Luận án: Khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam - NCS Nguyễn Đình Hòa

Khám phá vai trò của khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh tại Việt Nam, hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Đình Hòa
• Người hướng dẫn: Nguyễn Cảnh Nam
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Khai Thác Khoáng Sản Trong Chiến Lược Tăng Trưởng Xanh Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Nhận xét chung về các công trình hiện có và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRONG TĂNG TRƯỞNG XANH
• 2.1. Cơ sở lý luận về khai thác khoáng sản trong tăng trưởng xanh
• 2.2. Kinh nghiệm quốc tế về khai thác khoáng sản trong việc phát triển bền vững, tăng trưởng xanh đối với nền kinh tế
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRONG CHIẾN LƯỢC TĂNG TRƯỞNG XANH Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng khai thác khoáng sản từ góc nhìn của tăng trưởng xanh
• 3.2. Đánh giá kết quả của khai thác khoáng sản theo tiêu chí tăng trưởng xanh
• 3.3. Những vấn đề đặt ra đối với khai thác khoáng sản trong việc thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh
• 3.4. Đánh giá chung về khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN, ĐỔI MỚI KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRONG CHIẾN LƯỢC TĂNG TRƯỞNG XANH Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh quốc tế, trong nước thời gian tới và những vấn đề đặt ra đối với khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh
• 4.2. Quan điểm, định hướng về khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh
• 4.3. Các giải pháp về khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các bảng số liệu, hình vẽ
• Phụ lục 2: Danh mục các hình ảnh từ khảo sát thực tiễn minh họa về thực trạng khai thác khoáng sản

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khai Thác Khoáng Sản Và Tăng Trưởng Xanh

Tài nguyên khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Với hơn 5000 mỏ và điểm mỏ, ngành công nghiệp khai khoáng đã có những đóng góp đáng kể vào tăng trưởng GDP, thu ngân sách và tạo việc làm. Tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên này cũng đặt ra nhiều thách thức lớn đối với tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Các vấn đề như khai thác ồ ạt, hiệu quả sử dụng tài nguyên thấp, tổn thất cao và tác động tiêu cực đến môi trường đang trở nên cấp bách. Cần có những thay đổi căn bản trong cách tiếp cận và quản lý để đảm bảo ngành khai khoáng có thể đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển kinh tế theo hướng bền vững và thân thiện với môi trường.

1.1. Tiềm Năng Khoáng Sản Việt Nam Cơ Hội Và Thách Thức

Việt Nam sở hữu nguồn khoáng sản phong phú, tạo ra cơ hội lớn cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc khai thác thiếu quy hoạch và quản lý tài nguyên yếu kém có thể dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và gây ô nhiễm môi trường. Cần có chiến lược khai thác khoáng sản bền vững để tối ưu hóa lợi ích kinh tế đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.2. Tăng Trưởng Xanh Định Hướng Phát Triển Bền Vững Cho Việt Nam

Tăng trưởng xanh là chiến lược phát triển kinh tế theo hướng hiệu quả và bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách và chiến lược quan trọng, trong đó nhấn mạnh vai trò của bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Ngành khai khoáng cần chuyển đổi để phù hợp với định hướng tăng trưởng xanh và góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia.

1.3. Mối Liên Hệ Giữa Khai Thác Khoáng Sản Và Tăng Trưởng Xanh

Khai thác khoáng sản có thể đóng góp vào tăng trưởng xanh thông qua việc áp dụng công nghệ tiên tiến, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu tác động đến môi trường. Tuy nhiên, nếu không được quản lý tốt, hoạt động khai thác có thể gây ra ô nhiễm, suy thoái tài nguyên và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Cần có sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường để đảm bảo phát triển bền vững.

II. Thách Thức Khai Thác Khoáng Sản Bền Vững Tại Việt Nam

Ngành khai thác khoáng sản ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Tình trạng khai thác khoáng sản trái phép diễn ra phổ biến, gây thất thoát tài nguyên và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Các doanh nghiệp khai khoáng chủ yếu có quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu và trình độ quản lý còn hạn chế. Việc đánh giá tác động môi trường chưa được thực hiện đầy đủ và hiệu quả. Các quy định pháp luật về quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường còn nhiều bất cập và chưa được thực thi nghiêm minh. Những thách thức này đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và mạnh mẽ để đảm bảo ngành khai khoáng phát triển bền vững.

2.1. Khai Thác Khoáng Sản Trái Phép Nguyên Nhân Và Hậu Quả

Khai thác khoáng sản trái phép gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng như thất thoát tài nguyên, ô nhiễm môi trường, mất an ninh trật tự và ảnh hưởng đến đời sống của người dân địa phương. Nguyên nhân của tình trạng này bao gồm quản lý lỏng lẻo, chế tài xử phạt chưa đủ mạnh và sự tham gia của các nhóm lợi ích. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi khai thác khoáng sản trái phép để bảo vệ tài nguyên và môi trường.

2.2. Công Nghệ Lạc Hậu Và Tổn Thất Trong Khai Thác Khoáng Sản

Công nghệ khai thác lạc hậu dẫn đến tổn thất tài nguyên lớn và gây ô nhiễm môi trường. Tỷ lệ thu hồi khoáng sản thấp và lượng chất thải rắn, chất thải lỏng lớn gây ảnh hưởng đến chất lượng môi trường. Việc đầu tư vào công nghệ khai thác tiên tiến và công nghệ xanh là cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

2.3. Tác Động Tiêu Cực Đến Môi Trường Và Sinh Kế Cộng Đồng

Hoạt động khai thác khoáng sản gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường như ô nhiễm đất, nước, không khí, suy thoái rừng và mất đa dạng sinh học. Ngoài ra, khai thác khoáng sản còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương, gây ra tranh chấp đất đai và các vấn đề xã hội khác. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và hỗ trợ cộng đồng địa phương để giảm thiểu tác động tiêu cực của khai thác khoáng sản.

III. Giải Pháp Khai Thác Khoáng Sản Bền Vững Cho Tăng Trưởng Xanh

Để giải quyết những thách thức và đảm bảo ngành khai khoáng phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý tài nguyên khoáng sản và bảo vệ môi trường. Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các vi phạm. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ tiên tiến và công nghệ xanh. Nâng cao năng lực quản lý và trình độ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình ra quyết định liên quan đến khai thác khoáng sản.

3.1. Hoàn Thiện Chính Sách Quản Lý Tài Nguyên Khoáng Sản

Cần rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý tài nguyên khoáng sản để đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và hiệu quả. Các quy định cần rõ ràng, cụ thể và phù hợp với thực tiễn. Cần tăng cường phân cấp quản lý cho các địa phương, đồng thời nâng cao năng lực quản lý cho đội ngũ cán bộ. Việc công khai thông tin về quy hoạch khoáng sản và giấy phép khai thác là rất quan trọng để đảm bảo sự giám sát của cộng đồng.

3.2. Đầu Tư Vào Công Nghệ Khai Thác Tiên Tiến Và Thân Thiện Với Môi Trường

Việc đầu tư vào công nghệ khai thác tiên tiến và công nghệ xanh là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Cần khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn môi trường cao và thực hiện các biện pháp phục hồi môi trường sau khai thác. Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh và khuyến khích kinh tế tuần hoàn trong ngành khai khoáng.

3.3. Nâng Cao Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp Khai Khoáng CSR

Doanh nghiệp khai khoáng cần có trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) cao hơn, không chỉ tập trung vào lợi nhuận mà còn quan tâm đến bảo vệ môi trường và cải thiện đời sống của cộng đồng địa phương. Cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình ra quyết định và đảm bảo rằng người dân địa phương được hưởng lợi từ hoạt động khai thác. Việc công khai thông tin về tác động kinh tế xã hội và môi trường của dự án là cần thiết để tạo sự tin tưởng và hợp tác.

IV. Ứng Dụng Kinh Tế Tuần Hoàn Trong Khai Thác Khoáng Sản

Kinh tế tuần hoàn là một mô hình kinh tế hướng đến việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm thiểu chất thải và kéo dài tuổi thọ sản phẩm. Áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong khai thác khoáng sản giúp giảm thiểu tác động môi trường, tiết kiệm chi phí và tạo ra giá trị gia tăng. Các biện pháp có thể áp dụng bao gồm tái chế chất thải khai thác, sử dụng vật liệu tái chế trong quá trình khai thác và phát triển các sản phẩm khoáng sản có thể tái chế.

4.1. Tái Chế Chất Thải Khai Thác Giảm Thiểu Ô Nhiễm Môi Trường

Chất thải khai thác thường chứa các chất độc hại gây ô nhiễm môi trường. Việc tái chế chất thải khai thác không chỉ giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra nguồn nguyên liệu thứ cấp. Cần có công nghệ và chính sách hỗ trợ việc tái chế chất thải khai thác để giảm thiểu tác động môi trường và tiết kiệm tài nguyên.

4.2. Sử Dụng Vật Liệu Tái Chế Trong Quá Trình Khai Thác

Việc sử dụng vật liệu tái chế trong quá trình khai thác giúp giảm thiểu nhu cầu khai thác tài nguyên mới và giảm lượng chất thải phát sinh. Các vật liệu tái chế có thể được sử dụng trong xây dựng hạ tầng mỏ, làm vật liệu san lấp và các ứng dụng khác. Cần có chính sách khuyến khích việc sử dụng vật liệu tái chế trong ngành khai khoáng.

4.3. Phát Triển Sản Phẩm Khoáng Sản Có Thể Tái Chế

Việc phát triển các sản phẩm khoáng sản có thể tái chế giúp kéo dài tuổi thọ sản phẩm và giảm thiểu lượng chất thải sau khi sử dụng. Các sản phẩm này cần được thiết kế để dễ dàng tháo rời, tái chế và sử dụng lại. Cần có tiêu chuẩn môi trường và chính sách khuyến khích việc sản xuất các sản phẩm khoáng sản có thể tái chế.

V. Quy Hoạch Khoáng Sản Gắn Liền Với Phát Triển Kinh Tế Xanh

Quy hoạch khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo khai thác tài nguyên một cách hiệu quả và bền vững. Quy hoạch cần phải tích hợp các yếu tố bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế xanh và an sinh xã hội. Cần xác định rõ các khu vực khai thác tiềm năng, các khu vực cấm khai thác và các khu vực cần bảo tồn. Quy hoạch cũng cần phải dự báo nhu cầu khoáng sản trong tương lai và đảm bảo nguồn cung ổn định cho nền kinh tế.

5.1. Tích Hợp Yếu Tố Môi Trường Trong Quy Hoạch Khoáng Sản

Quy hoạch khoáng sản cần phải tích hợp các yếu tố môi trường ngay từ giai đoạn đầu. Cần thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM) một cách nghiêm túc và đưa ra các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực. Quy hoạch cũng cần phải xác định các khu vực nhạy cảm về môi trường và đưa ra các biện pháp bảo vệ.

5.2. Đảm Bảo An Ninh Năng Lượng Quốc Gia Từ Tài Nguyên Khoáng Sản

Một số khoáng sản đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Quy hoạch cần phải ưu tiên khai thác các khoáng sản này và đảm bảo nguồn cung ổn định cho các ngành công nghiệp quan trọng. Đồng thời, cần thúc đẩy việc sử dụng năng lượng tái tạo để giảm thiểu sự phụ thuộc vào các khoáng sản hóa thạch.

5.3. Hợp Tác Quốc Tế Chia Sẻ Kinh Nghiệm Về Khai Thác Bền Vững

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ về khai thác khoáng sản bền vững. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn. Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khai thác khoáng sản để nâng cao năng lực và đảm bảo phát triển bền vững.

VI. Tương Lai Ngành Khai Khoáng Hướng Tới Tăng Trưởng Xanh

Ngành khai khoáng Việt Nam cần phải chuyển đổi mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu của tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Cần có sự thay đổi trong tư duy và hành động của các nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng. Việc áp dụng công nghệ xanh, kinh tế tuần hoàn và quản lý tài nguyên hiệu quả là chìa khóa để xây dựng một ngành khai khoáng bền vững và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu này.

6.1. Tăng Cường Giáo Dục Và Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao

Để đáp ứng yêu cầu của tăng trưởng xanh, cần có đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong ngành khai khoáng. Cần tăng cường giáo dục và đào tạo về công nghệ xanh, quản lý môi trường và kinh tế tuần hoàn. Việc liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp là rất quan trọng để đảm bảo chương trình đào tạo đáp ứng nhu cầu thực tế.

6.2. Xây Dựng Chuỗi Cung Ứng Khoáng Sản Bền Vững Và Minh Bạch

Cần xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản bền vững và minh bạch, từ khai thác đến chế biến và tiêu thụ. Cần đảm bảo rằng tất cả các giai đoạn trong chuỗi cung ứng đều tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội. Việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm và công khai thông tin về chuỗi cung ứng là cần thiết để tạo sự tin tưởng cho người tiêu dùng.

6.3. Phát Triển Ngành Công Nghiệp Chế Biến Sâu Khoáng Sản

Thay vì xuất khẩu khoáng sản thô, cần phát triển ngành công nghiệp chế biến sâu khoáng sản để tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và giảm thiểu tác động đến môi trường. Việc đầu tư vào công nghệ chế biến tiên tiến và công nghệ xanh là cần thiết để tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao và thân thiện với môi trường. Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào ngành công nghiệp chế biến sâu khoáng sản.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Đình Hòa tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của Nguyễn Cảnh Nam, bảo vệ năm 2016 thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số: 62 31 01 05).

Về tính cấp thiết, tài nguyên thiên nhiên và khoáng sản là yếu tố đầu vào của sản xuất, gắn liền với lợi thế so sánh của quốc gia. Việt Nam có tiềm năng khoáng sản với hơn 5.000 mỏ và điểm mỏ của hơn 60 loại khoáng sản. Ngành công nghiệp khai khoáng thời gian qua đã có những đóng góp cho tăng trưởng GDP, thu ngân sách nhà nước và giải quyết việc làm. Tuy nhiên, hoạt động này đang bộc lộ nhiều hạn chế đối với mục tiêu phát triển bền vững và tăng trưởng xanh. Thực trạng khai thác diễn ra ồ ạt, hiệu quả sử dụng tài nguyên thấp, tỷ lệ tổn thất cao khiến nhiều loại tài nguyên khoáng sản có nguy cơ bước vào thời kỳ cạn kiệt. Công tác cấp phép khai thác thiếu hợp lý, xuất hiện tình trạng chia nhỏ khu vực khai thác. Phần lớn doanh nghiệp khai khoáng có quy mô nhỏ, kỹ thuật lạc hậu, tay nghề lao động hạn chế. Khoáng sản khai thác chủ yếu xuất khẩu ở dạng thô, chưa gắn kết với công nghiệp chế biến sâu trong nước, dẫn đến nguy cơ "chảy máu tài nguyên". Mặt khác, hoạt động khai khoáng thải ra khối lượng lớn đất đá thải, tác động tiêu cực tới môi trường, sinh kế và hạ tầng giao thông dân sinh. Lợi ích từ khai thác có xu hướng nghiêng về phía các doanh nghiệp mỏ, tiềm ẩn nguy cơ hình thành nhóm lợi ích và gây méo mó chính sách, đẩy nền kinh tế đối mặt với bẫy "lời nguyền tài nguyên".

Trong bối cảnh Việt Nam thực hiện tái cơ cấu kinh tế chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, chịu tác động của biến đổi khí hậu và cam kết hội nhập quốc tế, Chính phủ đã ban hành "Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2011-2020" (Quyết định số 432/TTg ngày 12/4/2012) và "Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2011-2020 và tầm nhìn đến 2050" (Quyết định số 1393/QĐ-TTg ngày 25/9/2012). Chiến lược tăng trưởng xanh đặt ra ba nhiệm vụ trọng tâm: giảm cường độ phát thải khí nhà kính, xanh hóa sản xuất, và xanh hóa lối sống gắn với tiêu dùng bền vững. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu hiện có tại Việt Nam chủ yếu giải quyết bài toán kỹ thuật mỏ đơn thuần hoặc đo lường đóng góp qua sản lượng xuất khẩu; chưa đánh giá đầy đủ tác động nhiều mặt dựa trên tổng chi phí - lợi ích, chi phí cơ hội và chi phí bồi hoàn tài nguyên; nguyên tắc cốt lõi của phát triển bền vững chưa được tích hợp trong hoạch định chính sách khoáng sản dài hạn; đặc biệt chưa có hệ thống tiêu chí định lượng và phương pháp tính toán chỉ số tổng hợp để theo dõi xu hướng phát triển bền vững của ngành khai khoáng theo chuỗi thời gian.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận về khai thác khoáng sản trong tăng trưởng xanh; đánh giá thực trạng khai thác khoáng sản ở Việt Nam theo các tiêu chí tăng trưởng xanh; từ đó đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp cho hoạt động khai thác khoáng sản trong quá trình thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận và thực tiễn về khai thác khoáng sản trong tăng trưởng xanh.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam.
3. Đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp về khai thác khoáng sản trong quá trình thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam.

Luận án tập trung giải đáp hai câu hỏi nghiên cứu chính:

1. Khai thác khoáng sản ở Việt Nam đã theo hướng tăng trưởng xanh chưa? (Câu hỏi này hướng đến việc xác định xu hướng diễn biến tốt lên hay xấu đi theo thời gian thay vì đưa ra kết luận xanh hay chưa xanh tuyệt đối do tính chất đánh đổi giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường).
2. Việc khai thác khoáng sản (duy trì theo phương thức khai thác như hiện nay) ảnh hưởng gì và như thế nào tới việc thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hiệu quả kinh tế, tác động đến xã hội và môi trường của khai thác khoáng sản trong quá trình thực hiện chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Nghiên cứu tập trung vào hai chiều cạnh gồm khai thác khoáng sản theo hướng tăng trưởng xanh (nội bộ ngành khai khoáng) và đóng góp của khai khoáng vào kết quả chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia, trọng tâm là các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường. Luận án không đi sâu vào khía cạnh kỹ thuật công nghệ xanh hóa mỏ thuần túy và không nghiên cứu sâu chuỗi sử dụng khoáng sản sau chế biến.
• Về không gian: Hoạt động khai thác khoáng sản trên lãnh thổ Việt Nam.
• Về thời gian: Tập trung nghiên cứu dữ liệu và chính sách trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được phân chia thành hai nhóm công trình quốc tế và trong nước:

Các nghiên cứu quốc tế:

• Mối quan hệ giữa vốn tài nguyên và tăng trưởng kinh tế: Bắt nguồn từ việc mở rộng mô hình tân cổ điển của Solow (1956), Stiglitz (1974) và Dasgupta & Heal (1979) đã đưa vốn tài nguyên vào hàm sản xuất để đánh giá độ co giãn và khả năng thay thế giữa các yếu tố đầu vào. Gylfason & Zoega (2001), Cai và cộng sự (2011), Sturgill & Zuleta (2013) sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas mở rộng có biến vốn tài nguyên để kiểm định tác động tới đầu tư và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2008) về đo lường của cải các quốc gia thế kỷ 21 khẳng định tài nguyên không tái tạo là cấu phần trọng yếu của cải quốc gia.
• Luận điểm "lời nguyền tài nguyên": Sachs & Warner (1995, 1999, 2001) chỉ ra nghịch lý các nước giàu tài nguyên có xu hướng tăng trưởng chậm hơn do biến động vĩ mô và suy giảm năng lực cạnh tranh ("căn bệnh Hà Lan"). Crowson (2009) chứng minh mối liên hệ giữa xuất khẩu khoáng sản và tăng trưởng GDP. Gylfason (2001) cùng Douangngeune và cộng sự (2005) lập luận việc phụ thuộc tài nguyên làm suy giảm đầu tư công cho giáo dục. Ngược lại, một số nghiên cứu thực nghiệm của Philippot (2010), Ahrend (2002), Brunnschweiler (2010) cho thấy tài nguyên khoáng sản đóng góp tích cực cho tăng trưởng tại các nền kinh tế chuyển đổi và Liên bang Nga.
• Phân chia lợi ích trong khai khoáng: Ngân hàng Thế giới (2011) thí điểm khung lý thuyết phân chia lợi ích tại Ghana và Papua New Guinea; Viện CMI (2012) nghiên cứu tại Tanzania; Owens (2011) phân tích quy định trích tỷ lệ lợi nhuận cho cộng đồng tại Australia; Morgandi (2010) khảo sát phân bổ nguồn thu khoáng sản giữa các cấp chính quyền tại bảy quốc gia giàu tài nguyên.
• Tăng trưởng xanh và công nghiệp xanh: Khái niệm và khung chiến lược được phát triển bởi UNEP (2011a), UNEP & ILO (2008) về việc làm xanh, UNESCAP (2012), OECD (2011), Reilly (2012), UNIDO (2010, 2011a, 2011b, 2012) và Viện SERI (2009, 2010, 2011, 2012) về năng suất tài nguyên. Trái lại, Michaels & Murphy (2009), Morris và cộng sự (2011), Ngân hàng Thế giới (2012) và Copeland (2012) đặt ra các hoài nghi về rủi ro của việc gia tăng thuế phí môi trường khiến doanh nghiệp dịch chuyển địa điểm sản xuất.
• Phương pháp tính chỉ số phát triển bền vững (SDI): Fernández & Sánchez (2009) sử dụng chuẩn hóa Z-score; Singh (2007) và Satish và cộng sự (2013) dùng thang đo Likert và so sánh cặp đôi; Barrera-Roldán & Saldívar-Valdés (2002) áp dụng phương pháp chuẩn hóa Max-Min tương tự chỉ số HDI.

Các nghiên cứu trong nước:

• Tiềm năng, trữ lượng và kỹ thuật: Lê Văn Thành (2004), Trần Văn Trị (2000), Dương Hồng Phi & Doãn Duy Cầm (1998) tập trung vào phân bố địa chất; Hoàng Văn Khanh (2008) chỉ rõ thực trạng lãng phí và tổn thất tài nguyên trong khai thác.
• Thể chế, chính sách và tài chính: Lại Văn Mạnh (2016) nghiên cứu chính sách tài chính trong quản lý khoáng sản bền vững; Hà Tất Thắng (2015) phân tích an toàn vệ sinh lao động trong khai thác đá; Phạm Thủy Chung (2012) rà soát pháp luật khai thác chế biến; Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2012), VCCI & Viện Tư vấn phát triển (2011), Viện Tư vấn phát triển (2010), Bộ Tài nguyên và Môi trường (2009), Ngân hàng Thế giới (2010) và Nguyễn Thị Mai Hương (2008) đánh giá thực trạng thu thuế tài nguyên, thất thoát nguồn thu và tính khả thi của Luật Khoáng sản.
• Môi trường, xã hội và tăng trưởng xanh: Trung tâm Nghiên cứu giới và gia đình (2013) phân tích tác động khai khoáng theo giới; Trần Thanh Thủy và cộng sự (2012) khảo sát tác động môi trường và sinh kế dân sinh; Đặng Trung Thuận (2010, 2012) cảnh báo sa mạc hóa từ khai thác titan miền Trung và rủi ro bùn đỏ từ bôxit Tây Nguyên; Đào Trọng Hưng và cộng sự (2010) nghiên cứu ô nhiễm than Quảng Ninh; Nguyễn Danh Sơn (2009) đo lường chất thải rắn tại 8 tỉnh phía Bắc; Trung tâm Y tế dự phòng Bình Định (2009) khảo sát môi trường lao động mỏ; Nguyễn Cảnh Nam, Nguyễn Quang Tuyên và Đinh Văn Sơn (2010) xây dựng tiêu chí phát triển bền vững cho doanh nghiệp mỏ; Trần Ngọc Ngoạn và cộng sự (2016), Nguyễn Văn Tài (2011), Nguyễn Thế Chinh (2011), Trung Đức (2012), Bùi Tất Thắng (2012), Nguyễn Trọng Hoài (2012), Lê Anh Tuấn & Phương Hoàng Kim (2012), UNIDO (2011, 2012), Vũ Tuấn Anh và cộng sự (2015), UNDP (2012, 2014) và CIEM (2012) bàn về kinh tế xanh và chính sách tài khóa nhiên liệu hóa thạch.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trong nước chủ yếu tiếp cận theo từng vấn đề riêng lẻ, chưa đặt hoạt động khai khoáng vào mô hình tái cấu trúc kinh tế theo hướng tăng trưởng xanh. Luận án giải quyết khoảng trống về việc thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá toàn diện, xây dựng phương pháp tính toán chỉ số phát triển bền vững (SDI) ngành khai khoáng theo chuỗi thời gian, và làm rõ cơ chế tái đầu tư nguồn thu khoáng sản vào vốn con người và vốn tự nhiên nhằm tránh bẫy "lời nguyền tài nguyên".

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các nền tảng lý thuyết kinh tế học tài nguyên và tăng trưởng:

• Khái niệm về khoáng sản và khai thác khoáng sản: Áp dụng khái niệm theo Luật Khoáng sản năm 2010 (Điều 2), quy định khoáng sản bao gồm cả khoáng vật ở bãi thải mỏ và vùng chưa thể khai thác dưới biển sâu. Về hoạt động khai khoáng, luận án tiếp cận theo định nghĩa chuỗi của Ngân hàng Thế giới (2009a) và Paul Collier (Đại học Oxford), gồm các công đoạn: quy hoạch, cấp hợp đồng/giấy phép, giám sát quá trình khai thác, thu ngân sách, quản lý phân bổ nguồn thu và thực hiện các dự án phục vụ phát triển bền vững.
• Quan niệm về tăng trưởng xanh: Tích hợp định nghĩa của UNEP (2011a), Ngân hàng Thế giới (2012), UNIDO (2012) và Quyết định số 1393/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, nhấn mạnh tăng trưởng xanh là phương thức tăng trưởng dựa trên nâng cao năng suất các yếu tố đầu vào, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới công bằng xã hội.
• Lý thuyết kinh tế về tài nguyên không tái tạo:
  • Quy tắc Hotelling (1931): Xác định mức khai thác tối ưu khi tốc độ tăng giá tài nguyên ròng bằng tỷ lệ chiết khấu, phản ánh tính khan hiếm theo thời gian để điều tiết sản lượng khai thác.
  • Quy tắc Hartwick (1977) dựa trên mô hình Solow (1974) và phát triển bởi Hamilton (1995): Mức tiêu dùng cố định liên thế hệ có thể được duy trì nếu toàn bộ lợi tức (địa tô kinh tế) từ khai thác tài nguyên không tái tạo được tái đầu tư vào vốn vật chất và vốn con người (giáo dục, y tế).
  • Lý thuyết "Lời nguyền tài nguyên" và "Căn bệnh Hà Lan": Giải thích nguy cơ suy giảm sức cạnh tranh công nghiệp do biến động tỷ giá hối đoái thực, sự chuyển dịch méo mó nguồn lực và hiện tượng tìm kiếm đặc lợi (rent-seeking).
  • Cơ sở quản trị khai khoáng và công cụ kinh tế: Cơ chế quản trị giữa ba chủ thể (Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng địa phương) và sự kết hợp giữa công cụ mệnh lệnh kiểm soát với các công cụ kinh tế (thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền cấp quyền khai thác, quỹ ký quỹ phục hồi môi trường).

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính:
  • Phương pháp so sánh: So sánh chuỗi thời gian các giai đoạn chính sách và so sánh chéo giữa các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, môi trường của tăng trưởng xanh.
  • Phương pháp phân tích: Phân tích thống kê số liệu kinh tế - xã hội và điều tra doanh nghiệp từ năm 2000 đến năm 2016; phân tích chính sách về tính đồng bộ pháp luật, tính khả thi khi khai thác hầm lò xuống sâu làm tăng chi phí nhưng thuế tài nguyên tăng, tính phù hợp của phân cấp quản lý cho cấp huyện.
  • Phương pháp điều tra, khảo sát thực tiễn: Thực hiện khảo sát thực tế, phỏng vấn sâu đại diện chính quyền 3 cấp (tỉnh, huyện, xã), doanh nghiệp và người dân tại: khai thác titan ở tỉnh Bình Định; khai thác quặng sắt và volfram ở tỉnh Thái Nguyên; khai thác bôxit tại Tân Rai (Lâm Đồng) và Nhân Cơ (Đắk Nông).
  • Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa luận điểm từ các dữ liệu định tính và định lượng.
• Phương pháp định lượng:
  • Tính chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI): Đo lường mức độ tập trung và thu hút của ngành công nghiệp khai khoáng đối với các địa phương có mỏ.
  • Xây dựng và tính toán chỉ số phát triển bền vững (SDI): Chuẩn hóa dữ liệu các chỉ tiêu thành phần kinh tế, xã hội, môi trường theo chuỗi thời gian để xác định xu hướng tăng trưởng xanh của ngành khai khoáng Việt Nam.
  • Mô hình kinh tế lượng: Ước lượng mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng khai thác khoáng sản và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Các văn bản quy phạm pháp luật, chiến lược của Đảng và Nhà nước; số liệu điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê (giai đoạn 2000-2014/2016); niên giám thống kê; báo cáo của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tài chính.
• Dữ liệu sơ cấp: Biên bản phỏng vấn sâu cán bộ quản lý địa phương, phiếu khảo sát và thông tin phỏng vấn trực tiếp doanh nghiệp, người dân tại Bình Định, Thái Nguyên, Lâm Đồng, Đắk Nông.

Nhóm phương pháp	Công cụ / Kỹ thuật cụ thể	Mục đích và phạm vi áp dụng	Nguồn dữ liệu sử dụng
Định tính	So sánh chuỗi thời gian và so sánh chéo	Đánh giá chuyển biến chính sách khoáng sản và hệ quả theo tiêu chí tăng trưởng xanh	Văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo chính sách giai đoạn 2000-2016
	Phân tích chính sách	Đánh giá tính đồng bộ, khả thi của thuế tài nguyên, phân cấp quản lý cấp huyện	Luật Khoáng sản, các Nghị định, Thông tư tài chính
	Khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu	Khảo sát tác động môi trường, sinh kế và bất cập chính sách tại 4 địa bàn trọng điểm	Khảo sát tại Bình Định (titan), Thái Nguyên (sắt, volfram), Lâm Đồng và Đắk Nông (bôxit)
Định lượng	Chỉ số tập trung HHI	Đo lường mức độ tập trung không gian và thu hút đầu tư của ngành khai khoáng	Số liệu điều tra doanh nghiệp Tổng cục Thống kê
	Chỉ số phát triển bền vững (SDI)	Đánh giá xu hướng tổng hợp ngành khai khoáng theo 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường)	Chuỗi số liệu thống kê ngành khai khoáng Việt Nam
	Mô hình kinh tế lượng hồi quy	Đánh giá tương quan giữa tốc độ tăng trưởng khai thác và tăng trưởng TFP	Dữ liệu vĩ mô và điều tra doanh nghiệp giai đoạn nghiên cứu

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước thành các nhóm chủ đề cụ thể:

• Về nghiên cứu quốc tế: Điểm lại các công trình về vai trò của vốn tài nguyên trong tăng trưởng kinh tế (Stiglitz 1974; Dasgupta & Heal 1979; Gylfason & Zoega 2001; Cai và cs 2011; Sturgill & Zuleta 2013; Báo cáo Ngân hàng Thế giới 2008); các công trình nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm về "lời nguyền tài nguyên" (Sachs & Warner 1995, 1999, 2001; Crowson 2009; Gylfason 2001; Philippot 2010; Ahrend 2002); các nghiên cứu phân chia lợi ích mỏ (World Bank 2011; CMI 2012; Owens 2011; Morgandi 2010); tài liệu về tăng trưởng xanh và công nghiệp xanh (UNEP 2011a; UNESCAP 2012; OECD 2011; UNIDO 2010, 2011, 2012; SERI 2009-2012) cùng các nghiên cứu phản biện rủi ro chính sách xanh (Michaels & Murphy 2009; World Bank 2012; Copeland 2012); các phương pháp tính toán chỉ số phát triển bền vững SDI (Fernández & Sánchez 2009; Singh 2007; Satish và cs 2013; Barrera-Roldán & Saldívar-Valdés 2002).
• Về nghiên cứu trong nước: Tổng kết các nghiên cứu trữ lượng kỹ thuật (Lê Văn Thành 2004; Trần Văn Trị 2000; Hoàng Văn Khanh 2008); thể chế chính sách và tài chính (Lại Văn Mạnh 2016; Hà Tất Thắng 2015; VCCI & VIDS 2011; World Bank 2010); tác động môi trường và xã hội của khai khoáng (Trung tâm Nghiên cứu giới và gia đình 2013; Trần Thanh Thủy và cs 2012; Đặng Trung Thuận 2010, 2012; Đào Trọng Hưng và cs 2010; Nguyễn Cảnh Nam và cs 2010); các công trình về tăng trưởng xanh tại Việt Nam (Trần Ngọc Ngoạn và cs 2016; Nguyễn Văn Tài 2011; Nguyễn Thế Chinh 2011; Bùi Tất Thắng 2012; Vũ Tuấn Anh và cs 2015; UNDP 2012, 2014; CIEM 2012).
• Tiểu kết chương khẳng định: Các nghiên cứu trước chưa đưa ra được bộ chỉ tiêu đánh giá tăng trưởng xanh chuyên biệt cho ngành khai khoáng, thiếu việc tính toán chỉ số tổng hợp SDI theo chuỗi thời gian để nhận diện xu hướng phát triển thực tế tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về khai thác khoáng sản trong tăng trưởng xanh

Chương 2 làm rõ các khái niệm, cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế:

• Luận giải khái niệm khoáng sản theo Luật Khoáng sản 2010 và hoạt động khai khoáng theo chuỗi giá trị 5 công đoạn của Ngân hàng Thế giới (2009a). Phân tích nội hàm tăng trưởng xanh theo UNEP, WB, UNIDO và Quyết định số 1393/QĐ-TTg, chỉ rõ tăng trưởng xanh là phương thức để đạt được phát triển bền vững trên ba trụ cột kinh tế, môi trường, xã hội.
• Trình bày cơ sở lý thuyết kinh tế tài nguyên không tái tạo gồm: Quy tắc khai thác tối ưu Hotelling (1931); Quy tắc Hartwick (1977) về tái đầu tư tiền thu từ tài nguyên vào vốn con người và vốn sản xuất để duy trì phúc lợi liên thế hệ; phân tích nguyên nhân "lời nguyền tài nguyên" qua bốn khía cạnh (căn bệnh Hà Lan, bất ổn vĩ mô, suy giảm đầu tư giáo dục, tham nhũng và tìm kiếm đặc lợi).
• Phân tích cơ sở quản trị khai khoáng (cấp phép minh bạch qua đấu giá, quản trị môi trường, quản trị nguồn thu) và sự kết hợp giữa công cụ kinh tế với pháp luật.
• Xây dựng khung phân tích và hệ thống tiêu chí đánh giá khai thác khoáng sản trên quan điểm tăng trưởng xanh (Bảng 2.1). Trình bày mô hình tách rời tài nguyên và tác động môi trường trong tăng trưởng kinh tế (Hình 2.1). Khái quát kinh nghiệm quốc tế về khai khoáng bền vững và rút ra bài học cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam

Chương 3 trình bày các kết quả đánh giá thực trạng dựa trên hệ thống số liệu thực nghiệm và khảo sát:

• Về khía cạnh kinh tế: Đánh giá đóng góp của công nghiệp khai khoáng vào GDP (Bảng 3.1) và đóng góp vào ngân sách nhà nước (Bảng 3.2). Phân tích tỷ lệ giá trị gia tăng trong tổng giá trị sản xuất công nghiệp của ngành khai khoáng (Bảng 3.3). Đánh giá xu hướng khai thác giai đoạn 1980-2013 (Hình 3.1), xu hướng năng suất tài nguyên (Hình 3.3). Phân tích tình hình tổn thất than tại các mỏ của Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (Bảng 3.4), tính toán chỉ số tập trung không gian HHI và EG của ngành (Bảng 3.5), phân tích tương quan giữa tăng trưởng khai thác và tăng trưởng TFP (Hình 3.8). Kết quả cho thấy tăng trưởng khai khoáng chủ yếu dựa vào gia tăng sản lượng thô, năng suất tài nguyên và TFP chưa được cải thiện tương xứng.
• Về khía cạnh môi trường: Hoạt động khai thác làm gia tăng phát thải khí nhà kính (tốc độ tăng khai thác than đi liền với phát thải CO2 thể hiện qua Hình 3.4 và Hình 3.7). Khảo sát tại Bình Định cho thấy khai thác titan phá hủy rừng phòng hộ ven biển, làm gia tăng hiện tượng cát bay và sa mạc hóa; khai thác sắt tại Thái Nguyên tạo lượng đất đá thải lớn; khai thác bôxit tại Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ an toàn hồ bùn đỏ. Tình hình chi ngân sách cho sự nghiệp môi trường còn hạn chế so với quy mô tác động (Bảng 3.6).
• Về khía cạnh xã hội: Phân tích số lao động làm việc trong ngành (Hình 3.2), tốc độ tăng trưởng khai thác và tốc độ tăng tiền lương tại các doanh nghiệp (Hình 3.5). Khảo sát thực tế chỉ ra mâu thuẫn trong phân chia lợi ích: người dân địa phương chịu ô nhiễm bụi, tiếng ồn, suy giảm nguồn nước và hỏng đường giao thông nhưng tỷ lệ trích nộp ngân sách phục vụ an sinh tại chỗ còn thấp.
• Đánh giá tổng hợp: Xây dựng và tính toán các chỉ số thành phần kinh tế, xã hội, môi trường và chỉ số SDI tổng hợp ngành công nghiệp khai khoáng Việt Nam (Hình 3.6), chứng minh xu hướng phát triển của ngành thời gian qua chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của chiến lược tăng trưởng xanh.

Chương 4: Đề xuất hoàn thiện, đổi mới khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam

Chương 4 xây dựng định hướng và nhóm giải pháp chính sách:

• Phân tích bối cảnh quốc tế và trong nước: Cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu, hội nhập chuỗi giá trị và thực tế tài nguyên mỏ lộ thiên cạn kiệt, buộc các mỏ phải khai thác hầm lò xuống sâu làm chi phí gia tăng.
• Xác định quan điểm và định hướng: Khai thác khoáng sản phải phục vụ mục tiêu phát triển bền vững quốc gia; gắn khai thác thô với chế biến sâu; vận dụng quy tắc Hartwick để sử dụng nguồn thu khoáng sản đầu tư phát triển vốn con người, hạ tầng và bảo vệ môi trường; đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư địa phương.
• Đề xuất các nhóm giải pháp:
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế: Đổi mới quy trình cấp phép khai thác thông qua đấu giá quyền khai thác mỏ công khai thay cho cơ chế xin - cho; rà soát và siết chặt quy hoạch cấp phép mỏ nhỏ lẻ; hoàn thiện phân cấp quản lý khoáng sản phù hợp với năng lực chuyên môn của cán bộ cấp huyện.
  • Nhóm giải pháp tài chính và công cụ kinh tế: Cải cách chính sách thuế tài nguyên theo hướng linh hoạt, tính đến yếu tố mỏ khai thác xuống sâu; hoàn thiện biểu phí bảo vệ môi trường; thực hiện nghiêm túc quỹ ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường; phân bổ nguồn thu ngân sách từ khoáng sản để tái đầu tư thỏa đáng cho các địa phương nơi có mỏ.
  • Nhóm giải pháp công nghệ và quản trị môi trường: Khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ khai thác nhằm giảm tỷ lệ tổn thất than và khoáng sản; kiểm soát chất thải rắn và nước thải mỏ; tăng cường cơ chế giám sát cộng đồng đối với các dự án khoáng sản lớn.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận:

• Luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về khai thác khoáng sản trong chiến lược tăng trưởng xanh: xác định mục tiêu khai thác khoáng sản theo hướng tăng trưởng xanh là tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn trên cơ sở tiêu hao ít hơn tài nguyên và giảm thiểu tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên.
• Cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình hoạch định chính sách nhằm thực hiện sự tách rời (decoupling) giữa tăng trưởng kinh tế và việc khai thác quá mức tài nguyên khoáng sản.
• Vận dụng quy tắc kinh tế Hartwick và Hotelling vào điều kiện thực tiễn quản lý khoáng sản ở Việt Nam: chỉ ra rằng để đảm bảo tính bền vững liên thế hệ, nguồn thu từ tài nguyên không tái tạo cần được trích lập và chuyển hóa thành vốn con người, cơ sở hạ tầng và năng lực phục hồi môi trường.
• Đề xuất phương pháp luận và xây dựng bộ tiêu chí, tính toán chỉ số phát triển bền vững (SDI) ngành khai khoáng theo chuỗi thời gian, tạo công cụ đo lường xu hướng tăng trưởng xanh của ngành.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp:

• Phân tích thực trạng khai khoáng giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2016 bằng hệ thống dữ liệu thống kê doanh nghiệp kết hợp kết quả điều tra thực địa tại Bình Định, Thái Nguyên, Lâm Đồng, Đắk Nông; lượng hóa xu hướng phát triển của ngành thông qua các chỉ số HHI, SDI và tương quan TFP.
• Chỉ ra các điểm nghẽn chính sách: bất cập trong phân cấp cấp phép mỏ cấp huyện, sự thiếu linh hoạt của chính sách thuế tài nguyên đối với mỏ hầm lò xuống sâu, tình trạng tổn thất tài nguyên than cao trong các đơn vị mỏ, và sự bất công bằng trong phân chia lợi ích đối với cộng đồng dân cư địa phương.
• Đề xuất hệ thống giải pháp: thực hiện cấp phép thông qua đấu giá quyền khai thác; tái cấu trúc chính sách tài chính khoáng sản; thành lập cơ chế phân bổ nguồn thu khoáng sản tái đầu tư cho phát triển bền vững địa phương; tăng cường năng lực giám sát môi trường và an toàn lao động.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Luận án tập trung nghiên cứu phương thức khai thác khoáng sản theo hướng tăng trưởng xanh trên ba khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường; không đi sâu phân tích các khía cạnh kỹ thuật khai thác mỏ thuần túy và công nghệ xử lý môi trường chi tiết.
• Phạm vi nghiên cứu tập trung vào công đoạn khai thác và sơ chế gắn với mỏ, chưa đi sâu vào chuỗi giá trị sử dụng khoáng sản sau chế biến sâu và các ngành công nghiệp hạ nguồn.
• Một số chỉ tiêu định lượng trong tính toán chỉ số tổng hợp phụ thuộc vào mức độ sẵn có và tính đồng bộ của số liệu thống kê doanh nghiệp và số liệu thứ cấp của các bộ ngành trong giai đoạn đến năm 2016.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Nghiên cứu sâu về các giải pháp kỹ thuật, công nghệ khai thác sạch và mô hình kinh tế tuần hoàn trong tái chế chất thải mỏ (đất đá thải, bùn quặng).
• Mở rộng đánh giá chuỗi giá trị và tác động của các sản phẩm khoáng sản chế biến sâu trong việc tham gia vào mạng lưới sản xuất toàn cầu trong các giai đoạn tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương và chính quyền địa phương các tỉnh có hoạt động khoáng sản): Tham khảo khung tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh, các khuyến nghị về đấu giá quyền khai thác, cơ chế điều chỉnh thuế tài nguyên phù hợp với độ sâu khai thác, và phương thức phân bổ nguồn thu ngân sách tái đầu tư cho an sinh xã hội tại địa bàn khai thác mỏ.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và các viện nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế tài nguyên và môi trường: Tham khảo khung phân tích lý thuyết (Hotelling, Hartwick, căn bệnh Hà Lan), phương pháp luận xây dựng chỉ số phát triển bền vững (SDI), tính toán chỉ số tập trung HHI và mô hình kinh tế lượng phân tích tác động khoáng sản tới TFP.
• Các doanh nghiệp khai khoáng (như TKV và các doanh nghiệp khoáng sản địa phương): Tham khảo các chỉ tiêu về tổn thất tài nguyên, chi phí môi trường và định hướng đổi mới công nghệ nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn của chiến lược tăng trưởng xanh.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận khái niệm khai thác khoáng sản theo cấu trúc nào?
Luận án tiếp cận khai thác khoáng sản theo khung phân tích chuỗi giá trị của Ngân hàng Thế giới (2009a) và Paul Collier, gồm 5 công đoạn: quy hoạch; cấp hợp đồng và giấy phép khai thác; giám sát quá trình khai thác (bảo vệ môi trường và giảm thiểu tác động xã hội); thu ngân sách; quản lý, phân bổ nguồn thu và thực hiện các dự án phục vụ phát triển bền vững.

2. Tại sao luận án nhận định khai thác khoáng sản tại Việt Nam có nguy cơ rơi vào "lời nguyền tài nguyên"?
Do hoạt động khai khoáng chủ yếu tập trung xuất khẩu quặng thô, tỷ lệ tổn thất cao; nguồn lợi kinh tế nghiêng lệch về doanh nghiệp mỏ tạo nguy cơ hình thành nhóm lợi ích; chi phí môi trường và xã hội đổ dồn lên cộng đồng địa phương; đồng thời nguồn thu từ khoáng sản chưa được chuyển hóa thành vốn con người (giáo dục, y tế) và hạ tầng thay thế theo nguyên tắc bền vững.

3. Tác giả đã tiến hành khảo sát thực địa tại những địa bàn và loại khoáng sản cụ thể nào?
Tác giả đã khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu chính quyền 3 cấp, doanh nghiệp và người dân tại: khai thác titan ở tỉnh Bình Định; khai thác quặng sắt và volfram ở tỉnh Thái Nguyên; khai thác bôxit tại tổ hợp Tân Rai (tỉnh Lâm Đồng) và Nhân Cơ (tỉnh Đắk Nông).

4. Những công cụ định lượng cụ thể nào được sử dụng trong luận án?
Luận án sử dụng: chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) và chỉ số EG để đo lường mức độ tập trung không gian của ngành; xây dựng và tính toán chuỗi thời gian của chỉ số phát triển bền vững (SDI) ngành khai khoáng; sử dụng mô hình kinh tế lượng hồi quy để phân tích tương quan giữa tăng trưởng khai thác khoáng sản và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).

5. Luận án vận dụng quy tắc Hartwick để đề xuất chính sách gì cho Việt Nam?
Luận án vận dụng quy tắc Hartwick để đề xuất cơ chế quản lý tài chính: toàn bộ hoặc một tỷ lệ thích đáng từ nguồn thu thuế, phí và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản phải được Nhà nước tái đầu tư vào vốn con người (giáo dục, đào tạo nghề) và vốn tự nhiên tái tạo, nhằm duy trì nguồn lực tăng trưởng cho thế hệ tương lai khi mỏ khoáng sản cạn kiệt.

Kết luận

Luận án của Nguyễn Đình Hòa làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động khai thác khoáng sản trong bối cảnh thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh tại Việt Nam giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2016. Thông qua việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, công trình đã xác lập hệ thống tiêu chí, tính toán chỉ số phát triển bền vững (SDI) và chỉ rõ các hạn chế về kinh tế, xã hội, môi trường của ngành công nghiệp khai khoáng. Các giải pháp do luận án đề xuất cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc hoàn thiện thể chế quản lý, đổi mới chính sách tài chính và chuyển đổi mô hình khai thác khoáng sản theo hướng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Ở cấp độ quốc tế, cho đến nay, có nhiều nghiên cứu về thực trạng khai thác và phát triển ngành công nghiệp khai khoáng, trong đó đáng chú ý là các nghiên cứu có giá trị khoa học dưới góc độ bổ sung, hoàn thiện lý luận về tăng trưởng xanh. Các nghiên cứu bàn về khai thác khoáng và quan hệ của nó với tăng trưởng kinh tế 1. Các nghiên cứu bàn về vốn tài nguyên, tài nguyên khoáng sản trong tăng trưởng kinh tế Các nhà kinh tế học theo trường phái tân cổ điển khi xem xét tới tăng trưởng kinh tế thường chỉ đề cập đến vốn vật chất và lao động.

Robert Solow, năm 1956, đã bổ sung yếu tố công nghệ cùng với các yếu tố như vốn vật chất, lao động là những đầu vào của tăng trưởng kinh tế. Các cách tiếp cận này chủ yếu đề cập tới về số lượng của tăng trưởng kinh tế. Với cuộc khủng hoảng dầu lửa những năm 1970, các nhà kinh tế học đã nhận ra “Sự giới hạn của tăng trưởng” (The limits to growth), đó là: tài nguyên thiên nhiên không phải là vô tận và môi trường đang bị ô nhiễm có nguy cơ tới hạn khả năng chịu đựng của hệ sinh thái. Nếu tình trạng này kéo dài sẽ ảnh hưởng tới tăng trưởng trong tương lai và chất lượng cuộc sống của con người.

Chính vì vậy, đầu những năm 1970, các nhà kinh tế học đã mở rộng mô hình tăng trưởng tân cổ điển bằng việc xem vốn tài nguyên với tư cách là đầu vào sản xuất nhằm đánh giá đầy đủ hơn vai trò và ảnh hưởng của việc sử dụng loại vốn này. Stiglitz (1974) [151] đã ước lượng độ co giãn giữa các đầu vào sản xuất, bao gồm: vốn vật chất, lao động và năng lượng. Dasgupta và Heal (1979) [101] ước lượng sự thay thế lẫn nhau giữa các đầu vào sản xuất và nhấn mạnh rằng đầu ra của nền kinh tế liệu có đầy đủ khi không có tài nguyên, trong trường hợp việc thiếu tài nguyên sẽ không xảy ra quá trình sản xuất. Điểm chung trong các nghiên cứu này là 10 đều khẳng định rằng tài nguyên không tái tạo là đầu vào quan trọng của sản xuất.

Tuy nhiên, các nghiên cứu đã bỏ qua sự thay thế của đầu tư vào các công nghệ mới và cải thiện các kỹ năng lao động. Hơn nữa, các nguyên cứu chưa xem xét tới thương mại quốc tế – bắt đầu phát triển mạnh trong những năm 1990 và hiện đã trở thành xu thế chủ đạo trong kinh tế thế giới – để bổ sung cho nguồn năng lượng ở trong nước khi cạn kiệt. Mặc dù vậy, các nghiên cứu này cũng đã nhấn mạnh tới tầm quan trọng của vốn tài nguyên trong tăng trưởng kinh tế. Các nghiên cứu đã áp dụng hàm sản xuất Cobb–Douglas với việc bổ sung vốn tài nguyên để đưa ra các giải thích đối với tăng trưởng kinh tế (vốn tài nguyên là đầu vào sản xuất, mặt trái của khai thác và sự cần thiết đầu tư vào vốn tài nguyên): – Gylfason và Zoega (2001) [114] áp dụng hàm sản xuất Cobb–Douglas với các biến đầu vào là lao động, vốn vật chất và vốn tài nguyên; và qua các bước biến đổi để ước lượng việc gia tăng khối lượng vốn tài nguyên ảnh hưởng như thế nào đến đầu tư.

Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng vốn tài nguyên có tác động tới tăng trưởng kinh tế. Loại vốn này cũng có thể cản trở tới quy mô vốn đầu tư, nếu chúng chậm quá trình phát triển tài chính và ảnh hưởng gián tiếp tới chất lượng của đầu tư.