Luận văn thạc sĩ hus khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân thủy và bidoup

Luận văn thạc sĩ phân tích hus khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia cát bà xuân, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Cao Hoàng Thanh Mai
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đức Minh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu điển hình tại các vườn quốc gia Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới
• 1.2. Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST
• 1.2.1. Quan điểm tiếp cận
• 1.2.2. Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các DVHST
• 1.2.3. Ứng dụng công cụ PES hướng tới phát triển bền vững hệ sinh thái
• 1.2.4. Một số mô hình khai thác hiệu quả lợi ích DVHST trên thế giới
• 1.3. Sơ lược tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu DVHST tại Việt Nam
• 1.3.2. Tiềm năng áp dụng chi trả DVHST tại Việt Nam
• 1.3.3. Bước đầu thực hiện cơ chế chi trả đối với DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4. Xu hướng trong quản lý và phát triển DVHST rừng
• 1.4.1. Khai thác DVHST rừng tại Việt Nam
• 1.4.2. Thực trạng quản lý các vườn quốc gia tại Việt Nam
• 1.4.2.1. Tầm quan trọng của các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.2. Quy hoạch hệ thống các VQG ở Việt Nam
• 1.4.2.3. Những tồn tại trong hệ thống quản lý của các VQG
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của đề tài
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình hình khai thác DVHST tại ba VQG điển hình Bidoup, Xuân Thủy và Cát Bà
• 3.1.1. VQG Bi Doup
• 3.1.1.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.1.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Bidoup
• 3.1.1.3. Đánh giá tình hình khai thác DVHST tại VQG Bidoup
• 3.1.2. VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.2.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Xuân Thủy
• 3.1.2.3. Đánh giá công tác quản lý việc khai thác DVHST tại VQG Xuân Thủy
• 3.1.3. VQG Cát Bà
• 3.1.3.1. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu
• 3.1.3.2. Tiềm năng giá trị DVHST của VQG Cát Bà
• 3.1.3.3. Tình hình khai thác DVHST tại VQG Cát Bà
• 3.2. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức của phương pháp quản lý các VQG dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn. Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý các VQG tại Việt Nam dựa trên việc khai thác bền vững các DVHST của Vườn.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) là một trong những vấn đề quan trọng trong quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Việt Nam. Các vườn quốc gia như Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn cung cấp nhiều dịch vụ thiết yếu cho cộng đồng. Việc khai thác bền vững các dịch vụ này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho người dân địa phương.

1.1. Khái Niệm Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Dịch vụ hệ sinh thái được định nghĩa là các lợi ích mà con người nhận được từ các chức năng của hệ sinh thái. Các dịch vụ này bao gồm dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ văn hóa và dịch vụ hỗ trợ. Việc hiểu rõ khái niệm này là cần thiết để có thể áp dụng vào thực tiễn khai thác bền vững.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Dịch Vụ Hệ Sinh Thái Tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về DVHST tại Việt Nam đang ngày càng được chú trọng. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc khai thác không bền vững đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học. Cần có các chính sách và biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ các dịch vụ này.

II. Thách Thức Trong Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc khai thác bền vững DVHST tại các vườn quốc gia vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như xung đột lợi ích giữa bảo tồn và phát triển kinh tế, sự thiếu hụt nguồn lực và nhận thức của cộng đồng là những rào cản lớn.

2.1. Xung Đột Giữa Bảo Tồn Và Phát Triển Kinh Tế

Nhiều khu vực xung quanh các vườn quốc gia đang phải đối mặt với áp lực phát triển kinh tế. Điều này dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững, gây ảnh hưởng đến các dịch vụ hệ sinh thái.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Và Nhận Thức Cộng Đồng

Việc thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn là một thách thức lớn. Hơn nữa, nhận thức của cộng đồng về giá trị của DVHST còn hạn chế, dẫn đến việc khai thác không bền vững.

III. Phương Pháp Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Để khai thác bền vững DVHST, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Các mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PES) và các chính sách bảo tồn là những giải pháp khả thi.

3.1. Mô Hình Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường

Mô hình chi trả dịch vụ môi trường (PES) đã được áp dụng tại nhiều quốc gia và cho thấy hiệu quả trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mô hình này khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường thông qua việc chi trả cho các dịch vụ mà họ cung cấp.

3.2. Chính Sách Bảo Tồn Và Quản Lý Tài Nguyên

Các chính sách bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc áp dụng các biện pháp quản lý bền vững sẽ giúp bảo vệ các dịch vụ hệ sinh thái và nâng cao giá trị kinh tế cho cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tại Các Vườn Quốc Gia Cát Bà Xuân Thủy Và Bidoup

Các vườn quốc gia Cát Bà, Xuân Thủy và Bidoup đã triển khai nhiều hoạt động khai thác bền vững DVHST. Những kết quả đạt được từ các mô hình này có thể làm cơ sở cho việc nhân rộng ra các khu vực khác.

4.1. Kết Quả Từ Vườn Quốc Gia Cát Bà

Vườn Quốc Gia Cát Bà đã áp dụng nhiều biện pháp bảo tồn và khai thác bền vững, từ đó tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Vườn Quốc Gia Xuân Thủy

Vườn Quốc Gia Xuân Thủy đã thành công trong việc bảo tồn các loài động thực vật quý hiếm và phát triển du lịch sinh thái, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của DVHST.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Khai Thác Bền Vững Dịch Vụ Hệ Sinh Thái

Khai thác bền vững dịch vụ hệ sinh thái là một hướng đi cần thiết cho sự phát triển bền vững tại Việt Nam. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Khai Thác Bền Vững

Việc khai thác bền vững không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng. Đây là một yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững.

5.2. Định Hướng Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình khai thác bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của dịch vụ hệ sinh thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Sơ lược tình hình nghiên cứu Dịch vụ hệ sinh thái trên thế giới 1.1 Khái niệm Dịch vụ hệ sinh thái Hệ sinh thái (HST) có vai trò hết sức quan trọng đối với đời sống con người thông qua việc cung cấp các dịch vụ. Các nhà sinh thái học đã xác định 4 nhóm dịch vụ mà các HST cung cấp, còn gọi là dịch vụ môi trường, bao gồm: - Dịch vụ cung cấp: thực phẩm, nước sạch, nguyên liệu, chất đốt, nguồn gen, … - Dịch vụ điều tiết: phòng hộ đầu nguồn, hạn chế lũ lụt, điều hoà khí hậu, điều tiết nước, lọc nước, thụ phấn, phòng chống dịch bệnh, … - Dịch vụ văn hoá: giá trị thẩm mỹ, quan hệ xã hội, giải trí và du lịch sinh thái, lịch sử, khoa học và giáo dục, … - Dịch vụ hỗ trợ: cấu tạo đất, điều hoà dinh dưỡng, … Ở Việt Nam, thuật ngữ Dịch vụ hệ sinh thái (DVHST) được sử dụng phổ biến hơn thuật ngữ dịch vụ môi trường (DVMT) bởi vì DVMT đang được hiểu theo nghĩa bảo vệ môi trường như các vấn đề ô nhiễm. Thuật ngữ DVHST được sử dụng trong dự thảo Luật Đa dạng sinh học và khung chính sách thí điểm của Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn. “DVHST là các lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp mà con người hưởng thụ từ các chức năng của HST” được mô tả trong tài liệu Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ năm 2005.

Bản báo cáo đã xác định danh mục các loại hình DVHST cung cấp như: sản phẩm lương thực, thực phẩm (như lúa gạo, vật nuôi, thủy hải sản.); các cây công nghiệp (như bông, gỗ, gai dầu.); các nguồn dược liệu; cung cấp nguồn nước; điều hòa không khí; điều tiết nguồn nước; hạn chế xói mòn; các dịch vụ văn hóa (bao gồm cả tinh thần và tôn giáo, các giá trị thẩm mỹ, giải trí, du lịch sinh thái. Cũng theo báo cáo, khoảng 60% DVHST trên thế giới đang bị suy thoái hoặc khai thác, sử dụng không bền vững. Do đó, nhằm mục đích thúc đẩy phát triển HST dựa vào cộng đồng, khôi phục lại những HST bị phá hủy và duy trì việc cung cấp các DVHST quan trọng dẫn đến việc hình thành công cụ chi trả DVHST. CAO HOÀNG THANH MAI 3 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Bảng 1.1: Các loại dịch vụ hệ sinh thái Rừng Biển Đất canh tác/nông nghiệp Hàng hóa - Lương thực - Thực phẩm - Lương thực môi - Nước - Nhiên liệu trường - Nhiên liệu - Sợi - Sợi Dịch vụ - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu - Điều hòa khí hậu điều tiết - Điều tiết lũ lụt - Sản xuất cơ bản - Lọc nước - Điều tiết dịch vụ - Lọc nước Dịch vụ - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng - Tái tạo dinh dưỡng hỗ trợ - Kiến tạo đất - Sản xuất cơ bản - Kiến tạo đất Dịch vụ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ - Thẩm mỹ văn hóa - Tinh thần - Tinh thần - Giáo dục - Giáo dục - Giáo dục - Giải trí - Giải trí Nguồn: Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỷ 2005 Các dịch vụ hệ sinh thái – việc cung cấp tài nguyên thiên nhiên và các chức năng của hệ sinh thái nhằm tạo ra các hàng hoá và dịch vụ có giá trị về kinh tế và môi trường (Hướng dẫn tài chính cho hoạt động bảo tồn, 2002).2 Tiếp cận DVHST hướng tới phát triển bền vững các HST 1.1 Quan điểm tiếp cận Tiếp cận DVHST được định nghĩa là sự lồng ghép DVHST trong việc ra quyết định bằng cách sử dụng các công cụ đánh giá khoa học để xem xét sự phụ thuộc và tác động của con người tới DVHST và lồng ghép các giá trị DVHST vào việc ra quyết định.

Theo báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ, đánh đổi là các quyết định và lựa chọn quản lý làm thay đổi chức năng và dịch vụ mà HST cung cấp. Trong thập kỷ qua, Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển đang phải đối mặt với các thách thức trong việc ra quyết định khó khăn liên quan đến các HST. CAO HOÀNG THANH MAI 4 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Nhiều tranh luận ở các cấp quốc tế, quốc gia và địa phương trong việc ra quyết định đánh đổi giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội. Hiện nay nhiều HST chưa được định giá đúng mức hoặc không có giá trị kinh tế nào cả.

Do quyết định hàng ngày được đưa ra chỉ ưu tiên làm sao để thu được lợi nhuận tài chính ngay lập tức, hàng loạt cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái đều bị định giá thấp hơn giá trị thực của nó. Các xung đột về lợi ích ở các cấp hay lợi ích của các nhóm khác nhau, hay sự phân bổ giữa được và mất giữa các nhóm ngày càng rõ rệt và thách thức các nhà quản lý trong việc ra quyết định. Trong bối cảnh đó, các quyết định mang tính đôi bên cùng có lợi (win-win) được dùng phổ biến như một thuật ngữ mang tính thỏa hiệp và lý tưởng hóa các quyết định khó khăn. Tuy nhiên, cách tiếp cận thỏa hiệp này đã và đang dẫn đến nhiều hệ lụy và thách thức cho nhà quản lý và đòi hỏi một sự nhìn nhận thâu đáo từ nhiều góc độ trong quá trình ra quyết định.2 Đánh giá cơ hội và rủi ro liên quan đến các dịch vụ hệ sinh thái Thông tin về các DVHST có thể được tăng cường bằng một loạt các qui trình ra quyết định, từ việc tạo ra một chính sách y tế cộng đồng, để chuẩn bị cho kế hoạch kinh tế của một địa phương, một khu vực hay một quốc gia; hoặc thiết lập một lộ trình phát triển.

Bước 3: Đánh giá Bước 1: Xác định Bước 2: Sàng lọc hiện trạng và xu DVHST đang hoạt DVHST phù hợp thế các DVHST động thích hợp Bước 4: Những Bước 5: Xác định đánh giá cần thiết rủi ro và cơ hội của về giá trị kinh tế DVHST cho dịch vụ kinh tế Hình 1.1: Tổng quan các bước đánh giá rủi ro và cơ hội liên quan đến DVHST [42] CAO HOÀNG THANH MAI 5 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC BƯỚC 1: XÁC ĐỊNH CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI ĐANG HOẠT ĐỘNG Bước đầu tiên là xác định tất cả các DVHST phụ thuộc vào một quyết định và có ảnh hưởng. Nó liên quan đến việc xem xét một cách có hệ thống cho mỗi DVHST có hay không phụ thuộc vào một quyết định hoặc quyết định có tác động tới các DVHST. Xác định trước các vấn đề liên quan sẽ cho phép các nhà sản xuất ra quyết định để chủ động quản lý bất kỳ rủi ro và cơ hội liên quan nào. Sử dụng danh sách các dịch vụ dùng chung của loại HST để giúp thông báo liệu một DVHST có thể tồn tại trong một địa điểm cụ thể: Bảng 1.2: Các DVHST dùng chung và các yếu tố tác động bởi các loại HST Hệ sinh Dịch vụ hệ sinh thái Các yếu tố thay đổi hệ sinh thái thái Biển Cá và hải sản khác (cá thương Đánh bắt quá mức, hoạt động đánh mại và thủy sản tự cung cấp), du bắt hủy diệt, dòng chảy chất dinh lịch sinh thái, vui chơi giải trí, các dưỡng và lắng đọng, biến đổi khí hậu, sản phẩm dược, khí hậu quy định, ô nhiễm môi trường (xả nước thải, sự giao thông, chu trình nước ngọt cố tràn dầu, khai thác mỏ) Ven Du lịch, vui chơi giải trí, giá trị Dòng chảy chất dinh dưỡng và lắng biển văn hóa, thủy sản (thương mại và đọng tạo ra các vùng chết, tốc độ công sinh hoạt), nuôi trồng thủy sản, nghiệp và đô thị hóa gây ô nhiễm môi giao thông vận tải, chu trình dinh trường, nạo vét đường thủy, vận dưỡng, chống lại bão/lũ, điều hoà chuyển bùn cát từ sông, biến đổi khí khí hậu, xử lý chất thải, kiểm soát hậu, các loài xâm lấn, chuyển đổi các xói mòn, thủy điện, lưu trữ nước cửa sông và vùng đất ngập nước, phá ngọt hủy các vườn ươm cá cửa sông, phá rừng ngập mặn, rạn san hô, khai thác thủy sản, rừng ngập mặn (củi), cát xây dựng, rong biển để tiêu thụ Vùng Cây trồng, thủy sản, nước ngọt, Dòng chảy chất dinh dưỡng, chuyển nước lưu trữ khí nhà kính, bổ sung đổi đất ngập nước đối với nông nghiệp, sâu nước ngầm và xả nước cho ngành thủy lợi quy mô lớn và chuyển hướng CAO HOÀNG THANH MAI 6 KHOA MÔI TRƯỜNG LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.