Teaching children with autism to mind read MỤC LỤC Danh sách các hình sử dụng trong sách 1 Danh sách các bảng biểu 2 VÀI LỜI VỚI GIÁO VIÊN VÀ PHỤ HUYNH 3 LỜI CẢM ƠN 4 PHẦN I. GIỚI THIỆU 1 NỀN TẢNG VÀ MỤC ĐÍCH CỦA QUYỂN SÁCH ______________________________________ 1 NHỮNG NỖ LỰC NHẰM CẢI THIỆN NHỮNG KHIẾM KHUYẾT VỀ GIAO TIẾP VÀ TƢƠNG TÁC XÃ HỘI CỦA NGƢỜI TỰ KỶ __________________________________________ 1 HẠN CHẾ CỦA CÁCH TIẾP CẬN TRUYỀN THỐNG __________________________________ 2 TRẺ THƢỜNG VỚI KHẢ NĂNG ĐỌC SUY NGHĨ NGƢỜI KHÁC _______________________ 2 TẦM QUAN TRỌNG CỦA KHẢ NĂNG ĐỌC TÂM Ý CỦA NGƢỜI KHÁC: CHÚNG TA DÙNG KHẢ NĂNG NÀY VÀO MỤC ĐÍCH NÀO? _____________________________________ 5 Để lý giải các ứng xử xã hội _________________________________________________________ 5 Để lý giải các hành vi giao tiếp _______________________________________________________ 6 Những ứng dụng khác ______________________________________________________________ 6 SỰ VÔ TÂM CỦA NGƢỜI TỰ KỶ ___________________________________________________ 7 VÍ DỤ TỪ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN _____________________________________________ 9 KHẢ NĂNG ĐỌC SUY NGHĨ CỦA NGƢỜI KHÁC CÓ THỂ DẠY ĐƢỢC KHÔNG? ______ 12 PHƢƠNG PHÁP DẠY CÁC KHÁI NIỆM VỀ TRẠNG THÁI TINH THẦN _______________ 13 VƢỢT QUA NHỮNG KHÓ KHĂN VỀ KHÁI QUÁT HOÁ _____________________________ 15 KẾT QUẢ NHẬN ĐƢỢC TỪ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM __________________________ 16 QUYỂN SÁCH ĐƢỢC VIẾT CHO NHỮNG ĐỐI TƢỢNG NÀO? ________________________ 16 HẠN CHẾ CỦA CÁCH DẠY HIỆN TẠI _____________________________________________ 16 CẤU TRÚC CỦA QUYỂN SÁCH ___________________________________________________ 17 PHẦN II. DẠY CÁC TRẠNG THÁI CẢM XÚC 19 NĂM CẤP ĐỘ NHẬN BIẾT TRẠNG THÁI CẢM XÚC ________________________________ 19 CẤP ĐỘ 1. NHẬN BIẾT BIỂU HIỆN TRÊN KHUÔN MẶT DỰA VÀO BỨC ẢNH _________ 20 Tài liệu và quy trình đánh giá ______________________________________________________ 20 Xác định cấp độ khởi điểm _________________________________________________________ 21 Quy trình dạy học ________________________________________________________________ 22 CẤP ĐỘ 2.
NHẬN BIẾT TRẠNG THÁI CẢM XÚC TỪ CÁC HÌNH VẼ ĐƠN GIẢN ________ 22 Tài liệu và quy trình đánh giá ______________________________________________________ 22 3 Xác định cấp độ khởi điểm _________________________________________________________ 23 Quy trình dạy học ________________________________________________________________ 23 CẤP ĐỘ 3. NHẬN BIẾT TRẠNG THÁI CẢM XÚC DỰA VÀO TÌNH HUỐNG ____________ 24 Tài liệu và quy trình đánh giá ______________________________________________________ 24 Xác định cấp độ khởi điểm _________________________________________________________ 24 Quy trình dạy học ________________________________________________________________ 25 Nguyên tắc giảng dạy chung. NHẬN BIẾT TRẠNG THÁI CẢM XÚC DỰA VÀO NGUYỆN VỌNG __________ 75 Tài liệu và quy trình đánh giá ______________________________________________________ 75 Xác định cấp độ khởi điểm._________________________________________________________ 75 Quy trình dạy học: ________________________________________________________________ 76 Nguyên tắc giảng dạy chung ________________________________________________________ 77 CẤP ĐỘ 5. NHẬN BIẾT TRẠNG THÁI CẢM XÚC DỰA VÀO NIỀM TIN _______________ 126 Tài liệu và Quy trình đánh giá _____________________________________________________ 126 Xác định cấp độ khởi điểm ________________________________________________________ 128 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 130 Nguyên tắc giảng dạy chung: ______________________________________________________ 131 PHẦN III.
DẠY KHẢ NĂNG NẮM BẮT THÔNG TIN CỦA NGƢỜI KHÁC 228 NĂM CẤP ĐỘ NHẬN BIẾT VỀ KHẢ NĂNG NẮM BẮT THÔNG TIN __________________ 228 CẤP ĐỘ 1. NHẬN THỨC TRỰC GIÁC ĐƠN GIẢN __________________________________ 229 Tài liệu và quy trình đánh giá. _____________________________________________________ 229 Xác định cấp độ khởi điểm ________________________________________________________ 229 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 231 Nguyên tắc giảng dạy chung _______________________________________________________ 232 CẤP ĐỘ 2. NHẬN THỨC TRỰC GIÁC PHỨC TẠP __________________________________ 232 Tài liệu và quy trình đánh giá _____________________________________________________ 232 Xác định cấp độ khởi điểm ________________________________________________________ 233 Quy trình dạy học: _______________________________________________________________ 234 Nguyên tắc giảng dạy chung _______________________________________________________ 235 CẤP ĐỘ 3.
HIỂU BIẾT NGUYÊN TẮC: “TRỰC QUAN DẪN ĐẾN TRI THỨC” _________ 236 Tài liệu và quy trình đánh giá _____________________________________________________ 236 Xác định cấp độ khởi điểm: _______________________________________________________ 238 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 240 Nguyên tắc giảng dạy chung _______________________________________________________ 241 CẤP ĐỘ 4. DỰ ĐOÁN HÀNH ĐỘNG DỰA TRÊN NHẬN THỨC CỦA NGƢỜI KHÁC ____ 241 Tài liệu và quy trình đánh giá _____________________________________________________ 241 Xác định trình độ khởi điểm: ______________________________________________________ 243 4 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 244 Nguyên tắc giảng dạy chung: ______________________________________________________ 244 CẤP ĐỘ 5. HIỂU BIẾT VỀ NIỀM TIN SAI (KHÔNG TRÙNG VỚI THỰC TẾ) __________ 245 Tài liệu và quy trình đánh giá _____________________________________________________ 245 Xác định cấp độ khởi điểm: _______________________________________________________ 250 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 251 Nguyên tắc giảng dạy chung _______________________________________________________ 253 PHẦN IV. PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG CHƠI GIẢ VỜ 254 Năm cấp độ của trò chơi giả vờ ____________________________________________________ 254 Đánh giá và dạy chơi giả vờ _______________________________________________________ 255 Các vật liệu gợi ý và trò chơi ______________________________________________________ 255 Xác định cấp độ khởi điểm ________________________________________________________ 256 Đánh giá chơi giả vờ tự phát __________________________________________________ 256 Đánh giá khả năng phân biệt thật – giả của trẻ __________________________________ 257 Quy trình dạy học _______________________________________________________________ 258 Tăng cƣờng cấp độ của trò chơi giả vờ _________________________________________ 258 Cấp độ 4(b).
Dạy cách phân biệt thật – giả ______________________________________ 264 Nguyên tắc giảng dạy chung: ______________________________________________________ 265 PHẦN V. ĐỊNH HƢỚNG TRONG TƢƠNG LAI 267 HƢỚNG NHÌN CỦA MỘT NGƢỜI NÓI LÊN NGƢỜI ĐÓ MUỐN LÀM, HOẶC NÓI LÊN ĐIỀU MÀ NGƢỜI ĐÓ DỰ ĐỊNH LÀM _____________________________________________ 267 SỬ DỤNG BỨC ẢNH ĐỂ MINH HOẠ SUY NGHĨ VÀ NIỀM TIN ______________________ 268 SỬ DỤNG HÌNH ẢNH HOẠT HÌNH ĐỂ MINH HOẠ NIỀM TIN_______________________ 269 KẾT HỢP LƢU TÂM VÀ THÔNG CẢM____________________________________________ 269 PHỤ LỤC ______________________________________________________________________ 271 5 Danh sách các hình sử dụng trong sách 1. Tình huống với Anne Sally (tái bản từ Baron – Cohen Leslie and Frith, 1985) 1. Các biểu hiện của trạng thái cảm xúc thể hiện trên gương mặt (tái bản từ Paul Ekman và Wallace V.
Friesen, “Gương mặt thật”, 1975) 2. Các trạng thái cảm xúc thể hiện trên gương mặt thông qua hình vẽ (trích từ Hobson, 1989) 2. Các bức tranh và hình ảnh sử dụng trong việc nhận dạng các trạng thái cảm xúc dựa trên tình huống 2. Các bức tranh và hình ảnh sử dụng trong việc nhận dạng các trạng thái cảm xúc dựa trên nguyện vọng, nguyện vọng 2.
Các bức tranh và hình ảnh sử dụng trong việc nhận dạng các trạng thái cảm xúc dựa trên niềm tin 3. Tài liệu và hình ảnh sử dụng trong việc tiếp cận và dạy khả năng đặt mình vào góc nhìn của đối phương cấp độ đơn giản 3. Tài liệu và hình ảnh sử dụng trong việc tiếp cận và dạy khả năng đặt mình vào góc nhìn của đối phương cấp độ phức tạp 3. Tài liệu và hình ảnh sử dụng trong việc tiếp cận và dạy khả năng hiểu “nhận thức xuất phát từ những gì nhìn thấy” 3.
Tài liệu và hình ảnh sử dụng trong việc tiếp cận và dạy khái niệm “niềm tin trùng với thực tế” 3. Tài liệu và hình ảnh sử dụng trong việc tiếp cận và dạy khái niệm “niềm tin không trùng với thực tế” 5. Charlie muốn loại kẹo ngọt nào? (trích từ Baron – Cohen et al, 1995) 1 Danh sách các bảng biểu 1. Năm cấp độ giảng dạy về các trạng thái tinh thần 1.
Một số nguyên tắc cơ bản dạy các khái niệm trạng thái tinh thần 4.1 Ví dụ đã chuyển thể về trò chơi ngẫu hứng 4.2 Phát triển khả năng chơi tự phát: Ví dụ 1 4.3 Phát triển khả năng chơi tự phát: Ví dụ 2 2 VÀI LỜI VỚI GIÁO VIÊN VÀ PHỤ HUYNH Quyển sách này sẽ mang đến cho bạn một kho tàng tài liệu quý báu, giúp bạn vận dụng một cách thực tiễn tại nhà hoặc tại trường học. Đừng nản lòng bởi số lượng tài liệu trong quyển sách này quá nhiều. Chúng được đưa để giúp bạn có thể có nhiều ví dụ minh họa bằng những cách tinh tế khác nhau, nhằm tăng cường khả năng hiểu biết của con bạn về tâm tư, suy nghĩ, dự định, mong ước, nguyện vọng và cảm xúc. Có thể bạn sẽ cảm thấy mơ hồ đối với một số thuật ngữ chuyên ngành dùng trong quyển sách này (ví dụ như trong phần giới thiệu).
Xin chớ vội nản chí, bởi vì những thuật ngữ đó thật ra chỉ để cung cấp cho những độc giả chuyên môn nền tảng về khoa học của cách dạy này. Chúng tôi hi vọng rằng quyển sách sẽ trở thành một tài liệu hướng dẫn dễ hiểu, thông qua các bức tranh, và bạn sẽ thấy nó hữu dụng. Chúng tôi, những người viết nên quyển sách này, thực lòng nguyện vọng được bạn đọc đóng góp ý kiến để chúng tôi có thể chỉnh sửa nó một cách hoàn chỉnh nhất. 3 LỜI CẢM ƠN Công trình này được tài trợ bởi Mental Health Foundation và Bethlem – Maudsley Trust với sự đồng ý của Simon Baron – Cohen và Pat Howlin.
Được xuất bản năm 1996. “Chúng ta có thể dạy cho những trẻ em bị chứng bệnh tự kỉ hiểu các khái niệm cảm xúc, niềm tin, và sự giả vờ không?” Bệnh tâm thần học và sự phát triển. GIỚI THIỆU NỀN TẢNG VÀ MỤC ĐÍCH CỦA QUYỂN SÁCH Tự kỉ là một hội chứng rối loạn phức tạp, ảnh hưởng đến rất nhiều chức năng khác nhau của trẻ. Sự phát triển giao tiếp và tương tác xã hội bị ngưng trễ, kể cả những trẻ có trí tuệ phi ngôn ngữ bình thường, và những khó khăn này càng trầm trọng thệm bởi những lối ứng xử cứng nhắc, những thói quen và sở thích đến độ ám ảnh.
Mặc dù “sự bí ấn” của hội chứng này đã thôi thúc sự kì công nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trước đó, nhưng người ta vẫn chưa tìm ra nguyên nhân của nó. Các yếu tố về gen rõ ràng là một phần quan trọng trong nhiều trường hợp, tuy nhiên đến thời điểm chúng tôi viết cuốn sách này, người ta vẫn chưa tìm ra được một cơ chế di truyền cụ thể nào. Một số phương pháp điều trị hiệu quả, thường là thiên về hành vi, đã được áp dụng để giảm bớt một số vấn đề thứ yếu, nhưng những bất thường về khả năng giao tiếp và tương tác xã hội của những trẻ em bị chứng bệnh tự kỉ thì vẫn tỏ ra không được cải thiện bởi các biện pháp can thiệp. Quyển sách này tập trung vào giải quyết vấn đề đó.
NHỮNG NỖ LỰC NHẰM CẢI THIỆN NHỮNG KHIẾM KHUYẾT VỀ GIAO TIẾP VÀ TƢƠNG TÁC XÃ HỘI CỦA NGƢỜI TỰ KỶ Trong lịch sử, đã có hàng trăm nghiên cứu nhằm phát triển khả năng giao tiếp và tương tác xã hội cho trẻ em và người lớn bị mắc chứng bệnh tự kỉ. Thuốc, vitamin, các chế độ ăn, các biện pháp can thiệp như “ôm ấp”, “âm nhạc”, “thú nuôi”, các chương trình hỗ trợ giao tiếp, các chương trình vật lý trị liệu và kích thích các giác quan, và nhiều phương pháp nữa cũng đều có những người tán thưởng. Tuy nhiên, số ít các nghiên cứu đó có thử nghiệm chứng minh. Những phương pháp can thiệp thành công nhất thường phải có cấu trúc rất chặt chẽ, tập trung vào việc phát triển những kĩ năng giao tiếp và xã hội phù hợp.
Việc cho những trẻ binh thường tham gia như người trị liệu đã được tìm hiểu trong nhiều nghiên cứu và những kỹ thuật giảm sự bồn chồn đã tỏ ra có hiệu quả trong việc cải thiện tương tác xã hội. Phương pháp đóng vai và kịch cũng có thể sử dụng để phát triển các kĩ năng này.