CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái quát chung về văn hóa và văn hóa truyền thống 1. Văn hoá - tính chất của văn hoá a) Khái niệm Văn hóa là tổng thể các giá trị do con người tạo ra, gồm các giá trị vật chất và các giá trị về tinh thần. Văn hóa nó trong nghiên cứu của nhiều học giả cho rằng gồm các giá trị vật chất và tinh thần.
Văn hóa có hai cách hiểu: nghĩa hẹp và nghĩa rộng. Nghĩa hẹp,văn hóa được giới hạn về không gian, thời gian, chiều sâu, chiều rộng,.giới hạn không gian chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hóa Đồng Bằng Bắc Bộ,văn hóa Đông Sơn. Về chiều sâu, văn hóa là những giá trị tinh hoa (nếp sống, nghệ thuật. Chiều rộng, văn hóa khẳng định các giá trị trong lĩnh vực ( giao tiếp, kinh doanh.) Nghĩa rộng, văn hóa gồm vật chất, tinh thần được sản sinh trong quá trình hiện thực khách quan do con người tạo ra.
Hoạt động cải tạo xã hội, tự nhiên, sản sinh ra tri thức là thành phần của văn hóa.Mác coi văn hóa là những thành quả lao động sáng tạo của con người - hoạt động sản xuất vật chất, tái sản xuất ra đời sống hiện thực của con người. Tylor cho rằng: ''Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực thói quen khác''. [56] Vậy văn hóa và văn minh là sự hợp nhất của các lĩnh vực có liên quan đến đời sống của con người, những giá trị này phục vụ cho tinh thần của con người. Nó cũng quan trọng và cần thiết như thức ăn, nước uống.
Những giá trị tinh thần đó giúp con người sống tốt hơn, văn minh 9 hơn, giúp tâm hồn con người hướng tới những giá trị sống tích cực được gọi tên là văn học, nghệ thuật, khoa học, công nghệ, tín ngưỡng, tôn giáo… Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: "Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn". [36] Vậy văn hóa theo quan điểm này là con đường độc đạo mà con người phải chọn để có cuộc sống tinh thần vui vẻ, hạnh phúc, thăng hoa. Theo Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO (Tổ chức Văn hóa, Khoa học, Giáo dục Liên hợp quốc): "Văn hóa chỉ làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động". Điều đó được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa họp năm 1970 tại Venise.
Qua đó khẳng định, văn hóa do con người sáng tạo ra, con người giao lưu với con người sẽ sáng tạo ra văn hóa. Văn hóa thể hiện lịch sử lâu đời vàng son của mỗi dân tộc. Dân tộc nào có truyền thống văn hóa lâu đời dân tộc đó sẽ có nhiều công trình văn hóa đặc sắc có giá trị nhân sinh với nhân loại. b)Tính chất xã hội của văn hóa Tính dân tộc: Ngôn ngữ, biểu tượng, tư tưởng, đạo đức, lối sống, nếp sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, nghệ thuật là thành tố cơ bản của văn hóa.
Văn hóa được hình thành trong lịch sử của mỗi dân tộc, tạo ra sự khác biệt về văn hóa giữa các quốc gia, nguồn gốc đa dạng của văn hóa do tiến trình phát triển lịch sử. Văn hóa sẽ là tấm gương khổng lồ để soi chiếu hình ảnh của mỗi dân tộc. Nó thể hiện tình cảm, nhận thức, nhân cách, trình độ, văn minh của mỗi dân tộc. Tính giai cấp: Sự sáng tạo văn hóa là sản phẩm của xã hội gồm năng lượng của cải đúng, điều tốt đẹp, sự mới lạ, phát triển, tiến bộ.
10 Tính nhân loại: Giai cấp hình thành trong sự phát triển lịch sử tạo ra các sản phẩm văn hóa có tính nhân loại. Các tác phẩm của Hồ Chí Minh, Nguyễn Du, có tính nhân loại bởi các tác phẩm này đã trở thành những giá trị tinh thần cao quý của văn hóa dân tộc Việt Nam.Văn hóa truyền thống và tính chất cơ bản a) Khái niệm văn hóa truyền thống: Theo Trần Văn Giàu: “ Giá trị truyền thống được hiểu là những cái tốt bởi vì những cái tốt mới được gọi là giá trị. Giá trị, mà phải là cái tốt cơ bản, phổ biến có nhiều tác dụng tích cực cho đạo đức”. [28] Truyền thống hình thành lâu đời, có tính bền vững, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, hòa vào dòng chảy lịch sử.
Văn hóa truyền thống hình thành và phát triển trải dài ở xã hội tiền công nghiệp đến xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và có sự kết nối giữa truyền thống tiền công nghiệp với truyền thống công nghiệp hóa ở mỗi hiện tượng, giá trị văn hóa. Mỗi dân tộc ở trình độ văn minh cao hay thấp luôn tồn tại văn hóa truyền thống đặc trưng riêng. Sự kết tinh những tinh hoa tốt đẹp nhất được chắt lọc qua các thời đại lịch sử tạo ra bản sắc riêng của mỗi dân tộc. Giá trị văn hóa truyền thống được lưu truyền cho thế hệ sau, là nội lực để phát triển đất nước.
b)Tính chất cơ bản của văn hóa truyền thống: Tính giá trị: Văn hóa truyền thống mang tính giá trị, là thước đo, chuẩn mực cho hành vi đạo đức, quan hệ ứng xử giữa người với người trong cộng đồng, giai cấp, dân tộc, quốc gia. Mỗi dân tộc có giá trị văn hóa truyền thống nhất định hướng các hoạt động đến xây dựng cuộc sống văn minh, tiến bộ cho dân tộc mình, nguyên lý đạo đức cho con người của các thời đại trong một đất nước dựa vào các tiêu chí đánh giá chuẩn mực đạo đức của mỗi cá nhân. 11 Tính lưu truyền: Những giá trị của văn hóa truyền thống được trao lại, truyền thụ, kế thừa, phát triển cho thế hệ sau. Giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam được hun đúc, bồi đắp qua quá trình đấu tranh, lao động sản xuất sản sinh ra các giá trị cơ bản: Chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân văn, ý thức cộng đồng lưu truyền phát triển tạo thành thước đo đạo đức của mọi thời đại.
Tính ổn định: Được chắt lọc, vun đắp qua nhiều thế hệ, các giá trị của văn hóa truyền thống trở thành cái chân, thiện được lịch sử công nhận. Văn hóa truyền thống trở thành chuẩn mực được hình tượng hóa dưới dạng nghệ thuật, phong tục tập quán, nghi lễ, dư luận xã hội, pháp luật.Đây là những hệ giá trị của văn hóa dân tộc. Tính giá trị, tính ổn định và tính lưu truyền kết tinh lại hòa vào nhau đã ra bản sắc riêng của văn hóa truyền thống Việt Nam. Giữa truyền thống và truyền thống văn hóa có sự thống nhất nhưng không hòa đồng.Truyền thống suy tôn, giữ gìn giá trị quý giá, cốt cách, là nền tảng cho sự phát triển của cộng đồng dân tộc, truyền thống mang giá trị tích cực, là chỗ dựa tinh thần của dân tộc.
Vậy, văn hóa truyền thống là những truyền thống được lịch sử đánh giá, khẳng định ý nghĩa đặc sắc của nó đối với cộng đồng trong giai đoạn lịch sử nhất định.Giá trị văn hóa truyền thống Trong hệ sinh thái Châu Á, người Việt Nam tạo ra nền văn hóa riêng đậm đà bản sắc dân tộc. Giá trị văn hóa càng cao thể hiện đời sống tinh thần của con người ngày càng phong phú, sâu sắc. Giá trị văn hóa của các vùng miền khác nhau có nét đặc sắc tiêu biểu khác nhau. Nước ta có nhiều sắc thái văn hóa trong đó có bề dày lịch sử, tiêu biểu như văn hóa Đông Sơn, Phùng Nguyên, Hòa Bình…Các giá trị văn hóa truyền thống Việt 12 Nam hình thành trong quá trình lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong Nghị quyết của Bộ chính trị khóa VII định hướng lớn trong công tác tư tưởng hiện nay chỉ rõ “Những giá trị văn hóa truyền thống vững bền của dân tộc Việt Nam là lòng yêu nước nồng nàn,ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo lý thương người như thể thương thân, đức tính cần cù,vượt khó, sáng tạo trong lao động. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII (2016) của Đảng đã chỉ rõ: “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị chuẩn mực của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, tạo môi trường và điều kiện để phát triển nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật”. Nghiên cứu xây dựng hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam hiện nay đặt trong bối cảnh tình hình quốc tế, trong nước thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. [22] Giáo dục ý thức dân tộc, đề cao lòng tự hào, tự cường dân tộc là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng khi giao thoa các giá trị văn hóa từ bên ngoài.
Giá trị văn hóa truyền thống cần đáp ứng vai trò như kênh sàng lọc và tiếp nhận các giá trị văn hóa ngoại nhập, loại bỏ xu hướng thu động tiếp nhận giá trị văn hóa. TS Ngô Đức Thịnh khảo sát 586 người dân tại 7 tỉnh thành trong cả nước tìm hiểu các giá trị truyền thống nổi bật ở nước ta chỉ rõ các giá trị: yêu nước, đoàn kết, cần cù, anh hùng, yêu gia đình, làng xóm. Xây dựng con người Việt Nam theo tiêu chí con người công dân, con người khoa học, con người nhân văn. Định hướng giá trị này sẽ là thước đo cho các nhà quản lý và xã hội cụ thể hóa thành các chuẩn mực để thực hành trong xã hội.
[60] 13 Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII chỉ rõ: “ Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo” Do đó Đảng ta đã xác định giá trị văn hóa cốt cách của con người Việt Nam gồm những nét cơ bản sau: - Yêu nước nồng nàn - Dũng cảm - Khiêm tốn, giản dị, lạc quan,. Giá trị văn hóa truyền thống của con người Việt Nam từ xưa được gìn giữ, phát triển đến nay, trở thành hình tượng và cốt cách của con người Việt Nam.Cơ sở lí thuyết của giáo dục học và giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học 1.