Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử và tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Tình hình sốt xuất huyết trên thế giới *Tình hình và xu hướng phát triển bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Trước đây, sốt xuất huyết Dengue (SXHD) chủ yếu là bệnh ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới nhưng ngày nay virus Dengue đã bắt đầu lan tràn khắp nơi trên thế giới. Bệnh được truyền qua vectơ trung gian là muỗi Aedes và có thể gây nên những trận dịch lớn.
Tác nhân gây bệnh là virus Dengue, bệnh được truyền qua vết đốt của muỗi vằn Aedes aegypti. Qua báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy giai đoạn 2001-2002 mỗi năm số ca bệnh ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương cao nhất khoảng 100. Đến năm 2010, tổng số ca SXHD được báo cáo đã tăng lên tới 350.070 ca tử vong, trong đó Việt Nam là một trong 5 nước trong khu vực có gánh nặng về bệnh cao nhất [46] Dịch SXHD đã được biết đến trên Thế giới đã từ hơn 200 năm trước, bệnh thường tập trung ở các nước có khí hậu nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới. Vào khoảng đầu năm 992 sau công nguyên, người ta nhận thấy có một bệnh tương tự như SXHD đã được ghi nhận ở Trung Quốc; tiếp theo là năm 1635 tại vùng Tây Ấn Độ thuộc Pháp cũng xuất hiện bệnh tương tự.
Trong thế kỷ 18, 19 và đầu thế kỷ 20 người ta phát hiện có những vụ dịch của các bệnh tương tự như SXHD ở các nước có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới. Vụ dịch đầu tiên tại khu vực Đông Nam Á được khẳng định là SXHD đã được ghi nhận tại Philipine và năm 1953-1954 [46]. Từ năm 1953-1964, SXHD được mô tả ở nhiều nước thuộc khu vực Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương như Ấn Độ, Malaysia, Philipine, 4 Singapore, Thái Lan và trong đó có Việt Nam xuất hiện dưới dạng bệnh lưu hành thường xuyên, thỉnh thoảng gây dịch lớn. Từ năm 1971 đến nay, nhiều trận dịch lớn đã xãy ra trong khu vực này, riêng tại Thái Lan và Việt Nam đã từng xuất hiện một trận dịch lớn vào năm 1979-1980.
Vào năm 2008, bệnh khởi phát ở khu vực Đông Nam Á, có 398.340 trường hợp mắc và 1,596 ca tử vong do bệnh này. Trước 1970, chỉ có 9 nước có dịch lưu hành. Con số này đã tăng gấp hơn 4 lần vào năm 1995. Nhìn chung, trong hơn 50 năm qua, tỷ lệ mắc SXHD đã tăng lên 30 lần và lan nhanh ra hơn 60 quốc gia trên Thế giới; Bệnh xuất hiện ở cả vùng thành thị và nông thôn.
Qua đánh giá của WHO, ước tính hàng năm có khoảng 50 triệu người nhiễm virus Dengue và 2,5 tỷ người đang sống trong vùng lưu hành SXHD. Không chỉ có số trường hợp mắc bệnh gia tăng mà khả năng nhiễm nhiều loại virus khác nhau cũng càng đáng báo động.000 trường hợp mắc SXHD cần nhập viện, phần lớn trong số đó là trẻ em; tỷ lệ tử vong chung vào khoảng 2,5%. Nếu không được điều trị đúng kịp thời, tỷ lệ tử vong của SXHD có thể vượt quá 20%. Trong các vụ dịch, tỷ lệ mắc bệnh ở những đối tượng nhạy cảm thường là 40-50% nhưng cũng có thể cao đến 80-90%.
Ngày nay SXHD hiện đã trở thành dịch trên 100 quốc gia, bao gồm 20 nước ở Châu Phi, 42 nước thuộc Châu Mỹ, 4 nước thuộc khu vực phía đông Địa Trung Hải, 7 nước thuộc khu vực Đông Nam Á và 29 nước thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương, trong đó Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là hai khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Số người mắc SXHD được ghi nhận tuy còn thiếu chính xác song theo báo cáo cho thấy từ năm 2000, SXHD đã lan nhanh ra các khu vực mới của khu vực Đông Nam Á [46]. Chu kỳ bùng phát dịch SXHD thường xuất hiện lặp lại 5 đến 6 năm một lần. Mặc dù đã có những vụ dịch xuất hiện, nhưng vẫn còn một số lượng lớn người cảm nhiễm luôn tồn tại trong quần thể, lý do là vì có tới 4 chủng 5 virus gây bệnh và vì số người cảm nhiễm mới luôn gia tăng trong quần thể, thông qua số sinh mới và qua nhập cư từ nơi khác đến.
Công tác phòng chống dịch XHSD đã được thực hiện thông qua Chiến lược phòng chống SXHD giai đoạn 2008-2015 của WHO tại khu vực Đông Nam Á và khu vực Tây Thái Bình Dương. Chiến lược này nhằm chuẩn bị ứng phó với các mối đe dọa ngày càng tăng của bệnh SXHD với nguy cơ lan rộng đến các khu vực địa lý mới và gây tử vong cao trong giai đoạn đầu dịch. Kế hoạch này nhằm mục đích trợ giúp các nước để đảo ngược xu hướng gia tăng của bệnh SXHD bằng cách tăng cường chuẩn bị trong việc phát hiện ta các khu vực xãy ra dịch mới để phòng ngừa lây lan xãy ra dịch cho các khu vực lân cận khác [46]. * Tình hình sốt xuất huyết tại Châu Á Thái Bình Dương Tại Châu Á sốt xuất huyết Dengue xuất hiện đầu tiên tại Trung Quốc, Sri Lanka, Ấn Độ và Maldiver vào năm 1950 [74].
Sốt xuất huyết Dengue được ghi nhận đầu tiên về mặt lâm sàng tại Philippine năm 1953, Thái Lan 1958 [32]. Hiện nay Khoảng 2,5 tỉ (hơn 70%) dân số trên thế giới có nguy cơ mắc sốt xuất huyết Dengue sống tại các khu vực vùng thành viên của WHO - khu vực Đông Nam Á và Châu Á Thái Bình Dương, nơi này đang chịu khoảng 75% gánh nặng bệnh tật trên toàn cầu do SXHD gây ra [76], [81], [83], [88], [89]. Kế hoạch chiến lược SXHD Châu Á Thái Bình Dương (The Asia Pacific Dengue Strategic Plan) cho 2 khu vực (2008-2015) được chuẩn bị tham vấn với các quốc gia thành viên và các đối tác nhằm đối phó sự gia tăng mối đe dọa từ SXHD đang lan truyền đến nhiều quốc gia gây ra số tử vong cao trong giai đoạn đầu của các vụ dịch SXHD [49]. Các quốc gia trong vùng nguy cơ sốt xuất huyết năm 2010 (nguồn WHO 2009 [49], [72]) * Tình hình Sốt xuất huyết tại khu vực Đông Nam Á Từ năm 2000, dịch SXHD lan rộng đến các khu vực mới và gia tăng tại các khu vực bệnh lưu hành sẵn có.
Trong năm 2003, có 8 quốc gia Bangladesh, Ấn Độ, Indonesia, Maldives, Myanmar, Sri Lanka, Thái Lan và Đông Timor báo cáo các ca bệnh SXHD [77], [91]. Năm 2004, Bhutan báo cáo bùng nổ dịch lần đầu tiên [61], [78]. Tại Thái Lan dịch SXHD xuất hiện vào năm 1958 [21], [70] Vào tháng 11 năm 2006, Nepal báo cáo các ca SXHD tại bản địa lần đầu tiên. Theo Tổ chức Y tế Thế giới có trên 100 quốc gia có nguy cơ mắc SXHD [25], [55], [93].
Dịch SXHD là một vấn đề y tế cộng đồng quan trọng tại Indonesia, Myanmar, Sri Lanka, Thái Lan và Đông Timor là các quốc gia nhiệt đới gió mùa, gần xích đạo, nơi này có loài muỗi Aedes aeypti có mặt ở cả khu vực thành thị và nông thôn. Khoảng 3,6 tỷ người có nguy cơ mắc bệnh SXHD trên thế giới [90], [95] và 50-100 triệu trường hợp bệnh sốt xuất huyết và 500,000 trường hợp sốt xuất huyết Dengue, kết quả có khoảng 24,000 trường hợp tử vong [52], [54], [65], [79] Hơn 4 năm qua, dịch SXHD lan truyền đến Bhutan và Nepal khu vực dưới chân núi cận dãy Himalaya. Theo báo cáo, tỉ lệ tử vong ca tại khu vực 7 gần 1%, nhưng tại Ấn Độ, Indonesia và Myanmar, nơi bùng nổ ổ dịch bệnh từ các vùng thành thị báo cáo tỷ lệ tử vong – ca khoảng 3-5%. Tại Indonesia, hơn 35% dân số cả nước sống tại khu vực thành thị, 150.000 ca bệnh được báo cáo vào năm 2007 (có số cao nhất) với hơn 25.000 ca được báo cáo ở Jakarta và phía Tây Java.
Tỉ lệ tử vong xấp xỉ 1% [60], [62], [65], [86]. Năm 2007, tại Myanmar, các khu vực và bang báo cáo số ca mắc cao nhất ở Ayayarwaddy, Kayin, Magway, Mandalay, Mon, Rakhine, Sagaing, Tanintharyi và Yangon. Từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2007, Myanmar báo cáo có 9,578 ca. Tỷ lệ tử vong – ca hơn 1% tại Myanmar [68].
Tại Thái Lan, tình hình SXHD được báo cáo ở 4 khu vực: miền Bắc, miền Trung, vùng Đông Bắc và miền Nam. Tháng 6 năm 2007, bùng nổ dịch xuất hiện tại các tỉnh Trat, Bangkok, Chiangrai, Phetchabun, Phitsanulok, Khamkaeng Phet, Nakhon Sawan và Phit Chit.836 ca được báo cáo từ tháng 1 đến tháng 11 năm 2007. Tỉ lệ tử vong – ca tại Thái Lan dưới mức 0,2% [59], [87], [92]. Tình hình sốt Dengue/sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam Tại Việt Nam bệnh SXHD xâm nhập từ năm 1958 với vụ dịch đầu tiên xãy ra ở Miềm Bắc, đến năm 1960 tại khu vực phía Nam bắt đầu xuất hiện vụ dịch đầu tiên với 60 bệnh nhi tử vong.
Từ đó bệnh trở thành dịch lưu hành ở vùng châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long và dọc theo bờ biển miền Trung. Sau năm 1963, dịch SXHD đã xảy ra liên tiếp ở 19 tỉnh, thành khu vực phía Bắc. Từ năm 1970 đến năm 1974 tại Hà Nội bắt đầu xuất hiện các vụ dịch lẻ tẻ ở một số điểm trong nội thành Hà Nội với số bệnh nhân từ vài chục tới hàng trăm trường hợp phải vào bệnh viện để điều trị. Trong thời gian đó dịch cũng lan nhanh ra các thành phố, thị xã, thị trấn và cả vùng nông thôn [46].
Trong những năm đầu, SXHD chỉ xuất hiện ở một vài địa phương với các ổ dịch nhỏ, số người mắc bệnh ít nhưng tỷ lệ tử vong cao. Nhưng về sau, 8 dịch càng lan rộng, với số người mắc bệnh ngày càng nhiều. Đỉnh cao là vào các năm 1983, 1987 với qui mô toàn quốc. Bệnh SXHD mang tính chất chu kỳ tương đối rõ rệt trước năm 1990, với khoảng cách trung bình 3-4 năm xãy ra dịch 1 lần; Qua số liệu thống kê trước đây cho thấy, tuổi mắc bệnh có sự khác biệt giữa các vùng miền.
Ở miền Bắc Việt Nam, nơi có bệnh lưu hành thấp thì tất cả các lứa tuổi đều có thể bị mắc mắc bệnh. Nhưng ở miền Nam, bệnh lưu hành cao, lứa tuổi mắc bệnh phần lớn là trẻ em. SXHD được xem là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trong các bệnh truyền nhiễm của trẻ em ở khu vực phía Nam. Số tử vong do SXHD ở khu vực phái nam chiếm tỷ lệ trên 80% tổng số tử vong của cả nước.