Luận văn thạc sĩ hus khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân thủy và bidoup

Luận văn thạc sĩ phân tích hus khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Cao Hoàng Thanh Mai
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đức Minh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới
• 1.2. Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST
• 1.2.1. Quan điểm tiếp cận
• 1.2.2. Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các DVHST
• 1.2.3. Ứng dụng công cụ PES hướng tới phát triển bền vững hệ sinh thái
• 1.2.4. Một số mô hình khai thác hiệu quả lợi ích DVHST trên thế giới
• 1.3. Sơ lược tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.2. Tiềm năng áp dụng chi trả DVHST tại Việt Nam
• 1.3.3. Bước đầu thực hiện cơ chế chi trả đối với DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4. Xu hướng trong quản lý và phát triển DVHST rừng
• 1.4.1. Khai thác DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4.2. Thực trạng quản lý các vườn quốc gia tại Việt Nam
• 1.4.2.1. Tầm quan trọng của các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.2. Quy hoạch hệ thống các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.3. Những tồn tại trong hệ thống quản lý của các VQG
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của đề tài
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình hình khai thác DVHST tại ba VQG điển hình Bidoup, Xuân Thủy và Cát Bà
• 3.1.1. VQG Bi Doup
• 3.1.1.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.1.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Bidoup
• 3.1.1.3. Đánh giá tình hình khai thác DVHST tại VQG Bidoup
• 3.1.2. VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.2.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.3. Đánh giá công tác quản lý việc khai thác DVHST tại VQG Xuân Thủy
• 3.1.3. VQG Cát Bà
• 3.1.3.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.3.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Cát Bà
• 3.1.3.3. Tình hình khai thác DVHST tại VQG Cát Bà
• 3.2. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức của phương pháp quản lý các VQG dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn. Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý các VQG tại Việt Nam dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) là một trong những vấn đề quan trọng trong quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Việt Nam. Các vườn quốc gia như Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn cung cấp nhiều dịch vụ thiết yếu cho cộng đồng. Việc khai thác bền vững các dịch vụ này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho người dân địa phương.

1.1. Khái Niệm Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Dịch vụ hệ sinh thái được định nghĩa là các lợi ích mà con người nhận được từ các chức năng của hệ sinh thái. Các dịch vụ này bao gồm dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ văn hóa và dịch vụ hỗ trợ. Việc hiểu rõ khái niệm này là cần thiết để có thể áp dụng vào thực tiễn khai thác bền vững.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Dịch Vụ Hệ Sinh Thái Tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về DVHST tại Việt Nam đang ngày càng được chú trọng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc khai thác không bền vững đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học. Cần có các chính sách và biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ các dịch vụ này.

II. Thách Thức Trong Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc khai thác bền vững DVHST tại các vườn quốc gia vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như xung đột lợi ích giữa bảo tồn và phát triển kinh tế, sự thiếu hụt nguồn lực và nhận thức của cộng đồng là những rào cản lớn.

2.1. Xung Đột Giữa Bảo Tồn Và Phát Triển Kinh Tế

Nhiều khu vực xung quanh các vườn quốc gia đang phải đối mặt với áp lực phát triển kinh tế. Điều này dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững, gây ảnh hưởng đến các dịch vụ hệ sinh thái.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Và Nhận Thức Cộng Đồng

Việc thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn là một thách thức lớn. Hơn nữa, nhận thức của cộng đồng về giá trị của DVHST còn hạn chế, dẫn đến việc khai thác không bền vững.

III. Phương Pháp Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Để khai thác bền vững DVHST, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Các mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PES) và các chính sách bảo tồn là những giải pháp khả thi.

3.1. Mô Hình Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường

Mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PES) đã được áp dụng tại nhiều quốc gia và cho thấy hiệu quả trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mô hình này khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường thông qua việc chi trả cho các dịch vụ mà họ cung cấp.

3.2. Chính Sách Bảo Tồn Và Quản Lý Tài Nguyên

Các chính sách bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc áp dụng các biện pháp quản lý bền vững sẽ giúp bảo vệ các dịch vụ hệ sinh thái và nâng cao giá trị kinh tế cho cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tại Các Vườn Quốc Gia Cát Bà Xuân Thủy Và Bidoup

Các vườn quốc gia Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup đã triển khai nhiều hoạt động khai thác bền vững DVHST. Những kết quả đạt được từ các mô hình này có thể làm cơ sở cho việc nhân rộng ra các khu vực khác.

4.1. Kết Quả Từ Vườn Quốc Gia Cát Bà

Vườn Quốc Gia Cát Bà đã áp dụng nhiều biện pháp bảo tồn và khai thác bền vững, từ đó tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Vườn Quốc Gia Xuân Thủy

Vườn Quốc Gia Xuân Thủy đã thành công trong việc bảo tồn các loài động thực vật quý hiếm và phát triển du lịch sinh thái, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của DVHST.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái là một hướng đi cần thiết cho sự phát triển bền vững tại Việt Nam. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Khai Thác Bền Vững

Việc khai thác bền vững không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng. Đây là một yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững.

5.2. Định Hướng Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình khai thác bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của dịch vụ hệ sinh thái.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên đa dạng sinh học phong phú với hệ thống 164 khu rừng đặc dụng, bao gồm 30 vườn quốc gia có tổng diện tích hơn 1.236.130 ha, cùng 3 khu bảo tồn biển trọng yếu. Mặc dù hệ thống bảo tồn đã được thiết lập quy mô, tình trạng suy thoái tài nguyên vẫn diễn ra phức tạp. Theo Báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ, khoảng 60% các dịch vụ hệ sinh thái trên phạm vi toàn cầu đang bị suy thoái hoặc khai thác thiếu bền vững. Tại Việt Nam, hơn 80% các vườn quốc gia có cộng đồng dân cư sinh sống đan xen trong vùng đệm và vùng lõi, tạo nên áp lực sinh kế gay gắt đối với mục tiêu bảo tồn nguyên vẹn các sinh cảnh tự nhiên.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ việc các chức năng sinh thái chưa được định giá kinh tế tương xứng, dẫn tới các quyết định quản lý thường đánh đổi nguồn vốn tự nhiên lấy lợi ích tài chính ngắn hạn. Luận văn thạc sĩ khoa học môi trường của tác giả Cao Hoàng Thanh Mai, dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Lê Đức Minh tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội (2013), tập trung nghiên cứu thực trạng và cơ chế khai thác dịch vụ hệ sinh thái tại ba vườn quốc gia đại diện cho các dạng sinh cảnh đặc thù: Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà (rừng nhiệt đới núi cao), Vườn quốc gia Xuân Thủy (đất ngập nước cửa sông ven biển) và Vườn quốc gia Cát Bà (rừng trên núi đá vôi và biển).

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng khai thác dịch vụ hệ sinh thái, phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của phương thức quản trị dựa vào công cụ kinh tế, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng (đã đạt trên 1.170 tỷ đồng vào năm 2012 trên cả nước) và cải thiện sinh kế bền vững cho các cộng đồng bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết kinh tế sinh thái hiện đại:

1. Lý thuyết Tổng giá trị kinh tế của hệ sinh thái do David Pearce đề xuất năm 1990. Khung phân tích này chia toàn bộ giá trị của hệ sinh thái thành giá trị sử dụng trực tiếp (gỗ, lâm sản ngoài gỗ, thủy sản, du lịch), giá trị sử dụng gián tiếp (phòng hộ đầu nguồn, điều tiết lũ lụt, trữ nước, cố định các-bon), giá trị lựa chọn cho tương lai, và giá trị phi sử dụng (giá trị để lại và giá trị tồn tại nội tại).
2. Định lý Coase và lý thuyết Chi trả dịch vụ môi trường của Sven Wunder (2005). Bản chất của cơ chế là giải quyết ngoại ứng tích cực thông qua thỏa thuận tự nguyện có sự điều tiết của Nhà nước, nơi người hưởng lợi từ dịch vụ sinh thái chi trả trực tiếp hoặc gián tiếp cho người tham gia duy trì, bảo vệ cấu trúc hệ sinh thái.
3. Quy trình đánh giá rủi ro và cơ hội dịch vụ hệ sinh thái gồm 5 bước của Viện Tài nguyên Thế giới (WRI, 2008), bao gồm: xác định dịch vụ, sàng lọc ưu tiên, đánh giá hiện trạng xu thế, lượng giá kinh tế và xác lập phương án cân bằng lợi ích.

Các khái niệm chuyên ngành nền tảng được vận dụng xuyên suốt gồm: Dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services), Chi trả dịch vụ môi trường rừng (Payment for Forest Environment Services - PFES theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP), và Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu điều tra sơ cấp thu thập tại thực địa:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các báo cáo quy hoạch lâm nghiệp, hồ sơ thống kê chi trả dịch vụ môi trường của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam, cùng dữ liệu quan trắc tài nguyên giai đoạn 2006 - 2013 từ Ban Quản lý 3 Vườn quốc gia.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát trên tổng mẫu 142 đối tượng trong khoảng thời gian từ ngày 07/10/2013 đến ngày 20/11/2013. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp phỏng vấn sâu bán cấu trúc:
  • Khảo sát 100 người dân tại 5 xã vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Thủy gồm Giao Thiện, Giao An, Giao Lạc, Giao Xuân và Giao Hải (thực hiện từ 07/10/2013 đến 15/10/2013).
  • Phỏng vấn 42 hộ dân tham gia hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng thuộc chương trình PFES tại 5 địa bàn thuộc Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà gồm xã Đạ Long, xã Lát (thôn Đankia), xã Đa Sar, xã Đạ Chais và thị trấn Lạc Dương.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Phân tích định tính kết hợp kỹ thuật ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT) được lựa chọn nhằm mô tả chi tiết các mắt xích quản trị phức tạp, chỉ ra nguyên nhân xung đột lợi ích giữa các bên liên quan và định hướng chính sách thực thi phù hợp với năng lực địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy mô giá trị kinh tế của hệ sinh thái: Tại Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà, tổng giá trị kinh tế từ các dịch vụ hệ sinh thái ước tính đạt 25.747 tỷ đồng (tương đương 1.287 triệu USD), đạt mức trung bình khoảng 367.381 USD/ha/năm. Trong cơ cấu giá trị, nhóm giá trị sử dụng gián tiếp (chống xói mòn, bảo vệ đất và điều tiết nguồn nước đầu nguồn) chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 46,7%, giá trị phi sử dụng chiếm 25,0%, trong khi giá trị sử dụng trực tiếp chỉ chiếm 22,18%.
2. Tác động chuyển đổi sinh kế từ cơ chế PFES: Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP tại Vườn quốc gia Bidoup đã tạo nguồn tài chính bền vững để giao khoán bảo vệ 39.366 ha rừng cho 1.150 hộ gia đình, ưu tiên các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa K'Ho, Churu và Cil. Nguồn thu này đã giảm áp lực phá rừng làm nương rẫy và trồng cà phê tại khu vực có tỷ lệ hộ nghèo vượt mức 29% và 87% thu nhập phụ thuộc vào nông nghiệp.
3. Sự hình thành thị trường dịch vụ môi trường rừng: Trên quy mô toàn quốc tính đến hết năm 2012, các Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng đã ký kết thành công 247 hợp đồng ủy thác chi trả (trong đó thủy điện chiếm 65,2% với 161 hợp đồng, nước sạch chiếm 20,2% với 50 hợp đồng, và du lịch chiếm 14,6% với 36 hợp đồng), huy động được 1.170 tỷ đồng tiền dịch vụ, tương đương tổng vốn ngân sách Trung ương phân bổ cho toàn ngành bảo vệ rừng cùng thời kỳ.
4. Khoảng trống thể chế tại các hệ sinh thái đất ngập nước và biển: Tại Vườn quốc gia Xuân Thủy và Cát Bà, việc khai thác tài nguyên thủy hải sản, bãi giống tự nhiên và dịch vụ du lịch sinh thái diễn ra với cường độ cao nhưng chưa có cơ chế thu phí dịch vụ môi trường rõ ràng, khiến nguồn thu tái đầu tư cho công tác bảo tồn lâm phần ngập mặn và rạn san hô bị thiếu hụt nghiêm trọng.

Thảo luận kết quả

Sự tương phản rõ rệt giữa mô hình PFES trên cạn tại Bidoup và tình hình khai thác tự do tại Xuân Thủy và Cát Bà bắt nguồn từ việc xác định chủ thể thụ hưởng dịch vụ. Tại Bidoup, đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ chức năng điều tiết nước đầu nguồn là các nhà máy thủy điện Đa Nhim, Đại Ninh (nộp 20 đồng/kWh điện thương phẩm) và các công ty cấp nước (nộp 40 đồng/m3 nước sạch). Mối quan hệ kinh tế được định chế hóa rõ ràng giúp dòng tiền vận hành trơn tru từ người dùng cuối đến cộng đồng nhận khoán giữ rừng.

Trong báo cáo phân tích, các tập dữ liệu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu phân bổ của Tổng giá trị kinh tế (với lát cắt bảo vệ đất chiếm gần nửa tổng giá trị), kết hợp bảng biểu tổng hợp 247 hợp đồng ủy thác trên 6 vùng kinh tế và ma trận SWOT chi tiết.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, mô hình chi trả dịch vụ hệ sinh thái rừng tại Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với đề án bảo vệ lưu vực sông Segara trên đảo Lombok (Indonesia) do WWF triển khai (thu 0,60 USD/hộ/tháng) và chương trình bảo tồn rừng tại Costa Rica (thu hơn 80 triệu USD cho 300.000 ha rừng). Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng chỉ khi giá trị của các dịch vụ hệ sinh thái được thương mại hóa một cách minh bạch, bài toán dung hòa giữa xóa đói giảm nghèo và bảo tồn đa dạng sinh học mới có lời giải bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái đất ngập nước và biển: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì, phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường hoàn thiện khung pháp lý thí điểm thu phí dịch vụ bãi đẻ, nguồn giống thủy sản và dịch vụ bảo vệ bờ biển tại Vườn quốc gia Xuân Thủy và Cát Bà, áp dụng mức trích nộp từ 1,5% đến 2,0% doanh thu của các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành và nuôi trồng thủy sản quy mô lớn trước năm 2015.
2. Tăng cường mức chi trả và mở rộng diện tích giao khoán bảo vệ rừng: Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng và Ban Quản lý Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà xem xét điều chỉnh tăng đơn giá chi trả giao khoán thêm tối thiểu 20% trong giai đoạn 2014 - 2016, mở rộng diện tích khoán từ 39.366 ha lên 50.000 ha, bảo đảm 100% số hộ nghèo đồng bào dân tộc thiểu số tại 5 xã vùng đệm được tiếp cận nguồn thu nhập từ rừng.
3. Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số và bản đồ GIS phục vụ giám sát minh bạch: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tại các địa phương triển khai ứng dụng công nghệ thông tin địa lý (GIS) và viễn thám để số hóa toàn bộ ranh giới các lưu vực cung ứng dịch vụ, kiểm tra chất lượng rừng nhận khoán định kỳ, đồng thời khống chế chi phí quản lý vận hành của bộ máy quỹ dưới 10% tổng nguồn thu trong vòng 12 tháng.
4. Phát triển mô hình du lịch sinh thái gắn kết chia sẻ lợi ích cộng đồng: Ban Quản lý các vườn quốc gia liên kết chặt chẽ với các công ty du lịch để xây dựng các tour tuyến trải nghiệm văn hóa bản địa (như văn hóa cồng chiêng của người Lạch tại Bidoup, trải nghiệm quan sát chim di cư tại Xuân Thủy), cam kết trích tối thiểu 30% doanh thu vé tham quan để tái đầu tư vào quỹ phát triển cơ sở hạ tầng thôn bản vùng đệm trước năm 2016.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Giám đốc và cán bộ chuyên trách tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu cung cấp quy trình mẫu về đánh giá dịch vụ hệ sinh thái, phương pháp thiết lập hợp đồng nhận khoán bảo vệ rừng với người dân bản địa và cách thức đa dạng hóa nguồn tài chính ngoài ngân sách nhà nước.
2. Các nhà hoạch định chính sách thuộc ngành lâm nghiệp, tài nguyên và môi trường: Nguồn số liệu thực nghiệm phong phú về 247 hợp đồng ủy thác và kết quả lượng giá kinh tế giúp các cơ quan quản lý nhà nước có thêm luận cứ để sửa đổi, bổ sung các chính sách về dịch vụ môi trường sau giai đoạn thí điểm Nghị định 99/2010/NĐ-CP.
3. Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế sinh thái: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về việc áp dụng phương pháp Tổng giá trị kinh tế (TEV), kỹ thuật điều tra bảng hỏi xã hội học nông thôn và mô hình kinh tế tài nguyên ứng dụng.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Cung cấp thông tin thực địa chi tiết về bối cảnh văn hóa - xã hội vùng đệm phục vụ cho việc thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn đa dạng sinh học, giảm nghèo và các chương trình REDD+ tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Dịch vụ hệ sinh thái được phân loại như thế nào trong nghiên cứu? Dịch vụ hệ sinh thái gồm 4 nhóm chính: Dịch vụ cung cấp (nước sạch, gỗ, lâm sản, thủy sản); Dịch vụ điều tiết (phòng hộ đầu nguồn, kiểm soát lũ, chống xói mòn đất, lưu trữ các-bon); Dịch vụ văn hóa (du lịch sinh thái, thẩm mỹ, nghiên cứu khoa học, giá trị tâm linh); và Dịch vụ hỗ trợ (chu trình dinh dưỡng, kiến tạo đất).

2. Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) tại Việt Nam vận hành theo quy trình nào? Người sử dụng dịch vụ (như nhà máy thủy điện trả 20 đồng/kWh, nhà máy nước trả 40 đồng/m3) nộp tiền ủy thác vào Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng. Sau khi trừ chi phí quản lý hợp lý, Quỹ chuyển kinh phí trực tiếp hoặc gián tiếp về Ban Quản lý Vườn quốc gia để chi trả cho các hộ dân ký hợp đồng nhận khoán tuần tra, bảo vệ diện tích rừng thực tế.

3. Tại sao giá trị sử dụng gián tiếp lại chiếm tỷ trọng cao nhất tại Vườn quốc gia Bidoup? Theo kết quả lượng giá kinh tế, giá trị bảo vệ đất, phòng hộ đầu nguồn và chống xói mòn rửa trôi tại Bidoup chiếm tới 46,7% tổng giá trị (ước tính hàng nghìn tỷ đồng) vì Vườn nằm ở vị trí đầu nguồn của các hệ thống sông huyết mạch như sông Đa Nhim, sông Đồng Nai và sông Đắk Krông Knô, quyết định trực tiếp đến an ninh nguồn nước và hoạt động thủy điện của toàn vùng hạ du.

4. Những khó khăn chính khi triển khai chi trả dịch vụ sinh thái tại Vườn quốc gia Xuân Thủy là gì? Vườn quốc gia Xuân Thủy là hệ sinh thái đất ngập nước ven biển với hoạt động khai thác thủy sản mang tính phân tán cao của hàng nghìn hộ dân. Hiện tại chưa có quy định pháp lý cụ thể về mức thu phí dịch vụ duy trì bãi đẻ tự nhiên và chuỗi tiêu thụ thủy sản chưa được gắn kết chặt chẽ với trách nhiệm tài chính tái đầu tư bảo vệ rừng ngập mặn.

5. Luận văn đề xuất giải pháp cốt lõi nào để nâng cao đời sống cho người dân vùng đệm? Giải pháp then chốt là lồng ghép chính sách giao khoán rừng hưởng tiền PFES với đào tạo nghề nông lâm kết hợp, phát triển các sản phẩm đặc trưng địa phương và xây dựng mô hình du lịch sinh thái cộng đồng có sự tham gia của người dân, bảo đảm chuyển đổi thành công từ phương thức khai thác tận diệt sang đồng quản lý bảo tồn tài nguyên.

Kết luận

• Hệ thống hóa khung lý thuyết và thực tiễn về lượng giá dịch vụ hệ sinh thái và cơ chế chi trả dịch vụ môi trường tại ba vườn quốc gia tiêu biểu của Việt Nam.
• Lượng hóa thành công tổng giá trị kinh tế của Vườn quốc gia Bidoup - Núi Bà đạt 25.747 tỷ đồng, trong đó giá trị phòng hộ đầu nguồn và điều tiết nước chiếm tỷ trọng vượt trội 46,7%.
• Chứng minh tính ưu việt của chính sách PFES qua nguồn thu 1.170 tỷ đồng trên toàn quốc năm 2012, hỗ trợ hiệu quả sinh kế cho 1.150 hộ nhận khoán tại Bidoup.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm mở rộng chính sách chi trả sang hệ sinh thái đất ngập nước, ứng dụng bản đồ số GIS trong giám sát và đẩy mạnh du lịch cộng đồng.
• Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị; các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp dữ liệu công trình để ứng dụng vào công tác hoạch định chính sách bảo tồn tài nguyên thiên nhiên bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới 1.1 Khái niệm Dịch vụ hệ sinh thái Hệ sinh thái (HST) có vai trò hết sức quan trọng đối với đời sống con người thông qua việc cung cấp các dịch vụ. Các nhà sinh thái học đã xác định 4 nhóm dịch vụ mà các HST cung cấp, còn gọi là dịch vụ môi trường, bao gồm: - Dịch vụ cung cấp: thực phẩm, nước sạch, nguyên liệu, chất đốt, nguồn gen, … - Dịch vụ điều tiết: phòng hộ đầu nguồn, hạn chế lũ lụt, điều hoà khí hậu, điều tiết nước, lọc nước, thụ phấn, phòng chống dịch bệnh, … - Dịch vụ văn hoá: giá trị thẩm mỹ, quan hệ xã hội, giải trí và du lịch sinh thái, lịch sử, khoa học và giáo dục, … - Dịch vụ hỗ trợ: cấu tạo đất, điều hoà dinh dưỡng, … Ở Việt Nam, thuật ngữ Dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) được sử dụng phổ biến hơn thuật ngữ dịch vụ môi trường (DVMT) bởi vì DVMT đang được hiểu theo nghĩa bảo vệ môi trường như các vấn đề ô nhiễm. Thuật ngữ DVHST được sử dụng trong dự thảo Luật Đa dạng sinh học và khung chính sách thí điểm của Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn. “DVHST là các lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp mà con người hưởng thụ từ các chức năng của HST” được mô tả trong tài liệu Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ năm 2005.

Bản báo cáo đã xác định danh mục các loại hình DVHST cung cấp như: sản phẩm lương thực, thực phẩm (như lúa gạo, vật nuôi, thủy hải sản.); các cây công nghiệp (như bông, gỗ, gai dầu.); các nguồn dược liệu; cung cấp nguồn nước; điều hòa không khí; điều tiết nguồn nước; hạn chế xói mòn; các dịch vụ văn hóa (bao gồm cả tinh thần và tôn giáo, các giá trị thẩm mỹ, giải trí, du lịch sinh thái. Cũng theo báo cáo, khoảng 60% DVHST trên thế giới đang bị suy thoái hoặc khai thác, sử dụng không bền vững. Do đó, nhằm mục đích thúc đẩy phát triển HST dựa vào cộng đồng, khôi phục lại những HST bị phá hủy và duy trì việc cung cấp các DVHST quan trọng dẫn đến việc hình thành công cụ chi trả DVHST. CAO HOÀNG THANH MAI 3 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Bảng 1.1: Các loại dịch vụ hệ sinh thái Rừng Biển Đất canh tác/nông nghiệp Hàng hóa - Lương thực - Thực phẩm - Lương thực môi - Nước - Nhiên liệu trường - Nhiên liệu - Sợi - Sợi Dịch vụ - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu điều tiết - Điều tiết lũ lụt - Sản xuất cơ bản - Lọc nước - Điều tiết dịch vụ - Lọc nước Dịch vụ - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng hỗ trợ - Kiến tạo đất - Sản xuất cơ bản - Kiến tạo đất Dịch vụ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ văn hóa - Tinh thần - Tinh thần - Giáo dục - Giáo dục - Giáo dục - Giải trí - Giải trí Nguồn: Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ 2005 Các dịch vụ hệ sinh thái – việc cung cấp tài nguyên thiên nhiên và các chức năng của hệ sinh thái nhằm tạo ra các hàng hoá và dịch vụ có giá trị về kinh tế và môi trường (Hướng dẫn tài chính cho hoạt động bảo tồn, 2002).2 Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST 1.1 Quan điểm tiếp cận Tiếp cận DVHST được định nghĩa là sự lồng ghép DVHST trong việc ra quyết định bằng cách sử dụng các công cụ đánh giá khoa học để xem xét sự phụ thuộc và tác động của con người tới DVHST và lồng ghép các giá trị DVHST vào việc ra quyết định.

Theo báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ, đánh đổi là các quyết định và lựa chọn quản lý làm thay đổi chức năng và dịch vụ mà HST cung cấp. Trong thập kỷ qua, Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển đang phải đối mặt với các thách thức trong việc ra quyết định khó khăn liên quan đến các HST. CAO HOÀNG THANH MAI 4 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Nhiều tranh luận ở các cấp quốc tế, quốc gia và địa phương trong việc ra quyết định đánh đổi giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội. Hiện nay nhiều HST chưa được định giá đúng mức hoặc không có giá trị kinh tế nào cả.

Do quyết định hàng ngày được đưa ra chỉ ưu tiên làm sao để thu được lợi nhuận tài chính ngay lập tức, hàng loạt cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái đều bị định giá thấp hơn giá trị thực của nó. Các xung đột về lợi ích ở các cấp hay lợi ích của các nhóm khác nhau, hay sự phân bổ giữa được và mất giữa các nhóm ngày càng rõ rệt và thách thức các nhà quản lý trong việc ra quyết định. Trong bối cảnh đó, các quyết định mang tính đôi bên cùng có lợi (win-win) được dùng phổ biến như một thuật ngữ mang tính thỏa hiệp và lý tưởng hóa các quyết định khó khăn. Tuy nhiên, cách tiếp cận thỏa hiệp này đã và đang dẫn đến nhiều hệ lụy và thách thức cho nhà quản lý và đòi hỏi một sự nhìn nhận thâu đáo từ nhiều góc độ trong quá trình ra quyết định.2 Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các dịch vụ hệ sinh thái Thông tin về các DVHST có thể được tăng cường bằng một loạt các qui trình ra quyết định, từ việc tạo ra một chính sách y tế cộng đồng, để chuẩn bị cho kế hoạch kinh tế của một địa phương, một khu vực hay một quốc gia; hoặc thiết lập một lộ trình phát triển.

Bước 3: Đánh giá Bước 1: Xác định Bước 2: Sàng lọc hiện trạng và xu DVHST đang hoạt DVHST phù hợp thế các DVHST động thích hợp Bước 4: Những Bước 5: Xác định đánh giá cần thiết rủi ro và cơ hội của về giá trị kinh tế DVHST cho dịch vụ kinh tế Hình 1.1: Tổng quan các bước đánh giá rủi ro và cơ hội liên quan đến DVHST [42] CAO HOÀNG THANH MAI 5 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC BƯỚC 1: XÁC ĐỊNH CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI ĐANG HOẠT ĐỘNG Bước đầu tiên là xác định tất cả các DVHST phụ thuộc vào một quyết định và có ảnh hưởng. Nó liên quan đến việc xem xét một cách có hệ thống cho mỗi DVHST có hay không phụ thuộc vào một quyết định hoặc quyết định có tác động tới các DVHST. Xác định trước các vấn đề liên quan sẽ cho phép các nhà sản xuất ra quyết định để chủ động quản lý bất kỳ rủi ro và cơ hội liên quan nào. Sử dụng danh sách các dịch vụ dùng chung của loại HST để giúp thông báo liệu một DVHST có thể tồn tại trong một địa điểm cụ thể: Bảng 1.2: Các DVHST dùng chung và các yếu tố tác động bởi các loại HST Hệ sinh Dịch vụ hệ sinh thái Các yếu tố thay đổi hệ sinh thái thái Biển Cá và hải sản khác (cá thương Đánh bắt quá mức, hoạt động đánh mại và thủy sản tự cung cấp), du bắt hủy diệt, dòng chảy chất dinh lịch sinh thái, vui chơi giải trí, các dưỡng và lắng đọng, biến đổi khí hậu, sản phẩm dược, khí hậu quy định, ô nhiễm môi trường (xả nước thải, sự giao thông, chu trình nước ngọt cố tràn dầu, khai thác mỏ) Ven Du lịch, vui chơi giải trí, giá trị Dòng chảy chất dinh dưỡng và lắng biển văn hóa, thủy sản (thương mại và đọng tạo ra các vùng chết, tốc độ công sinh hoạt), nuôi trồng thủy sản, nghiệp và đô thị hóa gây ô nhiễm môi giao thông vận tải, chu trình dinh trường, nạo vét đường thủy, vận dưỡng, chống lại bão/lũ, điều hoà chuyển bùn cát từ sông, biến đổi khí khí hậu, xử lý chất thải, kiểm soát hậu, các loài xâm lấn, chuyển đổi các xói mòn, thủy điện, lưu trữ nước cửa sông và vùng đất ngập nước, phá ngọt hủy các vườn ươm cá cửa sông, phá rừng ngập mặn, rạn san hô, khai thác thủy sản, rừng ngập mặn (củi), cát xây dựng, rong biển để tiêu thụ Vùng Cây trồng, thủy sản, nước ngọt, Dòng chảy chất dinh dưỡng, chuyển nước lưu trữ khí nhà kính, bổ sung đổi đất ngập nước đối với nông nghiệp, sâu nước ngầm và xả nước cho ngành thủy lợi quy mô lớn và chuyển hướng CAO HOÀNG THANH MAI 6 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.