CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ, THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC TẾ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHƯƠNG TIỆN NGHE NHÌN 1.1 Hoạt động nhận thức và tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh 1.1 Hoạt động nhận thức của học sinh DH là một dạng hoạt động đặc trưng của loài người nhằm truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm, kiến thức mà loài người đã tích luỹ được, biến chúng thành những tri thức, phẩm chất, năng lực của cá nhân người học. Hoạt động DH bao gồm hai hoạt động liên quan với nhau, tác động qua lại với nhau: hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Hai hoạt động này đều có chung một mục đích cuối cùng là làm cho HS lĩnh hội được nội dung học, đồng thời phát triển nhân cách, năng lực của mình. Quá trình DH xảy ra rất phức tạp và đa dạng, trong đó sự phối hợp giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS có ý nghĩa quyết định.
v Bản chất của hoạt động học vật lý Hoạt động học là một hoạt động của con người nhằm tiếp thu tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm mà loài người đã tích luỹ được và phát triển những phẩm chất, năng lực của người học. Hoạt động học làm biến đổi chính bản thân của người học trong quá trình thực hiện hoạt động. Cấu trúc của hoạt động học cũng gồm nhiều thành phần, có quan hệ và tác động lẫn nhau như động cơ, mục đích, phương tiện,… Động cơ học tập kích thích sự tự giác, tích cực, thúc đẩy sự hình thành, duy trì, phát triển hoạt động học, đưa đến kết quả cuối cùng là thoả mãn được lòng khát khao mong ước của người học. Muốn thoả mãn động cơ ấy, phải thực hiện lần lượt những hành động để đạt được những mục đích cụ thể.
Cuối cùng mỗi hành động được thực hiện bằng nhiều thao tác, sắp xếp theo một trình tự xác định. Ứng với mỗi thao tác trong những điều kiện cụ thể là những phương tiện, công cụ thích hợp. Mục đích của hoạt động học được thể hiện ở nhiệm vụ cụ thể của mỗi môn học, mỗi phần của môn học và cụ thể nhất là ở mỗi bài học. Đó là mục tiêu cụ thể 13 mà HS phải đạt được sau mỗi bài học, mỗi phần của môn học và có thể đánh giá được.
Việc học tập vật lý có nhiều nhiệm vụ. Có nhiệm vụ có thể hoàn thành một cách rõ rệt, có thể kiểm tra, đánh giá ngay được kết quả thực hiện sau bài học. Có nhiệm vụ phải trải qua nhiều bài học mới có thể thực hiện được, mỗi bài học, thậm chí mỗi chương chỉ góp một phần,. Để thực hiện mỗi mục đích cụ thể, có thể thực hiện bằng một hành động, nhưng thông thường phải phối hợp nhiều hành động mới đạt được.
Nhiệm vụ bài học thường được diễn đạt dưới dạng các vấn đề nhận thức mà nếu giải quyết được nó thì HS sẽ đạt được mục đích đề ra. Trong khi thực hiện một hành động nào đó, ta cần phải sử dụng một số phương tiện trong những điều kiện cụ thể. Khi sử dụng những phương tiện và điều kiện đó là đã thực hiện những thao tác. Có hai loại thao tác: thao tác chân tay và thao tác trí tuệ.
Đối với thao tác chân tay, ta có thể quan sát được quá trình thực hiện chúng, cho nên có thể can thiệp trực tiếp vào quá trình đó để uốn nắn, rèn luyện, làm cho HS có kỹ năng, kỹ xảo thực hiện chúng một cách có hiệu quả. Còn thao tác trí tuệ diễn ra trong óc, thì chỉ biết được kết quả khi HS thông báo ý nghĩ của họ. Thao tác trí tuệ có vai trò to lớn, quyết định trong nhận thức khoa học. Bởi vậy, việc rèn luyện cho HS có kỹ năng, kỹ xảo thực hiện các thao tác tư duy trong học tập vật lý luôn được nhiều người làm công tác giáo dục quan tâm, trăn trở.
Đây là công việc còn rất nhiều khó khăn [22]. v Bản chất của hoạt động DHVL Mục đích của hoạt động dạy là làm cho HS lĩnh hội được kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm xã hội đồng thời hình thành và phát triển ở họ phẩm chất và năng lực. Theo quan điểm hiện đại, dạy vật lý là tổ chức, hướng dẫn cho HS thực hiện các hành động nhận thức vật lý để họ tái tạo kiến thức, kinh nghiệm xã hội và biến chúng thành vốn liếng của mình, đồng thời làm biến đổi bản thân HS, hình thành và phát triển những phẩm chất năng lực của họ. Muốn thực hiện tốt mục đích của hoạt động dạy, người GV cần phải nghiên cứu hoạt động học, căn cứ vào đặc điểm hoạt động học của mỗi đối tượng HS cụ thể để định ra những hoạt động dạy thích hợp, mà trước hết là những hành động để tạo ra những điều kiện thuận lợi giúp cho HS có thể thực hiện tốt các hành động học tập [22], [24].2 Tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá tình dạy học Chủ nghĩa duy vật lịch sử xem tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội.
Sự hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ quan trọng của giáo dục nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng. Có thể xem tính tích cực như là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển nhân cách trẻ trong quá trình giáo dục. [5] Theo Kharlamốp: “Tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của người hành động”. Tính tích cực của trẻ biểu hiện ở những dạng hoạt động khác nhau: học tập, lao động, thể dục thể thao, vui chơi giải trí, hoạt động xã hội,… Trong đó, học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi đi học.
Tính tích cực trong học tập, về thực chất là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Theo Đặng Vũ Hoạt, tính tích cực nhận thức biểu hiện ở chỗ huy động mức độ cao các chức năng tâm lý, đặc biệt là chức năng tư duy. Theo đó, tính tích cực nhận thức trong học tập là trạng thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức. Như vậy, tính tích cực hoạt động nhận thức gồm ba mặt: nhận thức, tình cảm, ý chí.
Nên trong quá trình dạy học, muốn tác động đến tính tích cực hoạt động nhận thức của HS cần phải tác động đến các mặt trên của mô hình tâm lý hoạt động nhận thức. HS muốn tích cực học tập, trước hết phải tự giác học tập, xem học tập là nhiệm vụ của bản thân mình. Tính tích cực nhận thức của HS có thể được biểu hiện ở những phương diện sau: * Biểu hiện bề ngoài qua thái độ, hành vi và hứng thú Nếu HS cảm thấy có hứng thú, có nhu cầu nhận thức thì các em thường có những biểu hiện cụ thể như: chú ý lắng nghe, quan sát, theo dõi những gì giáo viên nói, làm theo; thường giơ tay phát biểu bài; hay thắc mắc, đặt câu hỏi và tỏ ra vui sướng, hài lòng khi được GV giải đáp hoặc ngược lại sẽ cảm thấy bực mình khi thắc mắc chưa được làm sáng tỏ;. 15 * Biểu hiện bên trong Những biểu hiện bên trong khó nhận biết hơn, thường phải trải qua một thời gian dài tích lũy những biểu hiện đó được thể hiện ra ngoài thì mới nhận biết được, cụ thể như: tư duy có sự chuyển biến, phát triển; có những sáng tạo trong học tập hơn trước; có hoài bão học tập;.
* Biểu hiện qua kết quả học tập Một kết quả học tập tốt trong một thời gian dài là một biểu hiện cụ thể của tính tích cực. Nhưng kết quả đó phải do chính bản thân người học có được;… 1.3 Tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá tình dạy học 1.1 Vai trò tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá tình dạy học Tích cực hoá là một tập hợp các hoạt động nhằm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập. TCHHĐNT của HS, là một vấn đề được đặt biệt quan tâm trong xu thế đổi mới PPDH hiện nay. Nhiều nhà lí luận dạy học trên thế giới và trong nước đang hướng tới việc tìm kiếm con đường tối ưu nhằm TCHHĐNT của người học.
Tất cả đều hướng tới việc thay đổi vai trò của người dạy và người học nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học để đáp ứng được yêu cầu trong giai đoạn phát triển mới. Trong đó, HS phải chuyển từ vai trò là người thu nhận thông tin sang vai trò chủ động, tích cực tham gia tìm kiếm tri thức. Còn GV phải chuyển từ vai trò người truyền thông tin, sang vai trò người tổ chức, hướng dẫn và giúp đỡ để HS tự mình khám phá kiến thức mới. Quá trình TCHHĐNT của HS sẽ góp phần làm cho mối quan hệ giữa dạy và học, giữa thầy và trò ngày càng gắn bó và hiệu quả hơn.
Tích cực hoá vừa là biện pháp để thực hiện nhiệm vụ dạy học, đồng thời nó góp phần rèn luyện cho HS những phẩm chất của người lao động mới: tự chủ, năng động và sáng tạo. Đó là một trong những mục tiêu mà nhà trường phải hướng tới [5]. TCHHĐNT của HS là một trong những nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết mà người GV trong nhà trường phổ thông hiện nay cần phải thực hiện trong dạy học vật 16 lý. Đây là một biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học.2 Một số biện pháp nhằm tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá tình dạy học Hứng thú là một trong những vấn đề mà GV quan tâm nhất trong việc TCHHĐNT của HS bởi vì hứng thú là một động lực quan trọng của quá trình học tập, có hứng thú thì HS sẽ tự giác học tập và đó là sự tích cực.
Như vậy muốn HS TCHHĐNT thì trước hết phải làm cho HS hứng thú. Sau đây là một số biện pháp nhằm TCHHĐNT của HS trong QTDH: - Kích thích hứng thú học tập của HS với những nội dung có tính thực tiễn, gần gũi với cuộc sống hằng ngày của các em hoặc những vấn đề cấp bách của xã hội.