ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT SÁCH HƯỚNG DẪN HỌC TẬP AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƯỜNG CÔNG NGHIỆP NGƯỜI BIÊN SOẠN: ThS. BÙI THÀNH TÂM BÌNH DƯƠNG, 08 / 2017 AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƢỜNG CÔNG NGHIỆP LỜI GIỚI THIỆU Lĩnh vực an toàn lao động và môi trƣờng công nghiệp là lĩnh vực tổng hợp, liên quan dến các ngành khoa học – kỹ thuật – công nghệ, y tế, quản lý, luật pháp,… và thể hiện quan điểm nhân bản – tất cả cho con ngƣời, tất cả vì con ngƣời của Đảng và Nhà nƣớc. Hiến pháp 1946 đã quy định quyền làm việc, quyền đƣợc hƣởng chế độ bảo hiểm xã hội của ngƣời lao động. Trong quá trình xây dựng đất nƣớc, qua các thời kỳ, Đảng và Nhà nƣớc ta đều quan tâm xây dựng hệ thống các văn bản pháp luật, chế độ chính sách về bảo hộ lao động, an toàn lao động và vệ sinh lao động.
Nhiều văn bản dƣới luật đã cụ thể hóa những công tác này. Mặt khác, Nhà nƣớc cũng thành lập các cơ quan nghiên cứu, thanh tra về an toàn và bảo hộ lao động. Đặc biệt, Bộ giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Lao động – Thƣơng binh – Xã hội,… đã xây dựng chƣơng trình giảng dạy trong các trƣờng đại học, cao đẳng, trung cấp và dạy nghề về an toàn lao động và môi trƣờng công nghiệp. Bảo hộ lao động là công tác rất quan trọng nhằm tăng năng suất lao động, phòng tránh tai nạn rủi ro, mang lại hạnh phúc cho ngƣời lao động.
Trong tất cả các lãnh vực sản xuất, an toàn lao động là trách nhiệm hàng đầu cho mọi hoạt động của các xí nghiệp, công trƣờng, đơn vị sản xuất,… Trong các điều kiện làm việc, nguy cơ xảy ra tai nạn lao động, phát sinh bệnh nghề nghiệp luôn luôn có thể xảy ra nên việc đảm bảo vệ sinh, an toàn lao động luôn phải đƣợc chú trọng. Theo định hƣớng của Đảng và Nhà nƣớc trong lĩnh vực an toàn lao động, Ngành Quản lý Công nghiệp đã biên soạn tài liệu học tập An toàn lao động và Môi trƣờng Công nghiệp. Nội dung biên soại đƣợc xây dựng trên các giáo trình đã đƣợc giảng dạy tại các trƣờng đại học, trung học chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, tài liệu cung cấp đến sinh viên những vấn đề về khoa học Bảo hộ lao động, vệ sinh lao động, nguồn gốc sự ô nhiễm, phƣơng pháp an toàn lao động – bảo vệ sức khỏe,… Nội dung của tài liệu nhƣ sau Chƣơng 1 - Những vấn đề chung về khoa học bảo hộ lao động Chƣơng 2 - Kỹ thuật an toàn điện Chƣơng 3 - An toàn xây dựng Chƣơng 4 - Kỹ thuật an toàn khi thiết kế và sử dụng máy móc thiết bị Chƣơng 5 - Tiếng ồn và chấn động trong sản xuất Chƣơng 6 - An toàn hóa chất Chƣơng 7 - Phòng chống bụi trong sản xuất Chƣơng 8 - Kỹ thuật phòng cháy chữa cháy ThS.
Bùi Thành Tâm 1 AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƢỜNG CÔNG NGHIỆP Chƣơng 9 - Chiếu sáng trong sản xuất - thông gió công nghiệp Chƣơng 10 - Ô nhiễm môi trƣờng không khí, nƣớc và đất Chƣơng 11 - Hệ thống quản lý môi trƣờng, an toàn và sức khỏe nghề nghiệp. Bùi Thành Tâm 2 AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƢỜNG CÔNG NGHIỆP CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KHOA HỌC BẢO HỘ LAO ĐỘNG Mục tiêu Sau khi học chƣơng 1, sinh viên sẽ đạt đƣợc những kiến thức sau - Trình bày đƣợc mục đích, ý nghĩa, tính chất, đối tƣợng và nội dung nghiên cứu của công tác bảo hộ lao động; - Nhận biết đƣợc những yếu tố gây nguy hiểm - tai nạn lao động và những biện pháp phòng ngừa; - Mô tả đƣợc tình hình công tác bảo hộ lao động tại nƣớc ta. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN Lao động của con người là sự cố gắng về tinh thần lẫn thể chất để tạo nên những sản phẩm tinh thần, những động lực và những giá trị vật chất cho cuộc sống con ngƣời. Quá trình lao động đƣợc thực hiện trong hệ thống lao động.
Hệ thống lao động là một mô hình lao động bao gồm ngƣời lao động và các trang thiết bị cần thiết để hoàn thành những nhiệm vụ nhất định. An toàn là trạng thái hoạt động đảm bảo sức khỏe và sinh mạng con ngƣời với một xác suất nhất định. Bảo hộ lao động là các hoạt động đồng bộ trên các lĩnh vực pháp luật, tổ chức hành chính, khinh tế - xã hội, khoa học kỹ thuật nhằm cải thiện điều kiện làm việc, ngăn ngừa tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp để đảm bảo an toàn - bảo vệ sức khỏe cho ngƣời lao động. Hoạt động là hình thức đặc biệt của mối quan hệ tích cực của con ngƣời đối với thế giới xung quanh, hƣớng đến sự thay đổi và biến chuyển nó trên cơ sở của các quá trình sinh học.
Con ngƣời trong quá trình hoạt động có sự tác động tƣơng hổ đối với môi trƣờng xung quanh và kết quả có thể gây thiệt hại hoặc cải thiện nó. Hiểm họa là khái niệm trung tâm của BHLĐ và có biểu hiện là các sự kiện, quá trình, đối tƣợng có khả năng gây hậu quả không mong muốn trong những điều kiện xác định (tức là gây thiệt hại cho sức khỏe hoặc mạng sống con ngƣời). Hiểm họa đƣợc phân loại theo lĩnh vực tự nhiên, công nghệ, nhân chúng, sinh thái, sinh học, xã hội. Bùi Thành Tâm 3 AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƢỜNG CÔNG NGHIỆP Phòng chống hiểm họa là vấn đề nhân đạo và kinh tế - xã hội thiết thực.
Các hiểm họa có 4 thuộc tính xác suất (bất ngờ), tiềm ẩn (dấu kín), liên tục (thƣờng trực) và tổng thể (chung). Tai nạn lao động là tai nạn không may xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc hoặc nhiệm vụ lao động làm tổn thƣơng cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của ngƣời lao động, hoặc gây tử vong. Nhiễm độc đột ngột cũng là tai nạn lao động. Những tiêu chuẩn đặc trƣng cho tai nạn lao động - Sự cố gây tổn thƣơng và tác động từ bên ngoài.
- Sự cố đột ngột. - Sự cố không bình thƣờng. - Hoạt động an toàn. Bệnh nghề nghiệp là bệnh phát sinh do tác động của điều kiện lao động có hại đối với ngƣời lao động đƣợc.
Bệnh nghề nghiệp làm suy yếu sức khoẻ một cách dần dần và lâu dài. Điều kiện lao động là tập hợp tổng thể các yếu tố tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế xã hội đƣợc biểu hiện thông qua các công cụ và phƣơng tiện lao động, đối tƣợng lao động, trình độ công nghệ, môi trƣờng lao động, và sự sắp xếp bố trí cũng nhƣ các tác động qua lại của chúng trong mối quan hệ với con ngƣời tạo nên những điều kiện nhất định cho con ngƣời trong quá trình lao động. Điều kiện lao động có ảnh hƣởng đến sức khoẻ và tính mạng con ngƣời. Những công cụ và phƣơng tiện lao động có tiện nghi, thuận lợi hay gây khó khăn nguy hiểm cho ngƣời lao động, đối tƣợng lao động cũng ảnh hƣởng đến ngƣời lao động rất đa dạng nhƣ dòng điện, chất nổ, phóng xạ,.
Những ảnh hƣởng đó còn phụ thuộc quy trình công nghệ, trình độ sản xuất (thô sơ hay hiện đại, lạc hậu hay tiên tiến), môi trƣờng lao động rất đa dạng, có nhiều yếu tố tiện nghi, thuận lợi hay ngƣợc lại rất khắc nghiệt, độc hại, đều tác động lớn đến sức khoẻ của ngƣời lao động. * Vùng nguy hiểm Vùng nguy hiểm là khoảng không gian có hiển diện các nhân tố gây nguy hiểm đến sự sống và sức khỏe của ngƣời lao động, tác dụng một cách thƣờng xuyên, theo chu kỳ hoặc bất ngờ. Phân loại vùng nguy hiểm - Vùng nguy hiểm ở các cơ cấu truyền động: là vùng nguy hiểm xuất hiện ở các cơ cấu truyền động. Khoảng không gian làm việc của bộ truyền bánh răng, dây đai, xích,.
các bộ phận quay với tốc độ cao nhƣ mâm cặp máy tiện, mâm từ, máy mài,… ThS. Bùi Thành Tâm 4 AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ MÔI TRƢỜNG CÔNG NGHIỆP các bộ phận chuyển động tịnh tiến nhƣ đầu máy bào, máy cắt, búa máy,. đều hình thành những vùng nguy hiểm cho ngƣời lao động. - Vùng nguy hiểm do mảnh vụn hoặc vật liệu gia công văng ra: Khi gia công các chi tiết trên các máy công cụ (tiện, phay, bào,.), khi gò, tán các vật liệu dòn hoặc trong một số quy trình công nghệ khác, tại vùng làm việc thƣờng bắn ra các mẩu vật liệu, có khi cả chi tiết gia công.
Các mảnh vật liệu, dụng cụ nói trên thƣờng có động năng lớn, có cạnh sắc, nhọn, đôi khi kèm theo cả nhiệt độ cao (phoi tiện, bào, …) dễ gây chấn thƣơng cho ngƣời. - Vùng nguy hiểm nhiệt: xuất hiện ở các khu vực đúc, rèn, lò nung, buồng lạnh,. Kim loại đang nóng chảy, tiếp xúc đột ngột với nƣớc, hơi ẩm, vật thể có nhiệt độ thấp,. sẽ gây nổ, bắn tung kim loại gây nguy hiểm hoặc khi đúc theo phƣơng pháp ly tâm, áp lực có thể xảy ra sự bắn tung kim loại ; khi rót kim loại quá nhiều sẽ phun kim loại ra ở các mặt phân khuôn không kín.
Các mẩu, vẩy kim loại nóng văng ra gây bỏng hoặc chấn thƣơng. Ở những nơi, khu vực có nhiệt độ thấp (dƣới 0 oC) cũng gây ra bỏng và đƣợc gọi là bỏng lạnh. - Vùng nguy hiểm phóng xạ: Trong các lò cao tần, lò hồ quang, máy hàn, có các vùng nguy hiểm do tác dụng của sóng ngắn, tia hồng ngoại, tử ngoại, X, ,. Tác hại do tia phóng xạ gây ra cho con ngƣời ở hai dạng: + Nhiễm xạ mãn tính, gây ra hội chứng suy nhƣợc thần kinh, cơ thể, ung thƣ da, ung thƣ xƣơng,.
+ Nhiễm xạ cấp tính, gây nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, khó ngủ, mệt mỏi. Ở nơi tia phóng xạ chiếu quá mạnh, da bị bỏng hoặc tấy đỏ. - Các vùng nguy hiểm khác: Các khu vực dây điện trần có điện áp, khu vực có chất độc, bụi, hơi độc, khoảng không gian dƣới giàn cẩu, palăng,. đều là những vùng nguy hiểm trong quá trình sản xuất.
* Các yếu tố nguy hiểm và có hại Trong một điều kiện lao động cụ thể, luôn xuất hiện các yếu tố vật chất có ảnh hƣởng xấu, nguy hiểm, có nguy cơ gây tai nạn hoặc bệnh nghề nghiệp cho ngƣời lao động đƣợc gọi là các yếu tố nguy hiểm và có hại. - Các yếu tố vật lý nhƣ nhiệt độ, độ ẩm, tiếng ồn, rung động, bức xạ, bụi,. - Các yếu tố sinh vật, vi sinh vật nhƣ các loại vi khuẩn, siêu vi khuẩn, ký sinh trùng, côn trùng, rắn,.