Hợp tác đối phó với vấn đề biến đổi khí hậu trong ASEAN những năm đầu thế kỷ 21

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh hợp tác đối phó với vấn đề biến đổi khí hậu trong asean những năm đầu thế kỷ 21, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Huy Hoàng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Hợp tác đối phó với vấn đề biến đổi khí hậu trong ASEAN những năm đầu thế kỷ 21
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HỢP TÁC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1. Tổng quan về biến đổi khí hậu
• 1.1.1. Khái niệm biến đổi khí hậu
• 1.1.2. Nguyên nhân dẫn đến biến đổi khí hậu
• 1.1.3. Tác động của biến đổi khí hậu
• 1.2. Sự cần thiết phải hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN
• 1.2.1. Tác động của biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á
• 1.2.2. Vai trò của hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu trong tiến trình xây dựng cộng đồng ASEAN
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HỢP TÁC ĐỐI PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG ASEAN ĐẦU THẾ KỶ 21
• 2.1. Quan điểm của ASEAN về biến đổi khí hậu
• 2.1.1. Quan điểm của ASEAN với vấn đề đối phó với biến đổi khí hậu
• 2.2. Tiến trình xây dựng cơ chế quản lý về đối phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN
• 2.2.1. Hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN
• 2.3. Hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu với các đối tác
• 3. CHƯƠNG 3: TRIỂN VỌNG HỢP TÁC ĐỐI PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG ASEAN THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Triển vọng hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN
• 3.2. Thách thức
• 3.2.1. Đối sách của Việt Nam
• 3.3. Nguy cơ và thách thức đối với Việt Nam
• 3.3.1. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam
• 3.3.2. Một số khuyến nghị và giải pháp đối với ASEAN
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hợp tác ASEAN đối phó biến đổi khí hậu thế kỷ 21

Hợp tác ASEAN trong việc đối phó với biến đổi khí hậu đã trở thành một vấn đề cấp bách trong thế kỷ 21. Khu vực Đông Nam Á là một trong những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu, với các hiện tượng như bão, lũ lụt và hạn hán ngày càng gia tăng. Sự cần thiết phải hợp tác giữa các quốc gia ASEAN không chỉ nhằm bảo vệ môi trường mà còn để đảm bảo an ninh và phát triển bền vững cho khu vực.

1.1. Tác động của biến đổi khí hậu tại khu vực ASEAN

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến các nước ASEAN, từ thiên tai đến sự thay đổi trong sản xuất nông nghiệp. Các quốc gia như Philippines và Indonesia thường xuyên phải đối mặt với bão và lũ lụt, ảnh hưởng đến đời sống và kinh tế của người dân.

1.2. Vai trò của ASEAN trong ứng phó với biến đổi khí hậu

ASEAN đã thiết lập nhiều cơ chế hợp tác nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu. Các sáng kiến như Sáng kiến ASEAN về Biến đổi khí hậu (ACCI) đã được triển khai để tăng cường khả năng ứng phó và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia thành viên.

II. Những thách thức trong hợp tác ASEAN đối phó biến đổi khí hậu

Mặc dù có nhiều nỗ lực, hợp tác ASEAN vẫn gặp phải nhiều thách thức. Sự khác biệt về chính sách môi trường giữa các quốc gia thành viên, cũng như thiếu nguồn lực tài chính và công nghệ, đã cản trở quá trình hợp tác hiệu quả. Việc xây dựng một chiến lược chung để ứng phó với biến đổi khí hậu là rất cần thiết.

2.1. Khác biệt trong chính sách môi trường giữa các nước ASEAN

Mỗi quốc gia ASEAN có những chính sách và ưu tiên khác nhau trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc thống nhất hành động và chia sẻ nguồn lực.

2.2. Thiếu nguồn lực tài chính và công nghệ

Nhiều quốc gia trong ASEAN vẫn còn gặp khó khăn về tài chính và công nghệ để triển khai các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu. Sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế và các nước phát triển là rất cần thiết.

III. Phương pháp hợp tác hiệu quả trong ứng phó biến đổi khí hậu

Để tăng cường hiệu quả hợp tác, ASEAN cần áp dụng các phương pháp như chia sẻ thông tin, xây dựng mạng lưới hợp tác và phát triển các chương trình đào tạo. Việc này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn tạo ra những giải pháp thực tiễn cho biến đổi khí hậu.

3.1. Chia sẻ thông tin và kinh nghiệm

Việc chia sẻ thông tin về các hiện tượng thời tiết cực đoan và kinh nghiệm ứng phó giữa các quốc gia ASEAN là rất quan trọng. Điều này giúp các nước học hỏi lẫn nhau và cải thiện khả năng ứng phó.

3.2. Xây dựng mạng lưới hợp tác đa phương

ASEAN cần xây dựng các mạng lưới hợp tác với các tổ chức quốc tế và khu vực để tăng cường nguồn lực và hỗ trợ kỹ thuật trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về biến đổi khí hậu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc hợp tác trong ASEAN đã mang lại những kết quả tích cực trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Các dự án hợp tác đã giúp cải thiện khả năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

4.1. Các dự án hợp tác thành công trong ASEAN

Một số dự án hợp tác giữa các nước ASEAN đã thành công trong việc giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Ví dụ, các chương trình bảo vệ rừng và quản lý tài nguyên nước đã được triển khai hiệu quả.

4.2. Kết quả nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu

Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế và xã hội của các nước ASEAN, đòi hỏi cần có những biện pháp khẩn cấp và hiệu quả.

V. Kết luận và triển vọng hợp tác ASEAN trong tương lai

Hợp tác ASEAN trong ứng phó với biến đổi khí hậu là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực. Trong tương lai, việc tăng cường hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm sẽ giúp các quốc gia thành viên ứng phó hiệu quả hơn với các thách thức từ biến đổi khí hậu.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác trong tương lai

Hợp tác giữa các quốc gia ASEAN sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Sự liên kết chặt chẽ sẽ giúp tăng cường khả năng ứng phó và bảo vệ môi trường.

5.2. Khuyến nghị cho các quốc gia ASEAN

Các quốc gia ASEAN cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ mới để ứng phó với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích hợp tác giữa các nước trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang là một trong những thách thức an ninh phi truyền thống nghiêm trọng nhất đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong và phát triển bền vững của nhân loại. Trong vài thập kỷ gần đây, biến đổi khí hậu đã làm suy giảm khoảng 20% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu và cướp đi sinh mạng của hơn 300.000 người mỗi năm trên toàn thế giới. Đông Nam Á là khu vực gánh chịu hậu quả nặng nề hàng đầu, khi chiếm tới 45% trong tổng số 3.886 thảm họa thiên tai toàn cầu giai đoạn 1980–2012. Nếu không có các giải pháp can thiệp quyết liệt, khu vực này có thể đối mặt với mức tổn thất kinh tế lên tới 6,7% GDP vào năm 2100.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích toàn diện quá trình hợp tác nội khối và ngoại khối của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu trong những năm đầu thế kỷ 21. Mục tiêu cụ thể là làm rõ thực trạng tác động khí hậu, phân tích quá trình chuyển biến từ nhận thức chung sang hành động chiến lược, đánh giá các thuận lợi, rào cản thể chế và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hợp tác, gắn liền với đối sách thực tiễn của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa chính trị của 10 quốc gia thành viên ASEAN cùng các cơ chế đối tác đối thoại trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2015 – thời điểm then chốt hình thành Cộng đồng ASEAN. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu củng cố Trụ cột Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC), hỗ trợ bảo vệ sinh kế cho hơn 600 triệu dân và giảm thiểu nguy cơ bất ổn an ninh khu vực trước các biến cố môi trường cực đoan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp 3 trường phái lý thuyết nền tảng trong Quan hệ Quốc tế để giải thích động lực và rào cản của tiến trình hợp tác đa phương:

• Chủ nghĩa Tự do Tân thể chế (Neoliberal Institutionalism): Lý giải nhu cầu hợp tác giữa các quốc gia khi đối mặt với các vấn đề xuyên biên giới. Thể chế đa phương giúp giảm thiểu chi phí giao dịch, xây dựng lòng tin và thiết lập các chuẩn mực hành vi chung nhằm tối ưu hóa lợi ích tập thể.
• Chủ nghĩa Hiện thực (Realism): Phân tích các rào cản hợp tác xuất phát từ toan tính lợi ích quốc gia - dân tộc, sự chênh lệch về tiềm lực kinh tế giữa các thành viên và xu hướng ưu tiên an ninh chủ quyền hơn các cam kết quốc tế mang tính ràng buộc.
• Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism): Làm rõ cách thức các chuẩn mực xã hội, bản sắc khu vực và "Phương cách ASEAN" (ASEAN Way) định hình nhận thức chung về an ninh môi trường và thúc đẩy cam kết tự nguyện giữa các nước thành viên.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi: An ninh phi truyền thống, Thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu, Thể chế hợp tác môi trường khu vực, và Khả năng chống chịu của hệ sinh thái xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú với hơn 100 văn kiện chính thức, bao gồm các Tuyên bố Cấp cao ASEAN, báo cáo của Ban Thư ký ASEAN, báo cáo đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Ngân hàng Thế giới (WB) giai đoạn 1995–2015. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung khảo sát chuyên sâu 50 văn kiện mang tính bước ngoặt và 10 chương trình hành động môi trường trọng điểm như AADMER, ACCI và ASCC Blueprint.

Phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp tiếp cận hệ thống được lựa chọn làm công cụ phân tích chủ đạo. Lý do lựa chọn là phương pháp lịch sử giúp tái hiện chính xác tiến trình tiến hóa nhận thức và chính sách của ASEAN theo trục thời gian, trong khi tiếp cận hệ thống cho phép bóc tách cấu trúc tương tác đa tầng giữa các thể chế nội khối và đối tác đối thoại. Ngoài ra, các phương pháp thống kê, so sánh và đối chiếu dữ liệu được sử dụng để lượng hóa các mức độ tổn thương kinh tế và đánh giá tính tương thích giữa chính sách khu vực với thực tiễn quốc gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực chứng mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Mức độ tổn thương và thiệt hại thiên tai khốc liệt: Đông Nam Á liên tục hứng chịu các thảm họa khí hậu cực đoan với quy mô tàn phá chưa từng có. Điển hình là cơn bão Nargis năm 2008 tàn phá vùng đồng bằng sông Irrawaddy (Myanmar) làm hơn 100.000 người tử vong; siêu bão Haiyan năm 2013 tại miền Trung Philippines khiến hơn 6.000 người thiệt mạng, gần 1.800 người mất tích và gây thiệt hại tài sản ước tính 800 triệu USD.
• Tổn thất kinh tế vượt xa mức bình quân toàn cầu: Theo kịch bản phát triển thông thường (BAU), 4 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất gồm Indonesia, Philippines, Thái Lan và Việt Nam đối diện mức thiệt hại trung bình 2,2% GDP mỗi năm vào năm 2100 (gấp 3,6 lần mức thiệt hại trung bình 0,6% của thế giới). Khi tính gộp các tác động phi thị trường và biến cố cực đoan, mức tổn thất GDP ước tính lên tới 6,7%.
• Nguy cơ đứt gãy an ninh lương thực và an sinh xã hội: Khi nhiệt độ tăng 1,8°C, năng lực sản xuất lương thực toàn cầu giảm 10%. Tại Việt Nam, vùng Đồng bằng sông Cửu Long (nơi đóng góp khoảng 50% sản lượng nông nghiệp quốc gia) nếu nước biển dâng thêm 30cm vào năm 2040 sẽ làm mất khoảng 12% sản lượng lúa gạo xuất khẩu. Đồng thời, khoảng 41% cư dân đô thị Việt Nam và 44% cư dân Philippines sinh sống tại các khu định cư tạm bợ ven biển đang chịu rủi ro ngập lụt nghiêm trọng.
• Sự chuyển biến rõ nét trong thể chế hóa hợp tác: ASEAN đã dịch chuyển mạnh mẽ từ các tuyên bố mang tính nguyên tắc (Tuyên bố Singapore 2007, Tuyên bố Hua Hin 2009) sang thiết lập các cơ chế thực thi chuyên biệt như Hiệp định AADMER, thành lập Trung tâm Điều phối Hỗ trợ Nhân đạo ASEAN (AHA Centre) và Nhóm công tác AWGCC.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản khiến Đông Nam Á dễ bị tổn thương bắt nguồn từ đặc điểm địa lý với đường bờ biển dài, dân cư tập trung đông tại các lưu vực châu thổ trũng thấp và nền kinh tế phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên, nông nghiệp nhiệt đới. Khi đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế, kết quả của luận văn hoàn toàn tương đồng với các cảnh báo từ báo cáo kinh tế của ADB năm 2009 và kịch bản biến đổi khí hậu của IPCC năm 2007.

Về mặt học thuật, dữ liệu thực chứng có thể được mô hình hóa trực quan qua hai công cụ then chốt:

1. Bảng thống kê ma trận tác động đa chiều: Tổng hợp các chỉ số suy giảm sản lượng lúa (Việt Nam giảm 2,4% vụ đông xuân, Philippines giảm 22% khi nhiệt độ tăng 2°C, Indonesia giảm 6,5% do hạn hán) để so sánh định lượng tính dễ bị tổn thương giữa các nền kinh tế.
2. Biểu đồ phân tích chỉ số ND-GAIN giai đoạn 1995–2012: Thể hiện rõ mức độ tiếp xúc rủi ro của khu vực ASEAN cao gấp 2 lần so với các nước công nghiệp phát triển, qua đó chứng minh tính cấp bách của việc xây dựng năng lực tự cường tập thể.

Thảo luận cũng chỉ ra rằng nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp (ASEAN Way) một mặt tạo ra sự linh hoạt, nhưng mặt khác lại là rào cản lớn khiến các cam kết khí hậu thiếu chế tài ràng buộc pháp lý mạnh, dẫn đến tình trạng chậm tiến độ trong một số chương trình hành động chung.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi:

• Kiện toàn cơ chế phản ứng nhanh và giám sát thiên tai liên khu vực: Ban Thư ký ASEAN phối hợp cùng Trung tâm AHA đẩy mạnh nâng cấp Hệ thống Giám sát và Ứng phó Thiên tai (DMRS), chuẩn hóa quy trình SASOP nhằm rút ngắn ít nhất 50% thời gian phản ứng cứu trợ khẩn cấp trước năm 2030.
• Huy động tài chính xanh và chuyển giao công nghệ carbon thấp: Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN (AEM) chủ trì liên kết với các đối tác đối thoại (Nhật Bản, EU, Hoa Kỳ) thiết lập Quỹ Khí hậu Khu vực với mục tiêu huy động 10 tỷ USD giai đoạn 2025–2030, ưu tiên đầu tư vào năng lượng tái tạo và giảm phát thải từ mất rừng (REDD+).
• Thực thi chiến lược thích ứng nông nghiệp và an ninh nguồn nước lưu vực: Ủy hội sông Mê Công (MRC) và Nhóm Công tác AWGCC cần phối hợp ban hành quy chế chia sẻ dữ liệu thủy văn thời gian thực, triển khai các mô hình canh tác thích ứng xâm nhập mặn để bảo vệ mục tiêu an ninh lương thực và giảm thiểu rủi ro mất 12% sản lượng lúa vào năm 2040.
• Nâng cao vai trò chủ động và hoàn thiện đối sách của Việt Nam: Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng Bộ Ngoại giao Việt Nam cần lồng ghép sâu rộng các cam kết Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) vào chiến lược phát triển kinh tế xã hội, đồng thời phát huy vai trò điều phối trong việc thúc đẩy các sáng kiến quản lý rủi ro thiên tai và bảo vệ lưu vực sông xuyên biên giới trong ASEAN.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Nhà hoạch định chính sách và cán bộ ngoại giao môi trường: Hỗ trợ xây dựng khung đàm phán quốc tế, tận dụng các dữ liệu về 10 quốc gia thành viên để hoạch định chính sách an ninh đối ngoại và an ninh phi truyền thống hiệu quả.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế/Kinh tế Phát triển: Cung cấp hệ thống lý luận kết hợp dữ liệu thực chứng phong phú, làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về ngoại giao đa phương tại Châu Á - Thái Bình Dương.
• Cán bộ quản lý rủi ro thiên tai tại các tổ chức phi chính phủ (NGOs/INGOs): Khai thác các phân tích về mô hình cảnh báo sớm và chỉ số tổn thương ND-GAIN để thiết kế các dự án viện trợ nhân đạo, cứu trợ thiên tai sát với nhu cầu thực địa.
• Chuyên viên kinh tế môi trường và phát triển bền vững tại doanh nghiệp: Nắm bắt xu hướng dịch chuyển chính sách năng lượng và rủi ro chuỗi cung ứng, từ đó tối ưu hóa chiến lược thích ứng nhằm phòng ngừa nguy cơ tổn thất kinh tế do biến cố khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Đông Nam Á được đánh giá là khu vực dễ bị tổn thương nhất toàn cầu trước biến đổi khí hậu?
Do đặc thù địa lý với bờ biển dài và phần lớn dân số tập trung tại các vùng châu thổ trũng thấp. Chỉ số ND-GAIN cho thấy mức độ tổn thương của khu vực cao gấp 2 lần so với Hoa Kỳ, đồng thời giai đoạn 1980–2012 nơi đây đã gánh chịu 45% tổng số thảm họa thiên tai của toàn cầu.

Hiệp định AADMER đóng vai trò như thế nào trong cấu trúc hợp tác của ASEAN?
Hiệp định ASEAN về Quản lý Thiên tai và Ứng phó Khẩn cấp (AADMER) ký kết năm 2005 là khuôn khổ pháp lý mang tính ràng buộc đầu tiên của khối. Hiệp định tạo nền tảng vận hành Trung tâm AHA và Quy chế SASOP, giúp chuẩn hóa công tác cứu trợ nhân đạo liên quốc gia.

Biến đổi khí hậu tác động cụ thể ra sao đến an ninh lương thực của Việt Nam?
Đồng bằng sông Cửu Long tạo ra 50% sản lượng nông nghiệp cả nước. Hiện tượng nước biển dâng và xâm nhập mặn dự báo làm giảm 2,4% sản lượng vụ đông xuân vào năm 2020 và có thể gây tổn thất tới 12% sản lượng lúa gạo vào năm 2040 nếu mực nước dâng 30cm.

Phương cách ASEAN (ASEAN Way) tạo ra thuận lợi và trở ngại gì trong hợp tác môi trường?
Thuận lợi là tạo sự đồng thuận mềm dẻo, tôn trọng chủ quyền giúp duy trì đối thoại giữa 10 nước có trình độ phát triển khác biệt. Tuy nhiên, nguyên tắc không can thiệp khiến các thỏa thuận khí hậu chủ yếu dừng ở mức tự nguyện, thiếu cơ chế giám sát và chế tài cưỡng chế vi phạm.

Việt Nam đã có những đóng góp nổi bật nào trong hợp tác khí hậu nội khối?
Việt Nam đã chủ động đề xuất và thúc đẩy thông qua Tuyên bố của các Nhà Lãnh đạo ASEAN về Ứng phó với Biến đổi Khí hậu tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 16 năm 2010, đồng thời tích cực chia sẻ dữ liệu quản lý tài nguyên nước sông Mê Công.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á đã chuyển từ nguy cơ môi trường thuần túy thành mối đe dọa an ninh phi truyền thống trực tiếp, tác động sâu sắc đến địa chính trị và an sinh xã hội.
• Các tổn thất kinh tế dự báo lên tới 6,7% GDP vào năm 2100 nếu không triển khai kịp thời các biện pháp giảm nhẹ và thích ứng đồng bộ.
• ASEAN đã xây dựng được khung thể chế đa tầng với các trụ cột như AADMER, AHA Centre và AWGCC, chuyển hóa dần từ đối thoại chính trị sang phối hợp hành động.
• Tiến trình hợp tác đòi hỏi phải vượt qua rào cản về cơ chế đồng thuận, gia tăng nguồn lực tài chính xanh và mở rộng hợp tác thực chất với các đối tác đối thoại.
• Luận văn đóng góp hệ thống luận cứ khoa học toàn diện, khẳng định tính cấp thiết của việc gắn kết an ninh môi trường vào tiến trình củng cố Cộng đồng ASEAN tầm nhìn 2030–2050.

Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khai thác toàn văn công trình để xây dựng các giải pháp chính sách khí hậu hiệu quả và bền vững cho tương lai khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về biến đổi khí hậu Chương này đưa ra cái nhìn tổng quan về biến đổi khí hậu, định nghĩa, nguyên nhân của biến đổi khí hậu cũng như những tác động của nó trên bình diện toàn cầu nói chung và tại Đông Nam Á nói riêng. - Chương 2: Quá trình hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN đầu thế kỷ 21 Nội dung: Chương này phân t ch quá trình đi từ nhận thức chung trong ASEAN về biến đổi khí hậu tới các hành động hợp tác cụ thể ở trong và ngoài khu vực. - Chương 3: Triển vọng hợp tác ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời gian tới Nội dung: Chương này phân tích các thách thức và thuận lợi trong quá trình hợp tác ứng phó với biến đổi khí hậu trong ASEAN, từ đó đưa ra một số khuyến nghị nhằm tăng cường hiệu quả hợp tác ASEAN trong vấn đề này. Chương này cũng nêu ra thách thức của biến đổi khí hậu đối với Việt Nam, và đề ra một số giải pháp tăng cường hợp tác của Việt Nam trong ASEAN ứng phó với biến đổi khí hậu.

16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ HỢP TÁC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1.1 Tổng quan về biến đổi khí hậu 1.1 Khái niệm biến đổi khí hậu Trong những năm gần đây, khái niệm về Biến đổi khí hậu thường được sử dụng tương tự với khái niệm ấm lên toàn cầu. Theo cách hiểu thông thường, ấm lên toàn cầu chỉ việc tăng nhiệt độ trung bình của bầu khí quyển gần bề mặt trái đất và trên tầng đối lưu, tầng khí hậu có thể thể ảnh hưởng đến điều kiện khí hậu toàn cầu. Trái đất ấm lên do sự gia tăng kh thải gây hiệu ứng nhà kính với các hoạt động của con người. Theo công ước khung của Liên Hiệp Quốc về biến đổi khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change), biến đổi khí hậu "là sự thay đổi của khí hậu do các hoạt động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người dẫn đến thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu và đóng góp thêm vào những biến động tự nhiên của khí hậu được quan sát trên những thời kỳ có thể so sánh được‖.1 Theo Uỷ ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), ―biến đổi khí hậu là sự thay đổi trong trạng thái của khí hậu có thể được xác định được (ví dụ như sử dụng các phương pháp thống kê) diễn ra trong một thời gian dài, thường là thập kỷ hoặc lâu hơn.

Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất‖ 2. Như vậy, IPCC có một cái tổng quát hơn về biến đổi khí hậu khi cho rằng biến đổi khí hậu xảy ra như là kết quả của cả những sự biến đổi của tự 1 United Nations, UN framework convention on climate change – Article 1: definition, http://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf, 21 Mar 1994 2 Intergovernmental Panel on Climate Change (2001), Third Assessment Report: Climate Change 2001, http://www.ch/ipccreports/tar/index. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiên trong một thời gian dài do cả biến đổi bên trong hoặc do các hoạt động của con người. Trong khi đó, UNFCCC mặc định nguyên nhân của biến đổi khí hậu là chỉ do các hoạt động của con người gây nên.2 Nguyên nhân dẫn đến biến đổi khí hậu Nguyên nhân dẫn đến biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong, bao gồm cả các quy trình động năng của bản thân Trái Đất, cả các lực bên ngoài bao gồm các biến đổi trong cường độ ánh sáng Mặt Trời, và các tác động bên ngoài, tức là các hoạt động của con người tác động tới tự nhiên làm thay đổi thành phần của khí quyển.1 Nguyên nhân khách quan * Sự thay đổi mang tính chu kì trong khí hậu Trái Đất Hiện tượng nhiệt độ bề mặt Trái đất nóng lên và lạnh đi vốn là hiện tượng tự nhiên xảy ra có tính chu kỳ trong lịch sử hình thành và phát triển của Trái đất.

Không phải chỉ trong thời điểm hiện tại mà lịch sử Trái đất hàng triệu triệu năm đã trải qua nhiều lần nóng lên rồi lại lạnh đi kéo theo những biến động to lớn trong đời sống sinh vật trên Trái đất, làm thay đổi cả diện mạo địa hình lục địa và đại dương. T nh từ 1,6 triệu năm trước đến nay đã có từ 5 đến 6 chu kỳ biến động lớn. Đó là các thời kỳ băng hà kéo theo mực nước biển hạ thấp (biển lùi) và các thời kỳ gian băng (băng tan) kéo theo mực nước biển dâng cao (biển tiến). Vào các thời kỳ băng hà, nhiệt độ bề mặt Trái đất khô lạnh.

Vào thời kỳ gian băng nhiệt độ bề mặt Trái đất đan xen giữa nóng ẩm và khô hạn. Vào các thời kỳ đó, biên độ dao động của nước biển (dâng, hạ) lên đến hàng chục, hàng trăm mét. Mỗi chu kỳ kéo dài hàng vạn, chục vạn năm. Mỗi chu kỳ như vậy còn được chia ra các chu kỳ ngắn hơn với thời gian kéo dài nhiều trăm năm đến nghìn năm với biên độ dao động mực nước biển 2-3 m hoặc hơn.

* Sự biến đổi trong quỹ đạo Trái Đất 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong các yếu tố tác động đến khí hậuthuộc nhóm các nguyên nhân khách quan, sự thay đổi trong quỹ đạo của Trái Đất là yếu tố có ý nghĩa quan trọng làm thay đổi năng lượng Mặt Trời, bởi vì dù chỉ có sự thay đổi rất nhỏ trong quỹ đạo Trái Đất cũng đã dẫn tới những sự thay đổi trong sự phân phối của ánh sáng Mặt Trời khi tiến tới bề mặt Trái Đất. Trong quá trình quay xung quanh mặt trời, trục của Trái Đất nghiêng và quaytheo vòng tròn ngược hướng với hướng quay của chính nó. Hiện tượngnày được gọi là tuế sai. Trục của Trái Đất chịu hiện tượng này vì hành tinh này không phải là hình cầu hoàn hảo (nó là một hình cầu bẹt, lồi hơn ở khu vực gần x ch đạo) khiến cho các lực hấp dẫn của Mặt Trăng, Mặt Trời và các thiên thể khác tạo ra mômen lực lên nó (lực thủy triều).

Học thuyết Milankovitch về sự ảnh hưởng của quỹ đạo và vận hành của địa cầu quanh mặt trời đối với khí hậu và nhiệt độ trên trái đất ra đời năm 1920 theo tên nhà toán học, thiên văn học, địa vật lý và khí hậu học người Serbia là Milutin Milankovitch (1879 –1958), đã chỉ ra rằng cùng với độ lệch tâm và độ nghiêng của trục, tuế sai là 3 chu kì chi phối tạo ra sự thay đổi trong quỹ đạo Trái Đất. Học thuyết này đã chứng minh ảnh hưởng trực tiếp đến việc tăng hay giảm bức xạ Mặt trời mà Trái đất nhận được, từ đó sẽ ảnh hưởng đến hoàn lưu kh quyển, đồng thời cũng ảnh hưởng tới hoạt động của hệ thống băng hà trên Trái Đất. Phát hiện của Milankovitch cũng chỉ ra rằng một khi thay đổi khí hậu qua cường độ bức xạ ở một bán cầu cũng sẽ thay đổi đồng bộ khí hậu trên toàn Trái đất. * Hoạt động của núi lửa Núi lửa cũng là một phần làm gia tăng lượng khí Cacbon có trong khí quyển.

Phun trào núi lửa là một quá trình vận chuyển vật liệu từ dưới sâu lòng đất lên bề mặt, như là một phần của tiến trình mà Trái Đất loại bỏ sự quá dư thừa về nhiệt độ và áp suất bên trong lòng nó. Sự phun trào núi lửa là sự giải 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phóng ở các mức độ khác nhau những vật liệu đặc biệt vào trong bầu khí quyển. Trong một thế kỉ mà xảy ra vài vụ nổ núi lửa sẽ có tác động ít nhiều đến khí hậu toàn cầu, điển hình là chúng có thể gây ra hiện tượng ―mát‖ cho một giai đoạn kéo dài khoảng một năm hoặc nhiều hơn thế. Các vụ phun trào núi lửa có thể là tác nhân làm biến đổi khí hậu diễn ra nhanh và lâu dài hơn.

Sự hoạt động của núi lửa Pinatubo năm 1991 – hoạt động phun trào núi lửa lớn thứ hai trên Trái Đất trong thế kỉ XX (chỉ sau hoạt động của núi lửa Novarupta xảy ra vào năm 1912), là một ví dụ, làm cho khí hậu bị ảnh hưởng đáng kể, nhiệt độ toàn cầu giảm đi 0,5oC, và làm cho tầng ozone bị suy yếu đi đáng kể.2 Nguyên nhân chủ quan Những giả thuyết cho rằng con người đã gây ra sự biến đổi khí hậu đã được tranh luận trong nhiều năm qua. Cho đến nay, cuộc tranh luận khoa học này đã chuyển từ ―chủ nghĩa hoài nghi‖ thành ―khoa học đồng lòng‖, theo đó hoạt động của con người được khẳng định là nguyên nhân chính gây ra sự biến đổi nhanh chóng của khí hậu toàn cầu trong một vài thập kỉ gần đây. Khảo sát của các đoàn địa chất Hoa Kỳ đã ước tính rằng các hoạt động của con người còn tạo ra một khối lượng khí cacbon nhiều gấp 130 lần lượng khí được tạo ra do hoạt động núi lửa tạo ra3. Nhóm các nguyên nhân chủ quan bao gồm các nguyên nhân chính sau: * Tăng lượng phát thải khí nhà kính và hiệu ứng nhà kính Trái Đất nhận năng lượng từ Mặt trời dưới dạng các bức xạ sóng ngắn.

Bức xạ sóng ngắn dễ dàng xuyên qua các lớp khí CO2 và lớp ozone để xuống mặt đất. Khi xuống mặt đất, một phần của năng lượng này được phản xạ vào không khí, một phần bị các chất trên mặt đất hấp thu, làm cho bề mặt trái đất nóng lên. Khi bề mặt Trái Đất nóng lên lại bức xạ năng lượng vào khí quyển 3 Ths Bùi Thu Vân,BĐKH và tác động của nó đến Việt Nam, Khoa Việt Nam học, Đại học sư phạm Hà Nội, http://vns.vn/?page=service_detail&TID=209 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dưới dạng các bức xạ bước sóng dài, chủ yếu là các bức xạ nhiệt. Các bức xạ sóng dài không có khả năng xuyên qua ―kh nhà k nh‖, gồm kh CO2, hơi nước, CH4, các hợp chất chloroflorocacbon (CFC’s) và NO2.

Kh nhà k nh có mặt trong khí quyển sẽ hấp thụ những bứcxạ sóng dài, được sưởi nóng và lại phản xạ ra mọi ph a trong đó có ph a lên bề mặt của Trái Đất. Kết quả là bề mặt Trái Đất bị ấm lên, nhiệt độ bề mặt Trái Đất cũng bị nóng lên.