Vai Trò Của Sự Kết Hợp Giữa Thang Điểm MMSE Và CDT Trong Tầm Soát Sa Sút Trí Tuệ

Tài liệu nghiên cứu Vai trò của sự kết hợp giữa thang điểm mini mental state exam mmse và clock drawing test cdt trong, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Vân Anh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Thắng
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thần Kinh
• Đề tài: Vai Trò Của Sự Kết Hợp Giữa Thang Điểm Mini-Mental State Exam (MMSE) Và Clock Drawing Test (CDT) Trong Tầm Soát Sa Sút Trí Tuệ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ
• 2.1.1. Suy giảm nhận thức
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.4. Cỡ mẫu của nghiên cứu
• 3.5. Xác định các biến số độc lập và phụ thuộc
• 3.6. Phương pháp và công cụ đo lường, thu thập số liệu
• 3.7. Quy trình nghiên cứu
• 3.8. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm nhân khẩu học và chẩn đoán sa sút trí tuệ
• 4.2. Đặc điểm của thang MMSE
• 4.3. Đặc điểm của thang CDT
• 4.4. Giá trị tầm soát của thang MMSE và CDT
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU THU THẬP DỮ LIỆU
• PHỤ LỤC 2: THANG ĐIỂM MMSE
• PHỤ LỤC 3: THANG ĐIỂM SHULMAN
• PHỤ LỤC 4: BỆNH ÁN MINH HỌA

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sa Sút Trí Tuệ Tầm Quan Trọng Của Tầm Soát

Sa sút trí tuệ là một hội chứng mắc phải, do sự chết dần của tế bào thần kinh ảnh hưởng đến chức năng nhận thức và hành vi. Tình trạng này đang gia tăng trên toàn cầu, đặc biệt ở người cao tuổi. Theo Tổ chức Bệnh Alzheimer thế giới, số người mắc sa sút trí tuệ tăng gấp đôi mỗi 20 năm, ước tính đến năm 2050 sẽ có 131,5 triệu người mắc. Chẩn đoán chậm trễ dẫn đến tăng tỉ lệ tàn phế, tử vong, gây gánh nặng lớn cho y tế, kinh tế, xã hội, ảnh hưởng đến người bệnh và người chăm sóc. Nguyên nhân thường gặp nhất là bệnh Alzheimer, chiếm 80%. Phát hiện và điều trị sớm sa sút trí tuệ mang lại kết quả tốt hơn. Tầm soát và nhận diện bệnh ở giai đoạn sớm là vấn đề được quan tâm hàng đầu hiện nay. Các thang điểm đánh giá nhận thức là công cụ hỗ trợ chẩn đoán.

1.1. Tầm Soát Sa Sút Trí Tuệ Sớm Lợi Ích Và Ý Nghĩa

Chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ giúp kiểm soát bệnh tốt hơn, vì một số phương pháp điều trị hiệu quả hơn ở giai đoạn sớm. Điều này kéo dài thời gian sống độc lập và giúp người bệnh lập kế hoạch cho tương lai. Các thang điểm ngắn gọn như MMSE, Mini-Cog, CDT, MoCA, SPMSQ giúp phát hiện suy giảm nhận thức, đặc biệt ở đối tượng nguy cơ cao. Nghiên cứu chỉ ra rằng sàng lọc bằng các thang điểm này giúp phát hiện tình trạng suy giảm nhận thức, đặc biệt ở những đối tượng có nguy cơ cao.

1.2. Giới Hạn Của MMSE và Vai Trò Của CDT Bổ Sung

Thang MMSE được sử dụng phổ biến nhưng có nhược điểm là phụ thuộc vào tuổi, trình độ học vấn và không đánh giá đầy đủ chức năng thị giác không gian và chức năng điều hành. Clock Drawing Test (CDT) là công cụ tầm soát nhanh, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chức năng nhận thức, ít bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ và trình độ học vấn. Sự kết hợp của hai thang điểm này giúp tăng độ nhạy và độ đặc hiệu trong tầm soát sa sút trí tuệ. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp hai thang điểm này giúp tăng độ nhạy và độ đặc hiệu trong việc tầm soát sa sút trí tuệ.

II. Thách Thức Trong Tầm Soát Sa Sút Trí Tuệ Cần Giải Pháp Mới

Việc chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn nữa. Các thang điểm hiện hành chưa được chuẩn hóa hoàn toàn cho dân số Việt Nam, đặc biệt là sự ảnh hưởng của yếu tố văn hóa và trình độ học vấn. Cần có những nghiên cứu đánh giá giá trị của sự kết hợp các phương pháp đánh giá nhận thức khác nhau để tăng độ chính xác và độ tin cậy trong tầm soát. Các nghiên cứu cần phải có cỡ mẫu lớn để đảm bảo tính đại diện và khả năng khái quát hóa kết quả.

2.1. Thiếu Nghiên Cứu Về Kết Hợp MMSE và CDT Tại Việt Nam

Mặc dù thang điểm MMSE và CDT được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, nhưng chưa có nghiên cứu đánh giá giá trị của sự kết hợp hai phương pháp này trong tầm soát sa sút trí tuệ. Nghiên cứu này nhằm mục đích xác định điểm số của thang điểm kết hợp giữa MMSE và CDT trên người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức, đồng thời đánh giá giá trị tầm soát của thang điểm kết hợp mới so với thang điểm riêng lẻ.

2.2. Câu Hỏi Nghiên Cứu Giá Trị Của Thang Điểm Kết Hợp MMSE CDT

Nghiên cứu này đặt ra các câu hỏi chính: Điểm số thang điểm kết hợp giữa MMSE và CDT là như thế nào trên các người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức? Giá trị tầm soát của thang điểm kết hợp mới trong sa sút trí tuệ thay đổi thế nào so với thang điểm riêng lẻ? Để trả lời những câu hỏi này, nghiên cứu sẽ tiến hành đánh giá một cách toàn diện, sử dụng các phương pháp thống kê phù hợp.

III. Kết Hợp MMSE và CDT Phương Pháp Tối Ưu Tầm Soát Sớm

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá vai trò của sự kết hợp giữa thang điểm Mini-mental State Exam (MMSE) và Clock Drawing Test (CDT) trong tầm soát sa sút trí tuệ. Mục tiêu là xác định giá trị của việc kết hợp hai công cụ này trong việc phát hiện sớm tình trạng suy giảm nhận thức. Nghiên cứu sẽ mô tả đặc điểm nhân khẩu học và chẩn đoán của người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức, mô tả đặc điểm của thang điểm MMSE và CDT ở người bệnh suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ, xác định giá trị tầm soát sa sút trí tuệ của thang điểm MMSE, CDT, thang kết hợp MMSE – CDT, và lựa chọn mô hình tốt nhất của sự kết hợp tiểu thang của thang MMSE và thang CDT.

3.1. Ưu Điểm Vượt Trội Của Phương Pháp Kết Hợp MMSE CDT

Việc kết hợp MMSE và CDT giúp bù trừ những hạn chế của từng thang điểm riêng lẻ. MMSE đánh giá toàn diện các chức năng nhận thức nhưng phụ thuộc vào trình độ học vấn, trong khi CDT tập trung vào chức năng thị giác không gian và ít bị ảnh hưởng bởi yếu tố học vấn. Sự kết hợp này giúp tăng độ nhạy và độ đặc hiệu trong việc phát hiện sớm sa sút trí tuệ.

3.2. Quy Trình Đánh Giá Thu Thập Dữ Liệu và Phân Tích

Nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu từ các bệnh nhân có than phiền về suy giảm nhận thức. Các bệnh nhân sẽ được thực hiện cả hai thang điểm MMSE và CDT. Dữ liệu sẽ được phân tích thống kê để xác định mối tương quan giữa điểm số của hai thang điểm, độ nhạy, độ đặc hiệu, và giá trị tiên đoán của thang điểm kết hợp trong việc chẩn đoán sa sút trí tuệ.

IV. Phân Tích Chi Tiết Về Suy Giảm Nhận Thức Các Giai Đoạn

Thuật ngữ “Suy giảm nhận thức chủ quan” (SCI) được mô tả vào năm 2014 với hai tiêu chí chính là sự suy giảm chức năng nhận thức so với trước đây theo trải nghiệm của chính người bệnh và các kết quả test tâm thần kinh hoàn toàn bình thường. Tiến triển của SCI rất khác nhau theo thời gian do sự đa dạng của các nguyên nhân tiềm tàng bên dưới. Nhiều cơ chế liên quan đến sinh lý và bệnh lý gây suy giảm chức năng nhận thức cùng với sự lão hóa. Điển hình là sự suy giảm các chức năng liên quan đến tốc độ nhận thức, chức năng điều hành, chức năng thị giác không gian và trí nhớ.

4.1. Phân Loại Suy Giảm Nhận Thức SCI và MCI

Suy giảm nhận thức chủ quan (SCI) là giai đoạn sớm, khi người bệnh nhận thấy sự suy giảm nhưng các test tâm thần kinh vẫn bình thường. Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) là giai đoạn tiếp theo, khi suy giảm nhận thức đã có thể đo lường được nhưng chưa ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. MCI có thể tiến triển thành sa sút trí tuệ, thường gặp nhất là thể Alzheimer.

4.2. Sáu Lĩnh Vực Chính Của Chức Năng Nhận Thức

Chức năng nhận thức được chia thành sáu lĩnh vực: trí nhớ và học tập, ngôn ngữ, tập trung chú ý, thị giác không gian, chức năng điều hành và nhận thức xã hội. Mỗi chức năng này liên quan đến một mạng lưới thần kinh quy mô lớn trong não bộ.

V. Ứng Dụng Lâm Sàng Hướng Dẫn Sử Dụng MMSE và CDT Hiệu Quả

Nghiên cứu này sẽ cung cấp hướng dẫn cụ thể về cách sử dụng MMSE và CDT trong ứng dụng lâm sàng, bao gồm cách thực hiện, cách chấm điểm, và cách giải thích kết quả. Hướng dẫn sẽ tập trung vào việc kết hợp thông tin từ cả hai thang điểm để đưa ra chẩn đoán chính xác nhất về sa sút trí tuệ. Ngoài ra, nghiên cứu sẽ đề xuất các điểm cắt phù hợp cho dân số Việt Nam, giúp các bác sĩ lâm sàng dễ dàng áp dụng vào thực tế.

5.1. Xác Định Điểm Cắt Thích Hợp Cho Dân Số Việt Nam

Điểm cắt của MMSE và CDT có thể khác nhau tùy thuộc vào dân số và điều kiện văn hóa. Nghiên cứu này sẽ xác định điểm cắt phù hợp cho dân số Việt Nam, dựa trên dữ liệu thu thập được. Điều này sẽ giúp tăng độ chính xác của việc tầm soát sa sút trí tuệ.

5.2. Đánh Giá Tổng Quan Kết Hợp Dữ Liệu và Kinh Nghiệm Lâm Sàng

Việc đánh giá sa sút trí tuệ không chỉ dựa vào kết quả của MMSE và CDT, mà còn cần xem xét các yếu tố khác như tiền sử bệnh, khám lâm sàng, và các xét nghiệm hỗ trợ khác. Kinh nghiệm lâm sàng của bác sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra chẩn đoán cuối cùng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sa sút trí tuệ là một hội chứng mắc phải do sự thoái hóa tế bào thần kinh, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng nhận thức và hành vi. Theo báo cáo của tổ chức bệnh Alzheimer thế giới, số người mắc sa sút trí tuệ dự kiến tăng gấp đôi mỗi 20 năm, với ước tính khoảng 131,5 triệu người trên toàn cầu vào năm 2050. Riêng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, con số này dự kiến đạt 71 triệu người. Tại Việt Nam, tỷ lệ sa sút trí tuệ ở người trên 60 tuổi dao động khoảng 4,8–5%, tương đương khoảng 500.000 người. Việc chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát bệnh, kéo dài thời gian sống độc lập và giảm gánh nặng xã hội.

Nghiên cứu tập trung vào vai trò của sự kết hợp giữa hai công cụ tầm soát nhận thức phổ biến là Mini-Mental State Exam (MMSE) và Clock Drawing Test (CDT) trong phát hiện sa sút trí tuệ. MMSE là thang điểm đánh giá nhận thức toàn diện, tuy nhiên có hạn chế về độ nhạy trong phát hiện sa sút trí tuệ nhẹ và phụ thuộc vào yếu tố nhân khẩu học như tuổi và trình độ học vấn. CDT đánh giá chức năng thị giác không gian và chức năng điều hành, ít bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ và trình độ học vấn. Sự kết hợp hai thang điểm này được kỳ vọng nâng cao độ nhạy và độ đặc hiệu trong tầm soát sa sút trí tuệ.

Nghiên cứu được thực hiện tại phòng khám Thần kinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 7/2018 đến tháng 7/2021, với mục tiêu mô tả đặc điểm nhân khẩu học, đánh giá điểm số MMSE và CDT ở người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức, đồng thời xác định giá trị tầm soát của thang điểm kết hợp MMSE – CDT. Kết quả nghiên cứu góp phần hoàn thiện công cụ sàng lọc sa sút trí tuệ phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam, hỗ trợ phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về chức năng nhận thức và sa sút trí tuệ. Trước hết, khái niệm suy giảm nhận thức chủ quan (Subjective Cognitive Impairment – SCI) và suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment – MCI) được sử dụng để phân loại mức độ suy giảm nhận thức trước khi tiến triển thành sa sút trí tuệ. Sáu lĩnh vực chức năng nhận thức chính bao gồm: trí nhớ và học tập, ngôn ngữ, tập trung chú ý, thị giác không gian, chức năng điều hành và nhận thức xã hội. Mỗi lĩnh vực liên quan đến các vùng vỏ não và mạng lưới thần kinh phức tạp.

Thang điểm MMSE đánh giá tổng thể các chức năng nhận thức với 11 thành phần như định hướng không gian, trí nhớ lập tức, tập trung chú ý, ngôn ngữ và thị giác không gian. CDT tập trung đánh giá chức năng thị giác không gian và chức năng điều hành thông qua bài test vẽ đồng hồ, đòi hỏi phối hợp nhiều vùng não. Sự kết hợp MMSE và CDT dựa trên giả thuyết bổ sung điểm mạnh của từng công cụ, tăng khả năng phát hiện sa sút trí tuệ, đặc biệt ở giai đoạn nhẹ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế mô tả cắt ngang hồi cứu, thu thập dữ liệu từ hồ sơ bệnh án của 135 bệnh nhân có than phiền suy giảm nhận thức đến khám tại phòng khám Thần kinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 7/2018 đến tháng 7/2021. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên công thức ước tính độ nhạy, với mức độ tin cậy 96% và sai số 10%, yêu cầu tối thiểu 57 bệnh nhân ở mỗi nhóm (nhóm sa sút trí tuệ và nhóm chứng).

Các biến số độc lập gồm tuổi, giới tính, trình độ học vấn, tiền căn bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, đột quỵ. Biến phụ thuộc là điểm số các tiểu thang MMSE, điểm CDT và chẩn đoán sa sút trí tuệ theo tiêu chuẩn DSM-5. Dữ liệu được thu thập từ hồ sơ bệnh án điện tử, điểm MMSE và CDT được tính theo thang chuẩn và hệ thống Shulman.

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm R với các phương pháp thống kê phù hợp: kiểm định Chi bình phương, t-test, ANOVA, Mann-Whitney, Kruskal-Wallis cho phân tích đơn biến; phân tích tương quan Spearman và Pearson; mô hình trung bình Bayesian để lựa chọn biến dự đoán; hồi quy logistic nhị phân để xây dựng mô hình phân loại; vẽ đường cong ROC và tính diện tích dưới đường cong (AUC) để đánh giá độ nhạy, độ đặc hiệu và giá trị tầm soát của các thang điểm. Điểm cắt tối ưu được xác định bằng chỉ số Youden.

Nghiên cứu tuân thủ các quy định đạo đức, được Hội đồng Y đức trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh phê duyệt, đảm bảo bảo mật và không can thiệp vào quá trình điều trị bệnh nhân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nhân khẩu học và chẩn đoán: Tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu là 65,4 tuổi, phân bố nhiều nhất ở nhóm 70-79 tuổi (34,07%). Tỷ lệ nữ chiếm 57,03%. Trình độ học vấn chủ yếu ở mức lớp 6-9 (28,89%). Các yếu tố nguy cơ phổ biến gồm tăng huyết áp (35,6%), tiền căn đột quỵ (20%), đái tháo đường (17%) và rối loạn lipid máu (15,2%). Tỷ lệ chẩn đoán sa sút trí tuệ chiếm 48,9%, suy giảm nhận thức nhẹ 25,9%, suy giảm nhận thức chủ quan 25,2%.

2. Đặc điểm thang MMSE: Điểm trung bình MMSE là 20,94 ± 6,01, dao động từ 7 đến 30 điểm. Phân nhóm chẩn đoán có sự khác biệt rõ rệt về điểm MMSE với trung vị lần lượt là 28 (SCI), 23 (MCI) và 16,5 (sa sút trí tuệ), p < 0,001. Các tiểu thang MMSE ngoại trừ trí nhớ lập tức đều có sự khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm. Điểm MMSE giảm theo tuổi tăng (p < 0,001) và tăng theo trình độ học vấn (p < 0,001), không khác biệt theo giới tính (p = 0,38).

3. Đặc điểm thang CDT: Điểm trung bình CDT là 3,04 ± 1,68, dao động từ 1 đến 6 điểm. Phân nhóm chẩn đoán cũng có sự khác biệt về điểm CDT với trung vị lần lượt là 1 (SCI), 2 (MCI) và 4 (sa sút trí tuệ), p < 0,001. CDT ít bị ảnh hưởng bởi trình độ học vấn và ngôn ngữ, đánh giá tốt chức năng thị giác không gian và điều hành.

4. Giá trị tầm soát của thang điểm kết hợp MMSE – CDT: Mô hình kết hợp hai thang điểm cho thấy độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn so với sử dụng riêng lẻ từng thang. Diện tích dưới đường cong ROC (AUC) của thang kết hợp vượt trội, thể hiện khả năng phân biệt sa sút trí tuệ và nhóm chứng tốt hơn. Phương trình hồi quy logistic và mô hình trung bình Bayesian xác định các tiểu thang MMSE và điểm CDT có giá trị dự đoán cao nhất khi kết hợp.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế cho thấy MMSE và CDT là hai công cụ tầm soát hiệu quả, nhưng khi kết hợp sẽ tăng cường độ nhạy và độ đặc hiệu trong phát hiện sa sút trí tuệ, đặc biệt ở giai đoạn nhẹ và MCI. MMSE có hạn chế về ảnh hưởng của tuổi và trình độ học vấn, trong khi CDT ít bị ảnh hưởng bởi các yếu tố này và đánh giá tốt chức năng thị giác không gian, điều hành – những chức năng thường bị suy giảm sớm trong sa sút trí tuệ.

Sự khác biệt điểm số MMSE và CDT giữa các nhóm chẩn đoán có ý nghĩa thống kê mạnh mẽ, cho thấy tính nhạy bén của các thang điểm trong phân loại mức độ suy giảm nhận thức. Mối tương quan giữa điểm MMSE và CDT cũng được xác nhận với hệ số tương quan cao, chứng tỏ sự bổ trợ lẫn nhau của hai công cụ.

Việc sử dụng mô hình trung bình Bayesian giúp lựa chọn các biến dự đoán hiệu quả trong điều kiện cỡ mẫu hạn chế, tăng tính chính xác của mô hình phân loại. Đường cong ROC minh họa rõ ràng sự vượt trội của thang điểm kết hợp, có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh AUC giữa MMSE, CDT và thang kết hợp.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc áp dụng công cụ tầm soát sa sút trí tuệ tại các phòng khám chuyên khoa và không chuyên khoa, giúp phát hiện sớm, từ đó can thiệp kịp thời, giảm gánh nặng y tế và xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng thang điểm kết hợp MMSE – CDT trong tầm soát sa sút trí tuệ: Các cơ sở y tế, đặc biệt phòng khám thần kinh và lão khoa, nên sử dụng đồng thời hai thang điểm này để nâng cao hiệu quả phát hiện sớm sa sút trí tuệ. Thời gian thực hiện khoảng 10 phút, phù hợp với quy trình khám bệnh.

2. Đào tạo nhân viên y tế về kỹ thuật đánh giá và chấm điểm: Tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn cho bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế về cách sử dụng, chấm điểm và giải thích kết quả MMSE và CDT nhằm đảm bảo tính chính xác và đồng nhất trong đánh giá.

3. Xây dựng phần mềm hỗ trợ chấm điểm và phân tích kết quả: Phát triển công cụ số hóa giúp nhập liệu, tính điểm tự động và phân tích kết quả dựa trên mô hình hồi quy logistic, hỗ trợ bác sĩ trong việc ra quyết định chẩn đoán nhanh chóng và chính xác.

4. Tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng: Thực hiện các chương trình truyền thông về tầm quan trọng của tầm soát sa sút trí tuệ, khuyến khích người dân có than phiền suy giảm nhận thức chủ động đến khám sớm, đặc biệt nhóm người cao tuổi và có yếu tố nguy cơ.

5. Nghiên cứu mở rộng và theo dõi dài hạn: Khuyến nghị thực hiện các nghiên cứu tiếp theo với cỡ mẫu lớn hơn, đa trung tâm và theo dõi tiến triển bệnh để đánh giá hiệu quả của thang điểm kết hợp trong dự báo diễn tiến sa sút trí tuệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh và lão khoa: Nghiên cứu cung cấp công cụ và bằng chứng khoa học giúp cải thiện quy trình tầm soát và chẩn đoán sa sút trí tuệ, hỗ trợ quyết định lâm sàng chính xác hơn.

2. Nhân viên y tế tại các phòng khám đa khoa và y tế cơ sở: Thang điểm MMSE và CDT đơn giản, dễ thực hiện, phù hợp với điều kiện thực tế, giúp phát hiện sớm các trường hợp suy giảm nhận thức để chuyển tuyến kịp thời.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành y học, tâm thần học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và dữ liệu thực nghiệm quý giá về tầm soát sa sút trí tuệ, làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

4. Chính sách y tế và quản lý bệnh viện: Kết quả nghiên cứu hỗ trợ xây dựng chính sách tầm soát sa sút trí tuệ hiệu quả, phân bổ nguồn lực hợp lý, nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi và giảm gánh nặng xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần kết hợp MMSE và CDT trong tầm soát sa sút trí tuệ?
   Kết hợp MMSE và CDT giúp đánh giá toàn diện hơn các chức năng nhận thức, tăng độ nhạy và độ đặc hiệu so với sử dụng riêng lẻ, đặc biệt phát hiện tốt hơn sa sút trí tuệ giai đoạn nhẹ và suy giảm chức năng thị giác không gian, điều hành.

2. Thang điểm MMSE có bị ảnh hưởng bởi yếu tố nào không?
   MMSE bị ảnh hưởng bởi tuổi tác và trình độ học vấn, điểm số có thể thấp hơn ở người lớn tuổi hoặc trình độ học vấn thấp, do đó cần kết hợp với các công cụ khác như CDT để tăng tính chính xác.

3. Thời gian thực hiện MMSE và CDT mất bao lâu?
   Thời gian thực hiện trung bình khoảng 5-10 phút cho MMSE và vài phút cho CDT, tổng thời gian thực hiện kết hợp khoảng dưới 15 phút, phù hợp với quy trình khám lâm sàng.

4. Điểm cắt tối ưu của thang điểm kết hợp là bao nhiêu?
   Điểm cắt tối ưu được xác định qua chỉ số Youden, trong nghiên cứu này điểm cắt của thang kết hợp MMSE – CDT cho độ nhạy và độ đặc hiệu cao nhất, tuy nhiên cần điều chỉnh phù hợp với từng đối tượng và môi trường thực tế.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tế?
   Cần đào tạo nhân viên y tế, xây dựng quy trình chuẩn, sử dụng phần mềm hỗ trợ chấm điểm và phân tích, đồng thời tăng cường tuyên truyền để người dân chủ động tầm soát khi có dấu hiệu suy giảm nhận thức.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định rõ vai trò quan trọng của sự kết hợp thang điểm MMSE và CDT trong tầm soát sa sút trí tuệ, nâng cao độ nhạy và độ đặc hiệu so với từng thang điểm riêng lẻ.
• Đặc điểm nhân khẩu học như tuổi, trình độ học vấn ảnh hưởng đến điểm MMSE nhưng ít ảnh hưởng đến CDT, cho thấy sự bổ trợ hiệu quả khi kết hợp.
• Mô hình hồi quy logistic và phân tích Bayesian giúp lựa chọn các tiểu thang có giá trị dự đoán cao, tối ưu hóa công cụ tầm soát.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn, đề xuất áp dụng rộng rãi trong các cơ sở y tế để phát hiện sớm và quản lý sa sút trí tuệ hiệu quả.
• Các bước tiếp theo bao gồm đào tạo nhân viên, phát triển công cụ hỗ trợ số hóa, mở rộng nghiên cứu đa trung tâm và theo dõi tiến triển bệnh lâu dài.

Hành động ngay hôm nay: Các cơ sở y tế và chuyên gia thần kinh nên triển khai thang điểm kết hợp MMSE – CDT trong quy trình khám bệnh để nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi và giảm thiểu tác động của sa sút trí tuệ trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sa sút trí tuệ là một hội chứng mắc phải do hậu quả của sự chết dần các tế bào thần kinh tham gia chức năng nhận thức và hành vi trong não bộ và hiện đang gia tăng trên thế giới. Theo báo cáo của tổ chức bệnh Alzheimer thế giới, số người mắc sa sút trí tuệ tăng gấp đôi mỗi 20 năm, ước tính đến năm 2050 sẽ có 131,5 triệu người mắc sa sút trí tuệ1. Nếu tính riêng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương tỉ lệ mắc đạt đến 71 triệu người vào năm 20502. Việc chẩn đoán chậm trễ bệnh dẫn đến tăng tỉ lệ tàn phế, tử vong, tạo nên nhiều gánh nặng về mặt y tế - kinh tế - xã hội không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống của bản thân người bệnh mà còn là gánh nặng cho người chăm sóc.

Nguyên nhân thường gặp nhất của sa sút trí tuệ là bệnh Alzheimer, chiếm 80%3, ngoài ra còn các nguyên nhân khác. Bất kể nguyên nhân, sa sút trí tuệ khi được phát hiện và điều trị sớm sẽ cho kết quả tốt hơn nhiều so với điều trị giai đoạn muộn. Chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ là rất quan trọng vì giúp người bệnh kiểm soát tốt tình trạng bệnh bởi một số phương pháp sẽ hiệu quả hơn ở giai đoạn sớm của bệnh, giúp người bệnh kéo dài thời gian sống độc lập, lập kế hoạch cho tương lai. Do đó tầm soát và nhận diện sa sút trí tuệ ở giai đoạn sớm là vấn đề đang được quan tâm hàng đầu hiện nay.

Các thang điểm đánh giá nhận thức là công cụ để tầm soát và hỗ trợ chẩn đoán sa sút trí tuệ. Trong đó các thang điểm có giá trị cao, thời gian thực hiện ngắn, dễ thực hiện sẽ phù hợp với tất cả phòng khám chuyên khoa cũng như không chuyên khoa sa sút trí tuệ. Các nghiên cứu cho thấy việc sàng lọc sa sút trí tuệ bằng các thang điểm ngắn gọn như Mini-Mental State Exam (MMSE), Mini-Cog, Clock drawing test (CDT), Montreal Cognitive Assessment (MoCA), Short Portable Mental Status Questionnaire (SPMSQ), … có thể giúp phát hiện tình trạng suy giảm nhận thức, đặc biệt ở những đối tượng có nguy cơ cao4,5,6. Thang MMSE là thang điểm được sử dụng phổ biến nhất trên lâm sàng và đã được chứng minh giá trị qua các nghiên cứu7,8.

Tuy nhiên nhược điểm của thang điểm này là phụ thuộc yếu tố tuổi, trình độ học vấn và không đánh giá đầy đủ chức năng thị giác không gian và chức năng điều hành là. 2 những chức năng có thể bị ảnh hưởng đầu tiên trong sa sút trí tuệ. Cùng với thang MMSE, test Vẽ đồng hồ (CDT) là công cụ tầm soát nhanh gọn, khi thực hiện đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chức năng nhận thức như trí nhớ, thị giác không gian, tập trung chú ý, và chức năng điều hành của người bệnh cũng như ít bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ và trình độ học vấn5,9. Sự kết hợp của hai thang điểm này giúp tăng độ nhạy và độ đặc hiệu trong tầm soát sa sút trí tuệ đã được chứng minh trong các nghiên cứu10,11,12.

Tại Việt Nam, thang điểm MMSE và CDT đã được sử dụng rộng rãi để phát hiện sa sút trí tuệ tuy nhiên chưa có nghiên cứu đánh giá giá trị của sự kết hợp hai phương pháp này. Trên cơ sở đó chúng tôi đặt ra các câu hỏi nghiên cứu: Điểm số thang điểm kết hợp giữa hai thang điểm MMSE và CDT là như thế nào trên các người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức? Giá trị tầm soát của thang điểm kết hợp mới trong sa sút trí tuệ thay đổi thế nào so với thang điểm riêng lẻ? Để trả lời câu hỏi nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành đề tài “Vai trò của sự kết hợp giữa thang điểm Mini-mental State Exam (MMSE) và Clock Drawing Test (CDT) trong tầm soát sa sút trí tuệ” với bốn mục tiêu cụ thể sau: 1. Mô tả đặc điểm nhân khẩu học và chẩn đoán của người bệnh có than phiền suy giảm nhận thức. Mô tả đặc điểm của thang điểm MMSE ở người bệnh suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.

Mô tả đặc điểm của test Vẽ đồng hồ (CDT) ở người bệnh suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ. Xác định giá trị tầm soát sa sút trí tuệ của thang điểm MMSE, CDT, thang kết hợp MMSE – CDT, và lựa chọn mô hình tốt nhất của sự kết hợp tiểu thang của thang MMSE và thang CDT. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ 1.1 Suy giảm nhận thức Thuật ngữ “Suy giảm nhận thức chủ quan” (Subjective Cognitive Impairment – SCI) được các nhà nghiên cứu mô tả vào năm 2014 với hai tiêu chí chính là sự suy giảm chức năng nhận thức so với trước đây theo trải nghiệm của chính người bệnh và các kết quả test tâm thần kinh hoàn toàn bình thường13. Tiến triển của SCI rất khác nhau theo thời gian do sự đa dạng của các nguyên nhân tiềm tàng bên dưới.

SCI phục hồi Không có sự tiến triển suy giảm nhận thức khách quan SCI ổn định, không Không có sự tiến triển suy giảm nhận thức khách quan phục hồi SCI tiến Suy giảm nhận thức tiến triển đến mức suy giảm nhận thức triển nhẹ, sa sút trí tuệ Biểu đồ 1.1 Các dạng tiến triển của suy giảm nhận thức chủ quan “Nguồn: F. Jessen, et al., 2020”13 Nhiều cơ chế liên quan đến sinh lý và bệnh lý gây suy giảm chức năng nhận thức cùng với sự lão hóa. Điển hình là sự suy giảm các chức năng liên quan đến tốc độ nhận thức, chức năng điều hành, chức năng thị giác không gian và trí nhớ14,15. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi những người có suy giảm nhận thức chủ quan ít nhất 4.

4 năm cho thấy sự suy giảm trong tương lai thành sa sút trí tuệ là 14% và thành MCI là 27%16. Suy giảm nhận thức nhẹ (Mild cognitive impairment – MCI) lần đầu được mô tả đầy đủ bởi Petersen và cộng sự vào năm 1997, đề cập đến sự suy giảm nhận thức trên mức suy giảm nhận thức bình thường theo tuổi nhưng chưa đủ nghiêm trọng đến gây suy giảm chức năng sống hàng ngày17. MCI được xem như ranh giới giữa quá trình lão hóa bình thường và sa sút trí tuệ mà đôi khi ứng dụng trên lâm sàng lại gặp nhiều khó khăn. MCI có thể tiến triển thành sa sút trí tuệ, trong đó thường gặp nhất là thể sa sút trí tuệ do bệnh Alzheimer18,19.

Biểu hiện nhận thức Trục thời gian Hình 1.1 Diễn tiến từ SCI đến sa sút trí tuệ trong bệnh Alzheimer “Nguồn: Ávila-Villanueva, et al., 2018”20 Tỉ lệ MCI gặp ở ngưới lớn hơn 60 tuổi trong khoảng từ 6.2%, con số này tăng lên theo độ tuổi và trình độ học vấn thấp và gặp nhiều hơn ở giới nam21,22,23. Tỷ lệ tiến triển thành sa sút trí tuệ hàng năm là khoảng 5% đến 17%24,25. Trước đây MCI được định nghĩa tập trung vào suy giảm trí nhớ, sau đó định nghĩa được mở rộng. 5 hơn ở suy giảm các chức năng khác ở một hoặc nhiều lĩnh vực có kèm hoặc không kèm suy giảm trí nhớ21.

Định nghĩa được chấp nhận rộng rãi nhất về nhận thức là khả năng xử lý thông tin, những thông tin có thể là những kích thích từ thế giới bên ngoài hay kiến thức từ những trải nghiệm và tính cách cá nhân từ đó giúp hiểu hơn về thế giới xung quanh. Theo quan điểm hiện nay, chức năng nhận thức được chia thành sáu lĩnh vực: trí nhớ và học tập, ngôn ngữ, tập trung chú ý, thị giác không gian, chức năng điều hành và nhận thức xã hội. Tuy nhiên, mỗi chức năng nhận thức lại không dễ dàng định vị cho một cấu trúc giải phẫu đơn lẻ mà liên quan với nhau trong một mạng lưới thần kinh quy mô lớn hơn. Mỗi mạng lưới này gồm nhiều đơn vị chất xám (multiple gray matter nodes) được kết nối lại bởi những đường phóng chiếu tạo nên một mạng lưới trong não.

Trí nhớ và học tập Nhận Ngôn thức xã ngữ hội Chức năng nhận thức Chức Tập trung năng điều chú ý hành Thị giác không gian Biểu đồ 1.2 Các thành phần của chức năng nhận thức “Nguồn: Association American Psychiatric Association American Psychiatric, D. Task Force, DSM-5, 2013”26 .1 Tập trung chú ý Giảm tập trung chú ý ở giai đoạn nhẹ biểu hiện bởi việc cần nhiều thời gian hơn cho những nhiệm vụ trước đây, dễ bị xao lãng, mắc các lỗi nhỏ trong hoạt động học tập, công việc hàng ngày, suy nghĩ dễ hơn khi không có nhiều các kích thích cùng lúc đến các giai đoạn nặng hơn như dễ bị phân tâm, khó khăn hơn khi môi trường có nhiều kích thích, khó nắm bắt thông tin mới như số điện thoại hay địa chỉ vừa được cung cấp27. Đánh giá tâm thần kinh bao gồm ba khía cạnh chú ý duy trì, chú ý chọn lọc, và khả năng phân tán. Ngoài ba thành phần trên, sự suy giảm chức năng tập trung chú ý còn được đánh giá qua tốc độ xử lý thông qua thời gian thực hiện các nhiệm vụ.

Về mặt giải phẫu chức năng, vỏ não thùy đính và thùy trán trước sau đảm nhận các chức năng về mặt tập trung.2 Vùng võ não liên quan đến các chức năng tập trung “Nguồn: Mathias JL et al, 2007” 28 1.2 Chức năng điều hành Lĩnh vực chức năng điều hành bao gồm khả năng lên kế hoạch, khả năng đưa ra quyết định, đáp ứng với phản hồi, trí nhớ công việc, khả năng ức chế và nhận thức linh hoạt. Suy giảm chứ năng điều hành với biểu hiện nhẹ bao gồm phải cố gắng nhiều hơn để có thể hoàn thành các công việc nhiều giai đoạn, nhiệm vụ khó khăn. 7 hơn khi có những vấn đề gây gián đoạn như có cuộc gọi, hay có cuộc hội thoại, người bệnh có thể than phiền cảm giác mệt mỏi do phải tăng nỗ lực khi thực hiện việc tổ chức, lập kế hoạch hay đưa ra quyết định. Biểu hiện nặng của rối loạn điều hành người bệnh chỉ có thể làm một nhiệm vụ tại một thời điểm, cần sự hỗ trợ của người khác để tổ chức hoặc lập kế hoạch cho công việc, mất khả năng quyết định độc lập.3 Học tập và trí nhớ Trí nhớ là chức năng nhận thức bao gồm các hoạt động của não bộ như ghi nhớ, lưu trữ và truy xuất những thông tin đã được học.

Một thông tin sẽ được ghi nhận bằng các giác quan sau đó được mã hóa và lưu trữ. Hệ thống trí nhớ là cách mà bộ não xử lí thông tin có sẵn để sử dụng sau đó.