truyện cổ tích.

V. Ảnh Hưởng Của Hôn Nhân Trong Cổ Tích Đến Xã Hội Hiện Đại

Mặc dù xã hội đã có nhiều thay đổi, những giá trị và bài học về hôn nhân trong truyện cổ tích vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại. Những câu chuyện cổ tích giúp chúng ta hiểu rõ hơn về truyền thống gia đình, về tình yêu và hôn nhân, và từ đó xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, cần phải có sự chọn lọc và phê phán để tránh những quan niệm lạc hậu và bất bình đẳng giới. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các hình thức hôn nhân đa dạng, phong phú của các tộc người trên đất nước Việt Nam. Sự đa dạng, phong phú này vẫn tạo nên tính thống nhất cao. Đó là ý nghĩa nhân văn trong phong tục hôn nhân của các cư dân trên đất nước ta.

5.1. Giáo Dục Về Tình Yêu Và Hôn Nhân Cho Thế Hệ Trẻ

Truyện cổ tích có thể được sử dụng như một công cụ giáo dục về tình yêu và hôn nhân cho thế hệ trẻ. Những câu chuyện cổ tích giúp các em hiểu rõ hơn về những giá trị đạo đức, về trách nhiệm và sự tôn trọng trong quan hệ vợ chồng. Luận án cũng đã chỉ ra tài năng sáng tạo của tác giả dân gian trong việc sử dụng yếu tố thần kì, yếu tố trợ giúp, nhằm phản ánh ước mơ lãng mạn về hôn nhân, khắc sâu những phẩm chất tốt đẹp của người lao động trong hôn nhân và gia đình.

5.2. Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Nghiên cứu về hôn nhân trong truyện cổ tích góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Những phong tục, tập quán và quan niệm về hôn nhân được tái hiện trong truyện cổ tích là một phần quan trọng của di sản văn hóa Việt Nam. Luận án đã khảo sát, phân loại những dạng thức cơ bản của các hình thức hôn nhân, chỉ ra những lớp văn hóa ẩn chìm trong các phong tục liên quan đến hôn nhân, lí giải một số vấn đề về mối quan hệ giữa truyện cổ tích với phong tục trong hiện thực đời sống các dân tộc Việt Nam và trong “thế giới cổ tích”.

VI. Kết Luận Giá Trị Vĩnh Cửu Của Chủ Đề Hôn Nhân Trong Cổ Tích

Chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích là một chủ đề có giá trị vĩnh cửu, phản ánh những khát vọng và ước mơ của con người về một cuộc sống hạnh phúc, ấm no và công bằng. Nghiên cứu chủ đề này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam, về tình yêu và hôn nhân, và từ đó xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Truyện cổ tích phản ánh ước mơ và nhận thức nhiều mặt của của người dân xưa, trong đó có ước mơ về cuộc sống lứa đôi chung thủy, tốt đẹp trong một xã hội thanh bình, no ấm. Đó là những gợi ý tích cực cho xã hội đương đại, khi mà vòng xoáy của cơn lốc thị trường đã làm tan vỡ hoặc rạn nứt không ít mái ấm hạnh phúc gia đình.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Chủ Đề Hôn Nhân

Nghiên cứu về chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích vẫn còn nhiều tiềm năng để khai thác. Các nhà nghiên cứu có thể tập trung vào việc so sánh hôn nhân trong truyện cổ tích của các dân tộc khác nhau, hoặc phân tích sự thay đổi của quan niệm về hôn nhân qua các thời kỳ lịch sử. Luận án là công trình đầu tiên khảo sát, tập hợp, hệ thống hóa và nghiên cứu chuyên sâu hệ thống truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân của các dân tộc Việt Nam.

6.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu về hôn nhân trong truyện cổ tích có thể được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, như giáo dục, văn hóa, du lịch. Những câu chuyện cổ tích có thể được sử dụng để giáo dục về tình yêu và hôn nhân cho thế hệ trẻ, hoặc để quảng bá văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cho thấy, các hình thức hôn nhân đa dạng, phong phú của các tộc người trên đất nước Việt Nam. Sự đa dạng, phong phú này vẫn tạo nên tính thống nhất cao. Đó là ý nghĩa nhân văn trong phong tục hôn nhân của các cư dân trên đất nước ta.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn của tác giả Dương Nguyệt Vân với đề tài Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam, chuyên ngành Văn học dân gian (mã số 62 22 25 01), được hoàn thành năm 2016 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Huế.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hệ thống thể loại văn học dân gian, truyện cổ tích là thể loại phản ánh đầy đủ và rõ nét các bước chuyển biến trong lịch sử hôn nhân của con người, đồng thời chuyển tải những khát vọng của người lao động về tình yêu, hôn nhân tự do, công lý và các phẩm chất đạo đức. Bên cạnh đó, truyện cổ tích chứa đựng hệ thống phong tục hôn nhân và gia đình như những dấu chỉ văn hóa đặc trưng của các cộng đồng trong một quốc gia đa dân tộc. Trong chương trình giáo dục phổ thông và đại học ngành Ngữ văn, truyện cổ tích chiếm dung lượng giảng dạy lớn. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân từ góc độ văn học dân gian kết hợp văn hóa tộc người đáp ứng yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và phục vụ giảng dạy chuyên ngành.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: Trước luận án này, các công trình folklore học tại Việt Nam mới chỉ tiếp cận chủ đề hôn nhân ở từng kiểu truyện riêng lẻ, từng motif cụ thể hoặc khảo sát trong phạm vi một tộc người nhất định, chưa có công trình nào tập hợp, hệ thống hóa và nghiên cứu toàn diện chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trên quy mô kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định hai mục đích chính:

1. Trên cơ sở tư liệu đã công bố trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam, tập hợp toàn bộ hệ thống truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân; nhận diện, khảo sát các dạng thức cơ bản của chủ đề này, cũng như các phong tục và thiết chế hôn nhân trong đời sống của người xưa và trong thế giới cổ tích.
2. Nghiên cứu chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích trên cả phương diện nội dung phản ánh và phương thức nghệ thuật, nhằm làm phát lộ các lớp văn hóa ẩn chứa qua những đặc trưng thể loại và tiểu loại của truyện cổ tích.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam, bao gồm các truyện phản ánh trực tiếp quan hệ hôn nhân và các truyện phản ánh các phong tục, tập quán liên quan đến hôn nhân.
• Phạm vi tư liệu: Khảo sát 616 văn bản truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân (thuộc hai tiểu loại: truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt) được tuyển chọn từ 77 tập truyện kể dân gian của các dân tộc Việt Nam đã xuất bản.
• Phạm vi nội dung: Luận án không nghiên cứu toàn bộ phong tục hôn nhân của các tộc người như một công trình dân tộc học độc lập, mà tập trung làm rõ phong tục hôn nhân được khúc xạ và phản ánh qua truyện cổ tích, từ đó xác định mối quan hệ giữa truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân với hiện thực đời sống văn hóa truyền thống.

Tiêu chí	Nội dung xác định trong luận án
Tên đề tài	Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam
NCS / Cán bộ hướng dẫn	Dương Nguyệt Vân / PGS. Nguyễn Thị Huế
Cơ sở đào tạo / Năm bảo vệ	Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) / 2016
Chuyên ngành / Mã số	Văn học dân gian / 62 22 25 01
Dung lượng tư liệu khảo sát	616 truyện cổ tích từ 77 tập truyện kể dân gian xuất bản
Tiểu loại khảo sát	Truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm lại lịch sử nghiên cứu chủ đề hôn nhân và phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích tại Việt Nam qua các công trình tiêu biểu:

• Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên (1972) trong giáo trình Văn học dân gian: Nhận định các truyện Trầu Cau, Tô Thị Vọng phu, Vua Bếp phản ánh sự biến động từ chế độ quần hôn nguyên thủy sang gia đình phân biệt từng cặp vợ chồng hoặc từ mẫu hệ sang phụ hệ.
• Cao Huy Đỉnh (1974) trong Tìm hiểu tiến trình Văn học dân gian Việt Nam: Phân tích xung đột giữa hai hình thái hôn nhân gồm quần hôn (anh em lấy chung vợ) thời mẫu hệ và hôn nhân lứa đôi thời phụ hệ qua tâm trạng giằng xé của nhân vật.
• Hà Văn Thư, Võ Quang Nhẫn, Y Điêng (1975) trong lời giới thiệu cuốn Truyện cổ các dân tộc thiểu số miền Nam: Khái quát quan niệm dân gian về thời kỳ trời đất gần nhau, người trần lấy tiên và nguồn gốc các kiểu truyện người lấy vật.
• Đặng Thái Thuyên (1983) với bài viết Đề tài hôn nhân trong truyện cổ tích thần kì Mường: Chia hôn nhân thành hai dạng lớn (hôn nhân huyết tộc/vợ nhiều chồng ít xung đột nhằm lý giải vấn đề; hôn nhân trong quan hệ xung đột thực tại có phân hóa giai cấp, tranh đoạt, thử thách).
• Tăng Kim Ngân (1984) với bài viết Qua tục ăn trầu và truyện Trầu Cau của người Việt, bàn về mối quan hệ anh - em, vợ - chồng: So sánh các dị bản truyện Trầu Cau và kiểu truyện bộ ba nhân vật, khẳng định truyện phản ánh bước ngoặt chuyển từ hôn nhân cộng đồng sang hôn nhân cá thể.
• Nguyễn Thục Hiền (1992) với bài viết Truyện Trầu Cau phản ánh chế độ quần hôn?: Đưa ra quan điểm truyện phản ánh tập tục gửi rể trong chế độ gia trưởng phụ hệ phong kiến chứ không phải quần hôn hay mẫu hệ.
• Nguyễn Thị Huế (1997) với bài viết Chủ đề thử tài để kết hôn - sự biến đổi từ phong tục dân tộc học đến motif truyện cổ tích thần kì: Khảo sát quá trình chuyển hóa từ phong tục thực tế thành motif nghệ thuật thử tài kết hôn của nhân vật mang lốt xấu xí tài ba.
• Hoàng Tiến Tựu (1998) trong Bình giảng truyện dân gian: Phân tích truyện Trầu Cau và Ba ông Đầu Rau dưới góc độ phản ánh chuyển biến quan hệ hôn nhân gia đình từ mẫu hệ sang phụ hệ và khẳng định vai trò giải thích nguồn gốc tục ăn trầu.
• Đông Phong (1998) trong Về nguồn văn hoá cổ truyền Việt Nam: Xếp truyện Sự tích Đầu Rau vào nhóm chủ đề hôn nhân và gia đình, phân tích ý nghĩa biểu tượng hòa thuận gia đình.
• Chu Xuân Diên, Lê Chí Quế (1999) trong Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam: Khẳng định các truyện Trầu Cau, Đá Vọng phu, Sao Hôm sao Mai, Ông Đầu Rau ra đời trên cơ sở lịch sử - xã hội của giai đoạn quá độ từ mẫu hệ sang phụ hệ.
• Nguyễn Thị Kim Huế (2000) với luận văn Thạc sĩ Kiểu truyện về đề tài hôn nhân “người - rắn” trong kho tàng truyện cổ dân gian các dân tộc Việt Nam: Khảo sát dạng thức hôn nhân giữa người và rắn.
• Kiều Thu Hoạch (2001) với bài nghiên cứu so sánh típ truyện Trầu Cau ở Việt Nam, Trung Quốc và Campuchia: Chỉ ra điểm tương đồng lớn nhất giữa các tộc người là giải thích phong tục ăn trầu, nhai trầu.
• Mai Thu Hương (2001) với luận văn Thạc sĩ Khảo sát một số nhóm truyện về đề tài tình yêu, hôn nhân trong truyện cổ tích dân tộc Thái: Khảo sát 60 truyện thuộc ba nhóm (người - vật, người - tiên, hôn nhân là vật tặng thưởng).
• Nguyễn Việt Hùng (2003) với luận văn Thạc sĩ Sự tích Vọng phu và tín ngưỡng thờ đá ở Việt Nam: Phân tích motif hôn nhân anh em ruột do vô tình/nhầm lẫn để bảo vệ nhân vật.
• Chu Xuân Diên (2004) trong Mấy vấn đề văn hoá và văn học dân gian Việt Nam: Phân loại các motif hôn nhân loạn luân, người mang lốt, người xấu xí có tài.
• Đặng Thị Thu Hà (2005) với luận văn Thạc sĩ khảo sát 100 bản kể về kiểu truyện Người lấy vật và sự phản ánh chủ đề phong tục trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam.
• Nguyễn Thị Thu Hoà (2005) với luận văn Thạc sĩ Kiểu truyện hôn nhân anh em ruột trong kho tàng truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam: Lý giải sự diễn hóa motif từ thần thoại sang cổ tích.
• Hoàng Thị Thanh Trọng (2005) với luận văn Thạc sĩ về kiểu truyện hôn nhân "giàu - nghèo" trong truyện cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam, xác lập hệ thống 7 motif chính.

Bên cạnh đó, luận án kế thừa khung lý thuyết folkloristics và nhân học của các học giả quốc tế như E. Meletinsky (Nhân vật truyện cổ tích thần kì - xuất xứ của hình tượng), B. Riftin và Sakharnov (Truyền thuyết và cổ tích Đungan), V.Ia. Propp (Những căn rễ lịch sử của truyện cổ tích thần kì), và L.H. Morgan (Xã hội cổ đại).

Vị trí của luận án được xác lập: Là công trình đầu tiên khảo sát toàn diện, có hệ thống trên quy mô 616 truyện cổ tích của các dân tộc Việt Nam, làm rõ sự tương tác đa chiều giữa sáng tác tự sự dân gian và phong tục hôn nhân truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Lý thuyết thể loại truyện cổ tích: Luận án tiếp thu định nghĩa của Đinh Gia Khánh, Nguyễn Đổng Chi, Hoàng Tiến Tựu, Chu Xuân Diên; xác định truyện cổ tích nảy sinh khi công xã nguyên thủy tan rã, xã hội phân chia giai cấp và xuất hiện chế độ phụ quyền. Thể loại được phân chia thành ba tiểu loại: cổ tích loài vật, cổ tích thần kì và cổ tích sinh hoạt (luận án tập trung vào hai tiểu loại sau).
• Lý thuyết về chủ đề tác phẩm văn học dân gian: Chủ đề phản ánh mâu thuẫn xã hội và xung đột nội bộ gia đình (quan hệ anh em, chị em, dì ghẻ - con chồng, phân chia tài sản), phản ánh số phận những con người bất hạnh (mồ côi, con riêng, em út, người xấu xí dị dạng) và giải quyết mâu thuẫn bằng quan niệm đạo đức nhân văn.
• Lý thuyết motif: Tiếp cận motif theo Từ điển Văn học và Từ điển thuật ngữ Văn học, xác định motif là đơn vị cấu thành cốt truyện bền vững, có cấu trúc 3 tầng: tầng ngôn từ, tầng hình tượng và tầng ý nghĩa hàm ẩn; mang tính biểu đạt ký hiệu và tính khuôn mẫu văn hóa.
• Khái niệm phong tục và phong tục hôn nhân: Kế thừa quan điểm của Phan Kế Bính, Đào Duy Anh, Nhất Thanh, Trần Ngọc Thêm; vận dụng lý thuyết 5 hình thái gia đình trong tiến trình lịch sử nhân loại của L. Morgan (gia đình huyết tộc, gia đình Punaluan, gia đình đối ngẫu, gia đình phụ quyền, gia đình một vợ một chồng).
• Mối quan hệ biện chứng giữa truyện cổ tích và phong tục: Vận dụng 3 hình thức liên hệ theo luận điểm của V.Ia. Propp (liên hệ trực tiếp, chiêm nghiệm bằng phong tục, đảo nghịch phong tục) và quan điểm giải thích phong tục của Đinh Gia Khánh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận nghiên cứu văn học dân gian gắn với môi trường sinh hoạt văn hóa tộc người, sử dụng phối hợp 5 phương pháp nghiên cứu cụ thể:

STT	Phương pháp nghiên cứu	Mục đích và phạm vi ứng dụng trong luận án
1	Thống kê, phân loại	Tập hợp, phân loại 616 văn bản truyện từ 77 tập truyện kể dân gian theo các dạng thức hôn nhân và nhóm phong tục phản ánh.
2	Phân tích, tổng hợp	Phân tích nhân vật, cấu trúc motif, ý nghĩa văn hóa - dân tộc học của các chi tiết hôn nhân; tổng hợp thành các luận điểm lý luận.
3	So sánh - loại hình	So sánh các kiểu truyện, motif tương đồng giữa các tộc người không có quan hệ nguồn gốc trực tiếp nhằm tìm quy luật phát triển lịch sử - xã hội.
4	Liên ngành	Kết hợp tri thức văn học dân gian với dân tộc học, sử học, địa lý học, ngôn ngữ học, địa văn hóa, sử văn hóa và nhân học văn hóa.
5	Điều tra, điền dã	Kiểm chứng, thẩm định độ chuẩn xác của các tư liệu thư tịch tại thực địa và khảo sát dấu vết phong tục hôn nhân truyền thống còn lưu lại.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 1 trình bày chi tiết lịch sử nghiên cứu đề tài hôn nhân và phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích tại Việt Nam từ thập niên 1970 đến năm 2015. Tác giả phân tích các khuynh hướng nghiên cứu chính: tiếp cận thể loại chuyển hóa từ thần thoại sang cổ tích, tiếp cận dân tộc học giải mã phong tục và tiếp cận thi pháp học cấu trúc motif.

Phần cơ sở lý thuyết xác định rõ nội hàm khái niệm truyện cổ tích, nguồn gốc lịch sử gắn với sự giải thể của công xã thị tộc nguyên thủy, bản chất phản ánh mâu thuẫn xã hội của chủ đề cổ tích, cấu trúc ba tầng của motif và cơ chế phản ánh biện chứng giữa văn học truyền miệng với phong tục tập quán theo các mô hình của V.Ia. Propp và L. Morgan.

Chương 2: Nhận diện chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam

Chương 2 khảo sát diện mạo chủ đề hôn nhân qua ba nhóm dạng thức cơ bản:

Hệ thống dạng thức hôn nhân trong truyện cổ tích khảo sát

Dạng thức hôn nhân người - người mang lốt

• Lốt động vật: Chiếm số lượng lớn nhất, phản ánh môi trường sinh thái nông nghiệp lúa nước và nương rẫy.
  • Lốt rắn, rồng, thuồng luồng: Kế thừa biểu tượng tôn sùng nước và lưỡng cư trong tín ngưỡng nông nghiệp. Tiêu biểu gồm các truyện: Chàng tiên Rắn, Hoàng tử Rắn, o Ngƣ o Ngheo (Cao Lan); Chàng Tơ-Rá-Trang-Lan (Cơ Ho); Hai anh em chàng Xét (Xơ Đăng - nhân vật mang lốt rồng); Mối tình Bó Bua, Câu chuyện Bẵng Tong, Sự tích Nong Kheo (Thái - nhân vật mang lốt thuồng luồng).
  • Lốt cá: Phản ánh tâm lý cầu nước của cư dân vùng cao và đồng bằng qua các truyện của người H'mông như Chim Día lìa, Người vợ Cá, Ở ác gặp ác.
  • Lốt hổ: Luận án thống kê được 11 truyện xuất hiện hình tượng hổ trong truyện cổ tích các dân tộc thiểu số phía Bắc (Chồng xấu chồng đẹp, Người dì ghẻ độc ác, Hai anh em mồ côi - Dao; Mẹ con nàng Hổ, Nàng Khao nàng Đăm, Ý Ưởi - Ý Noọng, Tạo Thi Thôn - Thái; Nhị và Tươi, Dì ghẻ con chồng, Người con riêng - Tày; Sự tích làm vua, Cái trống da hổ - H'mông).
  • Lốt trăn: Phổ biến ở các tộc người miền núi qua các truyện Kơ ăn (Ba Na), Trăn thần, Rể Trăn (Chăm), Cô gái lấy chồng Trăn (Xơ Đăng), Cha Króa - Nay Ti Lụi (Ra Glai), Kon Tung (Gié Triêng).
• Lốt thực vật: Phản ánh tín ngưỡng vạn vật hữu linh, sùng bái cây sinh mệnh và quan niệm "cây đẻ ra người", "quả bầu mẹ".
  • Lốt cây: Cây rau dền trong truyện Tạo Hôm - Nàng Hai (Thái), cây mai trong Chàng Rít (Ba Na), cây Pơ-ra-i-tao trong Hoa Chơ-re (Chăm).
  • Lốt hoa, quả: Hoa chuối trong truyện Rú Roọc, Xađie (Vân Kiều), bông hoa đỏ trong Nàng hoa đỏ (Xơ Đăng), hoa Rơ-ga-pếch trong Nàng Bơra (Xơ Đăng), quả bầu trong Nàng Ka Đăm đi tìm hạnh phúc (Mạ), quả bí trong Vợ chồng Bí, Người em tài giỏi (H'mông), quả cà trong Quả cà thần (Gié Triêng).
• Lốt đồ vật: Phổ biến ở các dân tộc thiểu số, nhân vật đẹp hiện ra từ đồ vật gần gũi:
  • Hiện ra từ ngà voi: Nơ đơn Con đơi (H'mông), Nàng Nga (Ê Đê), Ba anh em (Cơ Tu), Chàng K'Đời và nàng Ka BLa (Cơ Ho).
  • Hiện ra từ quả trứng: Nàng Kháy, Nàng Trứng (Tày - Nùng), Lấy vợ Tiên, Chàng Pặng Mo và nàng Niểng (Mường), Chàng Con tơi và bốn người vợ (Cơ Tu).
  • Hiện ra từ các vật thể khác: chiếc gối (Bờ Hơ - Gié Triêng), khúc gỗ (Bà Pôm và anh Rít - Gia Rai), sừng bò (Chàng Rít - Chăm), sừng dê trắng (A Lặc - Hrê), cục thịt (Sọ Dừa - Kinh, Chàng Bầu - Mường, Khúc thịt - Ra Glai), chiếc chai (Cô gái trong rừng và chàng trai K Khăr - Cơ Ho).

Dạng thức hôn nhân người - con vật tự nhiên

Nhân vật kết hôn với con vật tự nhiên mà không có sự trút lốt (con vật giữ nguyên bản chất súc vật). Đây là giải pháp nghệ thuật trừng phạt các nhân vật người anh, người chị tham lam, bất hiếu không nghe lời cha mẹ, tiêu biểu qua các truyện Í Pjạ (Tày), Chiếc sừng nai và mụ Hùm (Sán Dìu), truyện dân gian Pu Péo.

Chương 3: Sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân

Chương 3 phân tích sự khúc xạ của 5 phong tục hôn nhân truyền thống vào cốt truyện cổ tích:

• Phong tục ăn trầu: Khảo sát các biến thể kiểu truyện Trầu Cau trong việc phản ánh nghi lễ hôn nhân truyền thống và biểu tượng gắn kết vợ chồng qua chất liệu trầu, cau, vôi.
• Phong tục thử tài kén rể và thách cưới: Phân tích sự chuyển hóa các nghi thức thử thách của nhà gái đối với chàng rể tương lai thành các motif thử thách cam go trong truyện cổ tích thần kì (đòi sính lễ quý hiếm, thi tài lao động, thử trí thông minh).
• Phong tục hỏi vợ, dạm vợ, cướp (bắt) vợ/chồng: Phản ánh các nghi thức hôn nhân tộc người đặc thù, từ nghi lễ dạm ngõ chính thức đến tục bắt chồng/bắt vợ của các cư dân vùng cao và Tây Nguyên.
• Phong tục ở rể (gửi rể): Phản ánh chế độ cư trú sau hôn nhân của các tộc người theo chế độ mẫu hệ hoặc tập quán gửi rể làm công trả nợ cưới trong xã hội phụ hệ truyền thống.
• Phong tục kiêng kị: Khảo sát các điều cấm kỵ trong hôn nhân (kiêng kị hôn nhân nội tộc cận huyết, kiêng phạm húy, vi phạm điều răn của thần linh) và bi kịch nảy sinh khi phá vỡ kiêng kị.

Chương 4: Một số phương diện nghệ thuật của truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân

Chương 4 khảo cứu các đặc trưng thi pháp của nhóm truyện khảo sát qua 5 phương diện nghệ thuật:

• Cấu trúc cốt truyện: Xác định mô hình diễn tiến cốt truyện phổ biến gồm các chặng: Hoàn cảnh bất hạnh / khuyết thiếu -> Gặp gỡ và kết hôn qua thử thách -> Xung đột, tai họa chia cắt do thế lực đối kháng -> Vượt qua thử thách / biến hóa tái sinh -> Đoàn viên hạnh phúc và trừng phạt kẻ ác.
• Nhân vật kết hôn: Phân loại hệ thống nhân vật theo thế đối lập xã hội và đạo đức: nhân vật người mồ côi, em út, con riêng, người xấu xí mang lốt tài ba (đại diện cho cái thiện, đức hạnh) đối lập với người anh, người chị, dì ghẻ, kẻ giàu có quyền lực (đại diện cho sự tham lam, đố kỵ).
• Thời gian và không gian nghệ thuật: Thời gian phiếm chỉ ("ngày xưa", "thời xa xưa") kết hợp thời gian tuyến tính đời người; không gian đa tầng phân chia giữa cõi trần (không gian sinh hoạt buôn làng, nương rẫy) và cõi siêu nhiên (thủy phủ, thiên đình, rừng thẳm).
• Yếu tố thần kì và yếu tố trợ giúp: Phân tích vai trò của lực lượng siêu nhiên (Bụt, Tiên, vật tổ, con vật phù trợ) và bảo vật thần kì trong việc tháo gỡ bế tắc, trợ giúp nhân vật nghèo khó và hiện thực hóa ước mơ công lý.
• Motif hạt nhân của truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân: Phân tích các chuỗi motif cốt lõi như motif mang lốt - trút lốt, motif thử thách sính lễ, motif người em lấy chồng/vợ kì diệu, motif tái sinh biến hóa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học

1. Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên tập hợp, hệ thống hóa và khảo sát chuyên sâu 616 truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân từ 77 tập truyện kể dân gian của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
2. Luận án phân loại khoa học các dạng thức cơ bản của chủ đề hôn nhân (người - vật, người - tiên, người - người), chỉ ra các lớp trầm tích văn hóa ẩn chứa trong phong tục hôn nhân truyền thống và lý giải mối quan hệ biện chứng giữa văn bản tự sự dân gian với đời sống văn hóa tộc người.
3. Luận án làm rõ đặc trưng nghệ thuật tự sự dân gian trong việc phản ánh ước mơ hôn nhân qua cấu trúc cốt truyện, hệ thống nhân vật kết hôn, không gian - thời gian nghệ thuật, vai trò của yếu tố thần kì và hệ thống motif hạt nhân.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

• Về lý luận: Luận án khẳng định tính hiệu quả của phương pháp tiếp cận truyện cổ tích vừa là sáng tác nghệ thuật ngôn từ, vừa là sản phẩm văn hóa dân gian cần soi chiếu qua tri thức dân tộc học và nhân học văn hóa.
• Về thực tiễn: Luận án chứng minh tính đa dạng trong thống nhất của nền văn hóa Việt Nam thông qua các hình thức hôn nhân phong phú của các tộc người, làm nổi bật giá trị nhân văn của ước mơ về mái ấm gia đình chung thủy, hòa thuận; cung cấp nguồn tư liệu hữu ích cho nghiên cứu gia đình và xây dựng văn hóa ứng xử trong xã hội đương đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu phong tục hôn nhân ở các biểu hiện được phản ánh qua truyện cổ tích mà không bao quát toàn bộ hệ thống phong tục hôn nhân dân tộc học trên thực địa. Nguồn tư liệu khảo sát chủ yếu dựa trên 77 tập truyện đã công bố và một số đợt điền dã kiểm chứng, chưa thể bao quát hết toàn bộ các dị bản chưa sưu tầm của 54 dân tộc.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng sưu tầm, điền dã bổ sung các bản kể truyện cổ tích hôn nhân ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa; đẩy mạnh nghiên cứu so sánh loại hình truyện cổ tích hôn nhân của các dân tộc Việt Nam với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á và châu Á.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Công trình là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các chuyên ngành Văn học dân gian, Văn hóa học, Dân tộc học và Nhân học; cung cấp khung phân loại dạng thức hôn nhân và phương pháp tiếp cận liên ngành văn học - văn hóa tộc người.
• Đối với giáo viên Ngữ văn các cấp: Cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú, các phân tích thi pháp và bối cảnh phong tục phục vụ trực tiếp việc giảng dạy các tác phẩm truyện cổ tích thần kì và sinh hoạt trong chương trình phổ thông và đại học.
• Đối với nhà quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu về tập quán hôn nhân truyền thống của các dân tộc thiểu số, hỗ trợ công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và xây dựng đời sống văn hóa gia đình cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã khảo sát bao nhiêu truyện cổ tích và thuộc những tiểu loại nào?

Luận án tiến hành thống kê và khảo sát 616 văn bản truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân, được rút ra từ 77 tập truyện kể dân gian đã xuất bản tại Việt Nam. Các truyện này thuộc hai tiểu loại chính: truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt.

2. Dạng thức "hôn nhân người - người mang lốt" được phân chia thành những loại lốt cụ thể nào?

Dạng thức này được phân chia thành ba nhóm lốt chính:

• Lốt động vật: bò sát/lưỡng cư (rắn, trăn, rồng, thuồng luồng, cóc, ếch, rùa), thú rừng (hổ, khỉ, lợn, dê, chồn, lang), cá.
• Lốt thực vật: cây (cây rau dền, cây mai, cây Pơ-ra-i-tao), hoa (hoa đỏ, hoa chuối, hoa Rơ-ga-pếch), quả (quả bầu, quả bí, quả cà).
• Lốt đồ vật: ngà voi, quả trứng, khúc gỗ, chiếc gối, sừng bò, sừng dê trắng, cục thịt, chiếc chai.

3. Có bao nhiêu truyện cổ tích xuất hiện hình tượng con hổ trong chủ đề hôn nhân và thuộc những dân tộc nào?

Luận án thống kê được 11 truyện xuất hiện hình tượng con hổ trong truyện cổ tích các dân tộc miền núi phía Bắc, bao gồm: Chồng xấu chồng đẹp, Người dì ghẻ độc ác, Hai anh em mồ côi (dân tộc Dao); Mẹ con nàng Hổ, Nàng Khao nàng Đăm, Ý Ưởi - Ý Noọng, Tạo Thi Thôn (dân tộc Thái); Nhị và Tươi, Dì ghẻ con chồng, Người con riêng (dân tộc Tày); Sự tích làm vua, Cái trống da hổ (dân tộc H'mông).

4. Luận án đã làm rõ sự phản ánh của những phong tục hôn nhân cụ thể nào?

Luận án phân tích 5 phong tục hôn nhân truyền thống cơ bản được phản ánh trong truyện cổ tích: phong tục ăn trầu; phong tục thử tài kén rể và thách cưới; phong tục hỏi vợ/dạm vợ/cướp (bắt) vợ/chồng; phong tục ở rể (gửi rể); và phong tục kiêng kị trong hôn nhân.

5. Sự khác biệt căn bản giữa "người lấy người mang lốt vật" và "người lấy con vật tự nhiên" trong luận án là gì?

• Người lấy người mang lốt vật: Nhân vật mang lốt thực chất là con người tài ba hoặc có nguồn gốc thần tiên bị đày/thử lòng; sau khi kết hôn với người em út/người nghèo khó sẽ trút lốt vĩnh viễn thành người tuấn tú, mang lại kết thúc có hậu.
• Người lấy con vật tự nhiên: Nhân vật tham gia kết hôn thường là người anh/chị tham lam, bất hiếu; con vật không trút lốt mà giữ nguyên bản chất súc vật, hôn nhân tan vỡ như một hình thức trừng phạt đạo đức của tác giả dân gian.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Dương Nguyệt Vân là công trình nghiên cứu chuyên sâu, bao quát và có hệ thống về chủ đề hôn nhân cùng các phong tục liên quan trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu văn học dân gian với tri thức liên ngành dân tộc học và văn hóa học, tác giả đã giải mã thành công các tầng ý nghĩa biểu đạt và cấu trúc nghệ thuật của 616 văn bản truyện kể. Công trình khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc trong quan niệm hôn nhân gia đình của người lao động xưa, đồng thời làm nổi bật tính đa dạng trong thống nhất của bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu một cách hệ thống về chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích và sự phản ánh phong tục hôn nhân của loại truyện này đến nay vẫn chưa có một công trình nào đề cập đến. Kế thừa kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, chúng tôi chọn đề tài Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam cho luận án của mình. Với đề tài này, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích trên diện rộng để có cái nhìn bao quát và toàn diện. Mặt khác, chúng tôi đặt truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân trong môi trư ng văn hóa sống động mà nó đã từng tồn tại để lí giải mối quan hệ giữa truyện cổ t ch và đ i sống văn hóa đ ch thực mà truyện phản ánh.

Hi vọng, với cách tiếp cận này, chúng tôi sẽ có đóng góp mới trong việc nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam. Cơ ở lí thuyết của đề tài 1. Một số vấn đề về truyện cổ tích 1. Khái niệm truyện cổ tích và thời kì ra đời truyện cổ tích Trước khi khoa nghiên cứu văn học dân gian nước ta ra đ i, cách hiểu truyện cổ t ch (hay truyện đ i xưa) thư ng được dùng theo nghĩa rộng, để chỉ chung toàn bộ truyện kể dân gian Từ h n nửa thế kỉ nay, trên c s tiếp thu l luận và kinh nghiệm nghiên cứu truyện dân gian nước ngoài, kết hợp với hoạt động sưu tầm, nghiên cứu truyện dân gian trong nước, các nhà nghiên cứu đã phân chia kho tàng truyện kể dân gian nước ta thành năm loại ch nh: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ t ch, truyện cư i, truyện ngụ ngôn Nh vậy mà phạm vi các hiện tượng được gọi là “cổ t ch” đã được giảm bớt, khái niệm truyện cổ t ch đã được thu hẹp h n Trong giáo trình Văn học dân gian của Hoàng Tiến Tựu, tác giả lí giải: “Ở nước ta, quá trình nghiên cứu truyện cổ tích gắn khá chặt với quá trình nhận thức, khu biệt các loại truyện dân gian khác (như thần thoại, truyền thuyết, truyện cư i, truyện ngụ ngôn, giai thoại…) Trước đây (khoảng từ Cách mạng tháng Tám 1945 tr về trước), danh từ truyện cổ t ch (còn được gọi là “truyện đ i xưa”) thư ng được dùng để chỉ chung hầu như toàn bộ lĩnh vực truyện dân gian truyền miệng kể xuôi (tư ng tự như “truyện cổ dân gian” hay “truyện kể dân gian” sau này) Về sau, phạm vi của truyện cổ t ch được thu hẹp dần, song song với quá trình nhận thức các loại truyện dân gian khác và tách chúng ra khỏi cổ tích” [180, tr.

Tuy nhiên, so với bốn loại truyện còn lại thì truyện cổ t ch vẫn là bộ phận lớn nhất, phức tạp nhất Như vậy, theo cách phân chia này, khái niệm truyện cổ t ch vẫn còn rất rộng và rất khó xác định Trên c s khảo sát những tài liệu ghi chép về truyện cổ dân gian, nhà nghiên cứu của Chu Xuân Diên cho rằng: Thuật ngữ “truyện cổ t ch” được dùng Việt Nam có lẽ muộn nhất cũng là từ thế kỷ XIX. Từ đầu thế kỷ XX tr đi, thuật ngữ này đã được dùng phổ biến Thư ng thì khái niệm “truyện cổ t ch” được hiểu với nghĩa rộng, chỉ các loại truyện dân gian nói chung, do đó, không có sự phân biệt với các khái niệm “truyện đ i xưa”, “truyện cổ”, “truyện cổ dân gian” Song, những năm gần đây, trong giới folklore học ngày càng có xu hướng cố gắng phân biệt “truyện 15 cổ t ch” với truyện dân gian nói chung và với các loại truyện dân gian khác nhau nói riêng như thần thoại, truyền thuyết” [67]. Một xu hướng phổ biến trong việc xác định nội hàm khái niệm truyện cổ tích là việc các nhà nghiên cứu đã nêu lên khá nhiều đặc điểm khác nhau của truyện cổ t ch như: tính phiếm chỉ, t nh tư ng tượng và hư cấu, tính thần kì, tính có hậu, chức năng giáo huấn… Tiêu biểu cho xu hướng này phải kể đến nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh, trong bộ giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam - Văn học dân gian, ông đã không đưa ra một công thức định nghĩa nào về truyện cổ t ch, nhưng những đặc điểm thể loại của truyện cổ t ch được ông phân biệt khi so sánh truyện cổ tích với thần thoại Trong khi đó, nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi đã dựa vào định nghĩa truyện cổ tích của anh em nhà Grimm được phổ biến rộng rãi châu Âu để nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam. Trong chuyên khảo về truyện cổ tích bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Nguyễn Đổng Chi đã xác định ba đặc điểm của cổ t ch như sau: Một là tính chất cố sự; hai là trong sự việc được kể, đừng có yếu tố gì quá xa lạ với bản sắc dân tộc; ba là truyện cổ tích phải thể hiện tư tư ng và tính nghệ thuật, nghĩa là “nó là một tác phẩm văn học hoàn chỉnh hoặc tư ng đối hoàn chỉnh.

Nó là một thể loại đã đạt đến cấp độ cao trong nghệ thuật tự sự truyền miệng, trước khi chuyển sang giai đoạn toàn thịnh của văn xuôi tự sự trong nền văn học viết” [29]. Kế thừa rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyện cổ tích của các nhà nghiên cứu, chúng tôi xác định nội hàm khái niệm truyện cổ tích gồm mấy vấn đề như sau: Thứ nhất, truyện cổ tích xuất hiện và phát triển mạnh trong xã hội phong kiến; thứ hai, về nội dung truyện cổ t ch hướng đến mối quan hệ giữa con ngư i trong gia đình và ngoài xã hội, phản ánh những mâu thuẫn của xã hội, đề cao những con ngư i nhỏ bé tầm thư ng nhất trong xã hội, ca ngợi tình cảm đạo đức của con ngư i trong t nh nhân văn cao nhất, thể hiện những m ước, khát vọng của ngư i dân; thứ ba, về nghệ thuật, truyện cổ t ch được đan dệt b i các motif, nó có kết cấu cốt truyện, yếu tố thần kì, th i gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật đặc trưng; thứ tư, về sự tiếp nhận, truyện cổ tích là loại truyện được ngư i dân yêu thích nhất so với các thể loại tự sự dân gian khác, nó ăn sâu trong tâm thức ngư i dân từ bao đ i nay. 16 Trên c s xác định nội hàm khái niệm truyện cổ tích như trên, đã gợi m cho chúng tôi về th i kì lịch sử ra đ i của thể loại này Đó là th i kì chế độ công xã nguyên thủy tan rã, xã hội có giai cấp, có nhà nước bắt đầu hình thành, nên trong lòng xã hội xuất hiện những giai cấp mới, tầng lớp mới và đi kèm với đó là những mâu thuẫn, xung đột. Sự chuyển biến của đ i sống xã hội với mô hình xã hội đ n lẻ đã dẫn đến sự xuất hiện những nạn nhân mới như: Ngư i mồ côi, ngư i đi , ngư i con riêng… kèm theo đó là những mâu thuẫn, xung đột trong lòng xã hội, trong từng gia tộc, gia đình, vì bỡ ngỡ trước những hình thái xã hội mới, lạ lẫm với những luật lệ và ràng buộc.

Họ phân vân giữa cái cũ và cái mới, cuộc đấu tranh của cái cũ trong lòng xã hội mới lại đưa đến những bi kịch mới (bi kịch hôn nhân gia đình: Tạp hôn và hôn nhân vợ một chồng, quyền thừa kế…) Khi đó, truyện cổ t ch ra đ i như một hình thức nghệ thuật nhằm lí giải các vấn đề xã hội theo xu hướng bảo vệ, bênh vực cho những nạn nhân của xã hội trước những sự thay đổi lớn lao của đ i sống mà con ngư i rất dễ bị đẩy vào những hoàn cảnh bi kịch. Khác với thần thoại, ngư i kể cổ t ch không tin vào điều được kể ra và cũng không nhằm tác động vào lòng tin của ngư i nghe Tuy nhiên, ngư i kể truyện cổ tích đã khéo léo tạo ra một thế giới không có trong thực tại nhưng lại tư ng đồng với thế giới thực tại, nhằm tạo ra một trục liên tư ng cho ngư i nghe, để họ cảm xúc trước những điều xảy ra trong cổ tích làm cho họ yêu cái tốt, ghét cái xấu và ra sức đấu tranh chống lại cái xấu. Cổ tích thật sự là những sáng tạo nghệ thuật và đó là nghệ thuật có chủ tâm. Việc xác định được nội hàm khái niệm và th i điểm ra đ i của truyện cổ tích sẽ là c s khoa học để chúng tôi thực hiện đề tài luận án này.

Nó giúp cho việc phân biệt giữa các thể loại truyện kể dân gian, đặc biệt là việc xác định này về th i điểm ra đ i sẽ giúp cho việc lí giải sự chuyển di từ lịch sử loài ngư i vào trong truyện cổ tích, góp phần lí giải được các mã văn hóa truyền thống còn lưu lại dấu vết chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam. Vấn đề phân loại truyện cổ tích Nhìn chung, giới folklore Việt Nam có ba cách phân loại truyện cổ tích. Cách thứ nhất chia cổ tích thành hai tiểu loại: truyện cổ tích thế sự và truyện cổ tích lịch 17 sử [95]. Cách thứ hai chia truyện cổ tích thành ba tiểu loại: truyện cổ tích thần kì (hoang đư ng), truyện cổ tích thế sự (sinh hoạt), truyện cổ tích lịch sử [29].

Cách thứ ba chia truyện cổ tích thành ba tiểu loại: truyện cổ tích loài vật (truyện cổ tích động vật), truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích sinh hoạt (cổ tích thế sự, cổ tích thế tục, cổ tích hiện thực) [67], [178]. Hiện nay, đa số các nhà nghiên cứu truyện cổ t ch trong và ngoài nước đều tư ng đối thống nhất trong việc phân thể loại truyện cổ tích thành ba tiểu loại ch nh, đó là: truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt. Trong số ba tiểu loại của truyện cổ tích thì truyện cổ tích loài vật là những truyện thư ng hướng về sinh hoạt của "xã hội" loài vật và lấy loài vật làm nhân vật chính, nhất là những con vật gần gũi và có nhiều ảnh hư ng, tác dụng đối với con ngư i. Truyện cổ tích loài vật hướng đến giải thích nguồn gốc loài vật, mô tả đặc điểm và tính cách con vật trong thế giới tự nhiên một cách sinh động, từ đó gắn bản chất loài vật trong cái nhìn của loài ngư i.