lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận văn bao gồm 3 chương: Chƣơng 1: Quá trình hình thành chủ trương hợp tác hóa nông nghiệp của Trung ương Đảng Chƣơng 2: Thanh Hóa thực hiện chủ trương hợp tác hóa nông nghiệp trong những năm 1958-1960 Chƣơng 3: Nhận xét chung và kinh nghiệm lịch sử 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CHỦ TRƢƠNG HỢP TÁC HÓA NÔNG NGHIỆP CỦA TRUNG ƢƠNG ĐẢNG 1. Chính sách khôi phục kinh tế nông nghiệp, hoàn thành cải cách ruộng đất và từng bƣớc xây dựng hợp tác hóa nông nghiệp. Trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, lần đầu tiên năm 1950, khi chuẩn bị cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II của Đảng, đường lối chuẩn bị tiến lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam được đặt ra một cách sâu sắc. Trong báo cáo “Hoàn thành giải phóng dân tộc, phát triển dân chủ nhân dân, tiến lên CNXH của Tổng Bí thư Trường Chinh đã khẳng định con đường tiến lên của cách mạng Việt Nam là CNXH, quyết không thể có con đường nào khác.
Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hôi, nước Việt Nam phải trải qua ba giai đoạn: a) Giai đoạn tiêu diệt đế quốc xâm lược, giải phóng dân tộc, củng cố nhà nước dân chủ nhân dân. b) Giai đoạn xóa bỏ những di tích phong kiến và nửa phong kiến, triệt để thực hiện khẩu hiệu “người cày có ruộng”, hoàn chỉnh chế độ dân chủ nhân dân. c) Giai đoạn làm xong nhiệm vụ dân chủ nhân dân, gây đầy đủ điều kiện để tiến lên CNXH [43, tr.88] Giai đoạn thứ ba là một giai đoạn rất quan trọng, nhiệm vụ trung tâm của Đảng trong giai đoạn này là đẩy mạnh kỹ nghệ hóa, phát triển kỹ nghệ nặng, phát triển thật rộng bộ phận kinh tế nhà nước, tập thể hóa nông nghiệp dần dần, thực hiện những kế hoạch dài hạn để gây thêm và củng cố cơ sở cho CNXH. Những bước cụ thể của giai đoạn này phải tùy theo điều kiện cụ thể của tình hình trong nước và ngoài nước khi đó mà quyết định.
Song một điều chắc chắn là chừng nào ta chưa chuẩn bị cơ sở kinh tế đầy đủ và chưa làm cho số đông quần chúng nhân dân nhận ra CNXH là cần thiết thì chủ nghĩa đó chưa thể thực hiện được [43, tr. Có thể thấy, đến Đại hội Đảng lần thứ II, mô hình đi lên CNXH ở nước ta mới được Trung ương Đảng bàn tới. Để đi lên CNXH, cách mạng Việt Nam phải đi qua ba giai đoạn và mỗi giai đoạn cách mạng có một nhiệm vụ trong tâm riêng. Giai 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đoạn đầu nhiệm vụ trọng tâm là giải phóng dân tộc, giai đoạn thứ hai là thực hiện nhiệm vụ cách mạng ruộng đất, giai đoạn ba là phát triển kinh tế nhà nước và tập thể hóa nông nghiệp, gây dựng mọi điều kiện đưa nước ta lên CNXH.
Trung ương Đảng cũng nhận định việc thực hiện tập thể hóa phải được tiến hành dần dần và từng bước. Trong thời kỳ cải tạo xã hội chủ nghĩa, nền kinh tế vẫn là kinh tế dân chủ nhân dân với nhiều thành phần: kinh tế nhà nước, kinh tế HTX, kinh tế cá thể và kinh tế tư bản tư nhân và bộ phận tư bản nhà nước. Đảng không chủ trương đánh đổ kinh tế tư nhân và thành phần kinh tế cá thể. Trong thời kỳ quá độ lên CNXH, kinh tế tư nhân còn tồn tại và phát triển trong một thời gian dài.
Do đó cần có chính sách đúng mực với bộ phận sản xuất nhỏ và kinh tế tư bản tư nhân. Đối với kinh tế của nông dân lao động và của tiểu thương, tiểu chủ, phải đặc biệt giúp đỡ và hướng dẫn vào con đường HTX. Đối với tư bản dân tộc, cũng phải giúp đỡ, khuyến khích họ bỏ vốn kinh doanh các ngành nghề có ích cho nền kinh tế quốc dân” [43, tr. Sau năm 1954, khi hòa bình lập lại, miền Bắc bắt tay vào khôi phục kinh tế trong điều kiện hết sức khó khăn, gay gắt của một xã hội vốn là thuộc địa vừa trải qua chiến tranh tàn phá nặng nề.
Trong bối cảnh đó, tháng 9/1954 Bộ Chính trị đã ra nghị quyết “Về tình hình mới, nhiệm vụ mới và chính sách mới của Đảng”, lần đầu tiên bàn cụ thể về phục hồi nền kinh tế quốc dân và chính sách kinh tế miền Bắc sau hòa bình lập lại. Nghị quyết đã khẳng định miền Bắc phải có thời gian nhất định để phục hồi nền kinh tế, phục hồi nền kinh tế quốc dân lên trên mức trước chiến tranh, làm cơ sở để tiếp tục nâng cao và phát triển sản xuất. Nghị quyết xác định phục hồi nên kinh tế quốc dân, trước hết cần nắm vững việc phục hồi và phát triển sản xuất nông nghiệp, đó là “cơ sở của việc cải thiện đời sống nhân dân, đảm bảo lương thực cho nhân dân, phồn thịnh kinh tế, mở rộng việc giao lưu hàng hóa”. Đồng thời cũng cần tiếp tục mở rộng, đẩy mạnh cải cách ruộng đất để tạo điều kiện cơ bản cho phục hồi và phát triển kinh tế nông nghiệp.
Để củng cố miền Bắc về mọi mặt, Trung ương Đảng chủ trương hoàn thành cải cách ruộng đất ở toàn miền Bắc, đồng thời tiến hành khôi phục kinh tế, nâng cao sản xuất để hàn gắn vết thương chiến tranh. Tăng cường từng bước bộ phận kinh tế quốc doanh trước tiên là mậu dịch quốc doanh và bắt đầu xây dựng bộ phận kinh tế 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HTX, trước hết là HTX cung tiêu ở nông thôn và HTX tiêu thụ ở thành thị. Đây là giai đoạn chuyển tiếp giữa hai thời kỳ cách mạng, nhiệm vụ chủ yếu là hoàn thành triệt để những nhiệm vụ của cách mạng dân chủ nhân dân, đồng thời tạo cơ sở ban đầu đưa miền Bắc từng bước đi vào con đường xã hội chủ nghĩa. Ngày 30/6/1955, Trung ương Đảng ra chỉ thị số 31 – CTTW Về vấn đề củng cố và phát triển phong trào đổi công trong đó bàn đến con đường của cách mạng Việt Nam sau khi tiến hành xong cải cách ruộng đất: “Sau cải cách ruộng đất, sức sản xuất ở nông thôn đã được giải phóng và nông dân rất hăng hái sản xuất.
Nhưng cứ để cho nông dân cứ sản xuất riêng rẽ hay khuyến khích nông dân đi vào tập thể? Nhất định ta chọn con đường tổ chức nông dân lại, con đường duy nhất hợp với quyền lợi trước mắt và quyền lợi lâu dài của nông dân, đưa họ đi đến một đời sống ấm no, hạnh phúc. Không đi theo con đường đó mà chỉ muốn làm ăn riêng lẻ thì sản suất sẽ sút kém, một số trở thành phú nông và đa số nông dân cá thể sẽ dần dần trở lại nghèo đói [44, tr. Trung ương Đảng cũng xác định việc đưa nông dân vào con đường làm ăn tập thể phải đi từng bước, có kế hoạch rõ ràng. Bước đầu của việc xây dựng nền kinh tế tập thể là vận động nông dân làm đổi công, tiến tới lập HTX, khi nào nhà nước có máy móc cung cấp cho nông thôn thì HTX càng tiến lên nữa.
Nhưng từ nay đến ngày tươi đẹp đó, phải đấu tranh lâu dài và gian khổ, kiên nhẫn giáo dục nông dân đi dần vào con đường sản xuất tập thể [44, tr. Để đưa nông dân vào con đường làm ăn tập thể thì bước đầu là tiến hành củng cố và phát triển các tổ đổi công. Phong trào đổi công được xem là mấu chốt trong việc tổ chức và lãnh đạo sản xuất nông nghiệp trong giai đoạn này [42, tr. Thời kỳ này có hai hình thức tổ đổi công là tổ đổi công từng vụ, từng việc và tổ đổi công thường xuyên, trong đó tổ đổi công thường xuyên được xây dựng ở nơi tổ đổi công từng vụ, từng việc đã được phát triển.
Xây dựng tổ đổi công phải dựa trên 3 nguyên tắc tự nguyện, cùng có lợi và quản trị dân chủ. Tháng 8 năm 1955, Hội nghị lần thứ 8 BCH Trung ương Đảng khóa II đã xác định rõ mục đích, yêu cầu, phương châm, điều kiện khôi phục và phát triển kinh tế miền Bắc. Hội nghị cũng chỉ rõ thời hạn trong vòng hai năm khôi phục 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kinh tế, căn bản đưa nền sản xuất lên ngang bằng mức trước chiến tranh. Hội nghị cũng đã chỉ rõ khôi phục kinh tế nhằm hàn gắn những vết thương chiến tranh là phương châm chính khôi phục kinh tế nhưng đồng thời phát triển ở mức độ nhất định.
Mọi công tác kinh tế phải góp phần vào việc củng cố miền Bắc, đồng thời phải chiếu cố miền Nam một cách thích đáng. Khôi phục kinh tế nhằm phục hồi và phát triển sản xuất nông nghiệp là chính, là đầu mối cho mọi lĩnh vực khôi phục: “Trong việc khôi phục kinh tế phải đặc biệt chú trọng việc khôi phục sản xuất nông nghiệp bao gồm sản xuất lương thực, cây công nghiệp, chăn nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp; phải dựa vào khôi phục sản xuất nông nghiệp để khôi phục các ngành khác, khôi phục cả nền kinh tế quốc dân” [44, tr. Trên cơ sở khẳng định tính chất đặc biệt trọng yếu của sản xuất nông nghiệp “là mấu chốt của việc khôi phục nền kinh tế quốc dân, mấu chốt của toàn bộ công tác kinh tế tài chính của chúng ta. Sản xuất nông nghiệp liên quan đến đời sống của nông dân, bởi đại đa số nhân dân nước ta … [44, tr.537] Báo cáo của đồng chí Trường Chinh tại Hội nghị đã xác định đường lối phát triển nông thôn sau cải cách ruộng đất của ta là hướng dẫn kinh tế nông nghiệp tiến dần từng bước lên CNXH, qua vận động HTX để chuyển dần kinh tế cá thể lên kinh tế tập thể có tính chất xã hội chủ nghĩa.
Con đường của nông thôn từ sau cải cách ruộng đất đến lúc thực hiện nông nghiệp xã hội chủ nghĩa là một quá trình đấu tranh lâu dài, gian khổ, phức tạp. Phải đi dần từng bước, không thể nóng vội. Với khẩu hiệu nắm vững lãnh đạo, tiến dần từng bước sau cải cách ruộng đất để xây dựng nền kinh tế tập thể cần nắm ba việc: - Vận động tổ đổi công - Vận động HTX mua bán - Vận động HTX tín dụng [44, tr. Việc phát triển ba cuộc vận động đó và làm cho có kết quả tốt thì sẽ hạn chế được sự bóc lột của phú nông và kinh tế HTX sẽ thắng kinh tế phú nông.
Dần dần từ chỗ thí nghiệm HTX nông nghiệp tiến đến phát triển HTX nông nghiệp.