Đặt vấn đề Muỗi (Culicidae) là véc-tơ chính truyền một số bệnh nguy hiểm cho con ngƣời. Hàng năm, trên thế giới có hàng triệu ca tử vong do các bệnh lan truyền từ muỗi. Sốt xuất huyết Dengue là một bệnh đang lƣu hành tại Việt Nam với hai loài muỗi truyền bệnh là Aedes aegypti và Aedes albopictus, trong đó quan trọng nhất là Ae.Hiện nay vẫn chƣa có thuốc đặc trị và vắc-xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue nên việc bùng phát bệnh thành dịch rất có khả năng xảy ra và rất khó kiểm soát. Hà Nội là một thành phố lớn, có môi trƣờng sinh thái rất đa dạng: khu dân cƣ đô thị, các hệ sinh thái nông nghiệp, lâm nghiệp.
Các hệ sinh thái đất ngập nƣớc. Tính đa dạng cao của các hệ sinh thái nhân sinh và tự nhiên cùng với sự ô nhiễm ngày càng gia tăng của môi trƣờng sống làm cho công tác kiểm soát véc-tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue gặp rất nhiều khó khăn. Có hai phƣơng thức quan trọng nhất để kiếm soát véc-tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue là hoá học và sinh học, trong đó, diệt bọ gậy của các loài muỗi bằng biện pháp sinh học đã đƣợc chứng minh là biện pháp phòng chống bệnh an toàn, có hiệu quả lâu dài và bền vững. Theo Báo cáo điều tra ổ bọ gậy nguồn năm 2015 tại Hà Nội đã phát hiện 15 loại dụng cụ chứa nƣớc có bọ gậy Aedes.
Những dụng cụ chứa nƣớc đó thƣờng đƣợc sử dụng để chứa nƣớc dùng cho sinh hoạt hằng ngày của ngƣời dân nên không thể sử dụng hóa chất diệt bọ gậy mà phải sử dụng các biện pháp sinh học khác. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về diệt bọ gậy của các loài muỗi truyền bệnh cho con ngƣời bằng các biện pháp sinh học nhƣ: sử dụng các loài giáp xác thuộc giống Mesocyclop, sử dụng các loài côn trùng thuộc họ Corixidae, sử dụng các loài cá ăn bọ gậy. Trong đó, việc sử dụng cá để diệt 2 bọ gậy trong các khu dân cƣ đã đƣợc chứng minh là khả thi và có hiệu quả hơn do có lợi thế về an toàn sinh học, dễ sử dụng và đƣợc sự chấp thuận cao của cộng đồng ngƣời dân. Trong báo cáo điều tra ổ bọ gậy nguồn năm 2015 tại Hà Nội cũng đã chỉ ra khoảng 59% dụng cụ chứa nƣớc sinh hoạt ở Hà Nội có thể thả cá để diệt bọ gậy của các loài muỗi Aedes.
Nhƣng sử dụng những loài cá nào để diệt bọ gậy có hiệu quả cao cần đƣợc nghiên cứu cụ thể. Để góp phần giải quyết vấn đề này, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu cho luận văn Thạc sỹ của mình là: “Đánh giá khả năng ăn bọ gậy Aedes aegypti (Linnaeus, 1762) của một số loài cá được sử dụng trong phòng chống sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội” nhằm làm rõ khả năng ăn bọ gậy của 4 loài cá thƣờng đƣợc nuôi làm cảnh ở Hà Nội để có cơ sở khuyến cáo sử dụng chúng trong công tác kiểm soát véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích - Đánh giá tỷ lệ nhiễm bọ gậy trong các dụng cụ chứa nƣớc tại Hà Nội; - Đánh giá khả năng ăn bọ gậy của 4 loài cá (Cá bảy màu, Cá đuôi kiếm, Cá chọi, Cá cờ đỏ) trong điều kiện thí nghiệm và tiềm năng sử dụng chúng để diệt bọ gậy trong các dụng cụ chứa nƣớc khác nhau.
Yêu cầu Cung cấp những số liệu định lƣợng về tỷ lệ nhiễm bọ gậy Ae.aegypti trong các dụng cụ chứa nƣớc tại Hà Nội năm 2016-2018 và khả năng ăn bọ gậy Ae.aegypti của 4 loại cá thí nghiệm làm cơ sở cho việc khuyến cáo sử dụng các loài cá này trong phòng chống vectơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue ở Hà Nội. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Đề tài có ý nghĩa khoa học, thực tiễn và tham khảo cao. Về mặt khoa học, các kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm giàu 3 thêm tri thức trong lĩnh vực sử dụng các biện pháp sinh học trong kiểm soát và phòng chống các bệnh Sốt xuất huyết, Zika… lan truyền do muỗi.
Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện trong việc đƣa ra những khuyến cáo cụ thể sử dụng 4 loài cá cảnh là Cá bảy màu, Cá chọi, Cá đuôi kiếm, Cá cờ đỏ để diệt bọ gậy Aedes trong các dụng cụ chứa nƣớc ở Hà Nội. Các kết quả thu đƣợc trong đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị trong công tác sử dụng các biện pháp sinh học trong kiểm soát các véc tơ truyền bệnh và phòng chống bệnh Sốt xuất huyết, Zika… ở các địa phƣơng khác trong cả nƣớc 4 Chƣơng I. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài sốt xuất huyết Dengue là bệnh nhiễm vi-rút Dengue cấp tính do muỗi vằn Aedes aegypti truyền và có thể gây thành dịch lớn.
Bệnh lƣu hành phổ biến ở cả miền Bắc, Trung, Nam và Tây Nguyên, kể cả ở thành thị và vùng nông thôn.Bệnh xảy ra quanh năm nhƣng thƣờng bùng phát thành dịch lớn vào các tháng 7 - 10.Các nhà khoa học hiện vẫn đang nghiên cứu phát triển vắc-xin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue và có loại vắc xin đã đƣợc cấp phép sử dụng tại một số ít quốc gia trên thế giới, tuy nhiên hiệu quả vẫn còn hạn chế. Diệt bọ gậy và muỗi vằn truyền bệnh hiện là biện pháp chủ đạo trong việc hạn chế sự lan truyền của bệnh sốt xuất huyết Dengue. Các biện pháp phổ biến để kiểm soát bọ gậy hiện nay ở Việt Nam gồm có sử dụng một số loại hóa chất, sử dụng các biện pháp sinh học, loại bỏ và xử lý các dụng cụ chứa nƣớc có bọ gậy. Trong đó, biện pháp hóa học chỉ có thể áp dụng đối với những nguồn nƣớc và nơi chứa nƣớc mà ngƣời dân không sử dụng.
Đối với những dụng cụ chứa nƣớc sử dụng cho sinh hoạt hằng ngày cần sử dụng biện pháp sinh học diệt bọ gậy để đạt đƣợc hiệu quả cao và an toàn cho ngƣời dân. Số liệu thống kê tại Hà Nội từ những năm 2014 – 2016 cho thấy tỉ lệ các loại dụng cụ chứa nƣớc có bọ gậy có thể thả cá chiếm tỉ lệ cao (60%).Dùng cá để diệt bọ gậy trong các dụng cụ chứa nƣớc là một trong những biện pháp không thể thiếu đƣợc trong các chiến dịch vệ sinh môi trƣờng diệt bọ gậy tại Việt Nam.Ƣu thế của phƣơng pháp sử dụng cá trong việc kiểm soát bọ gậy là sự chấp thuận của cộng đồng, mang lại hiệu quả cao và lâu dài.Bên cạnh đó việc đƣa hóa chất vào môi trƣờng sống của ngƣời dân cũng đƣợc giảm thiểu, và tỉ lệ rủi ro so với các biện pháp sử dụng hóa chất thấp hơn rất nhiều.Nhƣng việc sử dụng loài cá nào hiệu quả cần đƣợc nghiên cứu cụ thể. Bên cạnh đó cần triển khai các hoạt động nghiên cứu về các loài 5 cá khi đƣợc thả ngoài thực địa để đánh giá khả năng sống cũng nhƣ nghiên cứu về các nguyên nhân và cách khắc phục khi cá bị chết hay mất trong các bể chứa nƣớc sinh hoạt tại cộng đồng. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá khả năng ăn bọ gậy Aedes aegypti của một số loài cá được sử dụng trong phòng chống sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội” nhằm đánh giá tỉ lệ các loại dụng cụ chứa nƣớc có bọ gậy tại Hà Nội từ năm 2016 đến năm 2018 và khả năng ăn bọ gậy của 4 loại cá cảnh là Cá bảy màu, Cá cờ đỏ, Cá đuôi kiếm và Cá chọi, vốn là những loài cá đƣợc nuôi rộng rãi làm cảnh.
Bên cạnh đó, đề tài cũng tìm hiểu về khả năng thả các loài cá này vào các dụng cụ chứa nƣớc khác nhau với mục đích vừa diệt bọ gậy vừa để làm cảnh. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Sốt xuất huyết Dengue là căn bệnh nhiệt đới do muỗi Ae. aegypti và Ae.
albopictus lan truyền. Đây là căn bệnh nguy hiểm do virus truyền qua muỗi vằn đốt ngƣời vào ban ngày. Khí hậu vùng nhiệt đới với nhiệt độ giao động từ 15 đến 400C và độ ẩm cao kết hợp với môi trƣờng sống đông đúc, mất vệ sinh sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho căn bệnh này phát triển. Căn bệnh này có hai thể: Sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue.
Sốt Dengue có triệu chứng tƣơng tự nhƣ cảm cúm, thƣờng xảy ra ở trẻ lớn, ngƣời lớn và ít khi gây tử vong.Trái lại, sốt xuất huyết Dengue là thể thứ phát rất nguy hiểm, có xuất huyết và bệnh nhân có thể bị chết nếu không đƣợc chẩn đoán và điều trị kịp thời[45], [47]. Dịch sốt Dengue đƣợc biết đến cách đây ba thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Trƣớc đó đã có một bệnh tƣơng tự nhƣ sốt Dengue cũng đã đƣợc ghi nhận ở Trung Quốc vào khoảng đầu năm 992 sau công nguyên và sau đó là năm 1635 ở những vùng Tây Ấn Độ thuộc Pháp. Năm 1780, có tác giả đã mô tả bệnh “Sốt gãy xƣơng” ở Philadenphia có thể chính là sốt Dengue.
Trong thế kỷ 18, 19 và đầu thế kỷ 20 đã xảy ra 6 những vụ dịch của các bệnh tƣơng tự nhƣ sốt Dengue ở các khu vục có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới. Vụ dịch đầu tiên đƣợc khẳng định là sốt xuất huyết Dengue đƣợc ghi nhận tại Philippin vào năm 1953-1954 [4,41]. Sốt xuất huyết Dengue là nguyên nhân hàng đầu của các trƣờng hợp nhập viện và tử vong của trẻ em ở các nƣớc Đông Nam Á và Tây Á Thái Bình Dƣơng. Ở Việt Nam, sốt xuất huyết Dengue xảy ra ở hầu hết các tỉnh thành phố vào các tháng rải rác trong năm, nhƣng tập trung chủ yếu vào các tháng mùa mƣa từ tháng 6 đến tháng 10 [1,43,47].
Theo dự đoán của Epstein thì biến đổi khí hậu là một nguyên nhân chính gây ra sự lan tràn bệnh sốt xuất huyết. Ngày nay, sốt xuất huyết xuất hiện khá phổ biến ở các nƣớc Châu Á và Châu Mỹ - La Tinh. Ngoài ra các nguyên nhân khác làm bùng phát bệnh này ở nhiều quốc gia trên thế giới là do gia tăng dân số, đô thị hóa không theo quy hoạch, giao thông đi lại phát triển giữa các vùng miền, sự biến đổi của virut Dengue cũng nhƣ tập quán trữ nƣớc và điều kiện vệ sinh môi trƣờng kém… Những vụ dịch sốt xuất huyết Dengue lớn gần đây xảy ra ở nhiều nƣớc thuộc nhiều khu vực, trừ Châu Âu.