Hội thảo khoa học cấp bộ: Khám phá lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật - Tiểu ban 1

Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp bộ phân tích lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật, tập trung vào triết lý, lý thuyết và tiếp cận mới.

• Tác giả: GS.TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Lý Luận Hiện Đại Về Nhà Nước Và Pháp Luật
• Loại tài liệu: Hội thảo khoa học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Mã kênh hệ nhà nước và pháp luật
• 1.2. Về hệ thống pháp luật
• 1.3. Mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân trong xã hội hiện đại
• 1.4. Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN và xây dựng hoàn thiện pháp luật
• 1.5. Hệ thống pháp lý hiện hành
• 1.6. Những phân tích lý luận và thực tiễn
• 1.7. Bản chất của nhà nước, pháp luật và nhà nước pháp luật xã hội chủ nghĩa: một số nội dung cần chuẩn hóa
• 1.8. Một số tiếp cận và lý luận nhà nước và pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• 1.9. Bài mới tư duy nghiên cứu và đào tạo pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• 1.10. Tính gia ảnh của pháp luật và mối quan hệ với các thuộc tính khác của pháp luật
• 1.11. An ninh và giải thích pháp luật của tòa án
• 1.12. Luận văn và pháp luật công, lễ công bằng
• 1.13. Hòa hợp và công dân trong chính trị
• 1.14. Tuân của Aristotle: Phân tích một số luận điểm và giá trị hiện đại của chúng
• 1.15. Pháp luật về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 1.16. Những vấn đề đang đặt ra
• 1.17. Thể chế đảng hợp - Những giải đề kiến toán nhà nước và pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 1.18. Một số khái niệm về nhà nước: góc độ kinh tế học thể chế và bài học cho Việt Nam
• 1.19. Công lý và pháp luật: Phân tích so sánh từ giác độ lý luận về pháp luật hiện đại
• 1.20. Tế cách chủ thể của Robot từ góc độ luật học
• 1.21. Ảnh hưởng của dự luận xã hội đến hoạt động thực hiện pháp luật
• 1.22. Học thuyết pháp luật bền vững và tính xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa
• 1.23. Sự khác biệt giữa luật quốc gia với luật quốc tế trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0
• 1.24. Những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra từ góc nhìn lịch sử
• 1.25. Ảnh hưởng lạ và nguồn gốc pháp luật
• 1.26. Vũ Công Giao: Tích lý thuyết về “The Rule of Law”
• 1.27. Bản chất nhà nước và pháp luật hiện đại
• 1.28. Quan niệm truyền thống và một số vấn đề đặt ra
• 1.29. Lý thuyết an ninh, áp dụng an ninh thế giới và bài học ảnh nghiệm đối với Việt Nam hiện nay
• 1.30. Biên giới môn và vấn đề chủ quyền quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay
• 2. MỚI LIÊN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY VÀ SỰ NHÌN NHẬN MỚI VỀ HỆ THỐNG PHÁP LUẬT
• 2.1. Dẫn nhập
• 2.2. Giới hạn nhà nước của pháp luật
• 2.2.1. Chủ quyền lãnh thổ của quốc gia và “mắc tị” của pháp luật
• 2.3. Nhà nước và pháp luật: Công thức 2 trong 1
• 2.4. Sự chuyển hóa vai trò trong quan hệ mới giữa Nhà nước và pháp luật
• 2.5. Tương quan giữa luật công và luật hư và vai trò mới của Nhà nước
• 2.6. Quy phạm pháp luật và nguyên tắc xã hội

Tóm tắt

I. Tổng quan về hội thảo khoa học cấp bộ về lý luận hiện đại

Hội thảo khoa học cấp bộ về lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật - Tiểu ban 1 diễn ra nhằm mục đích thảo luận và chia sẻ các quan điểm mới nhất trong lĩnh vực này. Sự kiện này không chỉ thu hút các nhà nghiên cứu mà còn là nơi giao lưu giữa các chuyên gia trong ngành. Nội dung hội thảo tập trung vào việc phân tích các lý thuyết và tiếp cận hiện đại về nhà nước và pháp luật, từ đó đưa ra những giải pháp khả thi cho các vấn đề hiện tại.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của hội thảo khoa học

Hội thảo nhằm mục đích tạo ra một diễn đàn để các nhà nghiên cứu và học giả có thể trao đổi ý tưởng và kinh nghiệm. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn thúc đẩy sự phát triển của hệ thống pháp luật hiện đại.

1.2. Các chủ đề chính được thảo luận tại hội thảo

Các chủ đề chính bao gồm mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật, các lý thuyết hiện đại về nhà nước, và những thách thức trong việc áp dụng các lý thuyết này vào thực tiễn. Những vấn đề này rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

II. Những thách thức trong lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhà nước và pháp luật đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới. Sự thay đổi nhanh chóng của môi trường chính trị và kinh tế đã tạo ra áp lực lớn lên các hệ thống pháp luật hiện hành. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm ra những phương pháp mới để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Tác động của toàn cầu hóa đến nhà nước và pháp luật

Toàn cầu hóa đã làm thay đổi cách thức hoạt động của nhà nước và pháp luật. Các quy định pháp lý cần phải được điều chỉnh để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, từ đó đảm bảo tính cạnh tranh và hiệu quả.

2.2. Những vấn đề pháp lý nổi bật trong thời đại mới

Các vấn đề như quyền con người, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đang trở thành những thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải đưa ra các giải pháp pháp lý phù hợp để giải quyết những vấn đề này.

III. Phương pháp nghiên cứu trong lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật

Để giải quyết các vấn đề phức tạp trong lĩnh vực nhà nước và pháp luật, các phương pháp nghiên cứu hiện đại cần được áp dụng. Việc sử dụng các phương pháp định tính và định lượng sẽ giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề đang được thảo luận.

3.1. Phương pháp định tính trong nghiên cứu pháp lý

Phương pháp định tính giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về các khía cạnh xã hội và văn hóa ảnh hưởng đến pháp luật. Điều này rất quan trọng trong việc phát triển các chính sách phù hợp.

3.2. Phương pháp định lượng trong nghiên cứu pháp lý

Phương pháp định lượng cho phép các nhà nghiên cứu thu thập và phân tích dữ liệu một cách chính xác. Việc này giúp đưa ra các kết luận có cơ sở và đáng tin cậy hơn về các vấn đề pháp lý.

IV. Ứng dụng thực tiễn của lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật

Các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu hiện đại không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Việc áp dụng các lý thuyết này vào thực tiễn sẽ giúp cải thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

4.1. Các mô hình ứng dụng thành công trong quản lý nhà nước

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các mô hình quản lý mới dựa trên lý thuyết hiện đại. Những mô hình này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả mà còn nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng lý thuyết hiện đại vào thực tiễn có thể mang lại nhiều lợi ích. Điều này không chỉ giúp cải thiện hệ thống pháp luật mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

V. Kết luận và tương lai của lý luận hiện đại về nhà nước và pháp luật

Hội thảo khoa học cấp bộ về lý luận hiện đại đã mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu trong lĩnh vực nhà nước và pháp luật. Tương lai của lĩnh vực này sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách.

5.1. Tương lai của nghiên cứu lý luận về nhà nước

Nghiên cứu về nhà nước sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm ra những cách tiếp cận mới để giải quyết các vấn đề phức tạp.

5.2. Định hướng phát triển cho hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật cần phải được cải cách để phù hợp với các yêu cầu mới của xã hội. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ quyền lợi của công dân.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu Khoa Học: Những Vấn Đề Lý Luận Hiện Đại Về Nhà Nước Và Pháp Luật

---

Tóm tắt nghiên cứu (Executive Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Mối liên hệ giữa Nhà nước, Pháp luật và Cá nhân đang biến chuyển ra sao trước tác động của toàn cầu hóa, cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) tại Việt Nam? Khái niệm "hệ thống pháp lý" cần được tái định hình như thế nào để vượt qua giới hạn cơ học của tư duy thực chứng pháp lý truyền thống?
• Tổng quan phương pháp luận (Methodology Snapshot): Công trình áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng mác-xít kết hợp phân tích so sánh luật học (Comparative Jurisprudence), tiếp cận xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence) và lý thuyết thể chế kinh tế hiện đại. Dữ liệu nghiên cứu được tổng hợp từ các trường phái triết học pháp lý lớn trên thế giới (Civil Law, Common Law, Thuyết pháp luật tự nhiên, Thuyết thực chứng pháp lý của Hans Kelsen) cùng thực tiễn lập pháp, cải cách tư pháp tại Việt Nam.
• Phát hiện cốt lõi (Key Findings):
  1. Mối liên hệ giữa Nhà nước và Pháp luật đã chuyển dịch từ quan hệ thứ bậc "chủ thể ban hành - công cụ cưỡng chế" sang quan hệ tương hỗ, song hành; Nhà nước không còn độc quyền tạo ra pháp luật mà đóng vai trò công nhận, bảo đảm các chuẩn mực xã hội, lẽ công bằng và tập quán thương mại quốc tế.
  2. Khái niệm "hệ thống pháp lý" (Legal System) có nội hàm rộng lớn hơn "hệ thống pháp luật" (System of Law/Legal Norms), bao hàm cấu trúc thiết chế, tòa án độc lập, đào tạo luật, nghề luật và văn hóa pháp lý.
  3. Mối quan hệ giữa Nhà nước và cá nhân được tái lập trên nền tảng tôn trọng quyền con người, bình đẳng trách nhiệm và tiếp cận cá nhân như một nguồn vốn xã hội trung tâm.
• Hàm ý khoa học và chính sách (Implications): Công trình cung cấp luận cứ nền tảng phục vụ công cuộc đổi mới tư duy lập pháp, xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển, nâng cao tính độc lập của tư pháp và thúc đẩy hội nhập pháp lý quốc tế sâu rộng.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

1. Hiện trạng tri thức và bối cảnh lịch sử

Trong suốt nhiều thập kỷ, nền khoa học pháp lý truyền thống tại nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi Chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism), tiêu biểu là Học thuyết thuần túy về pháp luật (Pure Theory of Law) của Hans Kelsen. Quan niệm này đồng nhất Nhà nước với trật tự pháp luật theo công thức "2 trong 1", xem pháp luật thuần túy là những quy tắc xử sự có tính bắt buộc chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và được bảo đảm bằng quyền lực cưỡng chế nhà nước.

Mô hình này từng phát huy hiệu quả trong việc thiết lập trật tự kỷ cương hành chính tập trung. Tuy nhiên, khi xã hội bước vào kỷ nguyên toàn cầu hóa kinh tế, mạng lưới kết nối xuyên quốc gia bùng nổ cùng cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, mô hình nhà nước quản lý mệnh lệnh bộc lộ rõ những giới hạn mang tính lịch sử.

Mô hình Thực chứng Truyền thống:

Mô hình Pháp lý Hiện đại (Kiến tạo phát triển):
[Chuẩn mực xã hội / Lẽ công bằng / Tập quán toàn cầu] 
[Hệ thống pháp lý đa tầng: Luật thực định + Án lệ + Lex Mercatoria + Văn hóa pháp lý]

2. Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trước năm 2020, lý luận pháp luật trong nước chủ yếu tập trung phân tích pháp luật dưới góc độ quy phạm thực định (văn bản quy phạm pháp luật), dẫn đến sự đồng nhất cơ học giữa "hệ thống pháp luật" và "hệ thống pháp lý". Thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống giải quyết các vấn đề:

• Sự xâm nhập của luật xuyên quốc gia (Transnational Law) và luật mềm (Soft Law) vào trật tự pháp lý quốc gia.
• Cơ chế vận hành của án lệ, lẽ công bằng và đạo đức công vụ với tư cách là nguồn luật độc lập.
• Địa vị chủ thể của cá nhân trong kỷ nguyên số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI, Robot) và xã hội thông tin.

3. Tính thời sự và tiềm năng tác động

Kỷ yếu Hội thảo Khoa học cấp Bộ: "Những vấn đề lý luận hiện đại về Nhà nước và Pháp luật" đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của giới học thuật luật học Việt Nam. Việc giải quyết thấu đáo các vấn đề lý luận này là tiền đề then chốt để thể chế hóa các mục tiêu chiến lược của Nhà nước pháp quyền XHCN: bảo vệ quyền con người, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN hiện đại, minh bạch và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu (Methodology & Approach)

Công trình quy tụ các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực nghiên cứu và đào tạo luật học tại Việt Nam (GS.TSKH Đào Trí Úc, GS.TS Lê Minh Tâm, GS.TS Hoàng Thế Liên, GS.TS Lê Hồng Hạnh, PGS.TS Vũ Công Giao, PGS.TS Nguyễn Hoàng Anh...). Đề tài được triển khai thông qua khung phương pháp luận đa tầng, liên ngành:

1. Phương pháp Luật học So sánh (Comparative Jurisprudence)

Nghiên cứu đặt hệ thống pháp lý Việt Nam trong mối tương quan với các truyền thống pháp luật lớn trên thế giới:

• Hệ thống Dân luật (Civil Law): Cội nguồn từ Luật La Mã (Corpus Juris Civilis), Bộ luật Dân sự Pháp 1804; đề cao tính hệ thống hóa của luật thành văn và sự phân định rạch ròi giữa Luật Công và Luật Tư.
• Hệ thống Thông luật (Common Law): Tập trung vào án lệ (Case Law), quy tắc tố tụng tranh tụng công bằng (Due Process), vai trò kiến tạo chuẩn mực của thẩm phán.
• Hệ sinh thái pháp lý hỗn hợp & khu vực: Đánh giá các cam kết đa phương như Hiệp định thừa nhận lẫn nhau của ASEAN (MRAs), cấu trúc siêu quốc gia (Supranational) của Liên minh Châu Âu (EU), Hiệp định NAFTA/EAEU và các quy tắc thương mại quốc tế (UNIDROIT, WTO).

2. Phương pháp Tiếp cận Xã hội học Pháp luật

Áp dụng lý thuyết hệ thống xã hội của Lawrence M. Friedman để nhìn nhận hệ thống pháp lý như một cỗ máy xử lý thông tin liên tục:

• Đầu vào (Input): Nhu cầu xã hội, đơn thư khởi kiện, xung đột lợi ích, biến động thị trường.
• Cơ chế xử lý (Processing): Cấu trúc thể chế tư pháp, quy trình tố tụng, hệ thống quy phạm.
• Đầu ra (Output): Các phán quyết của tòa án, văn bản áp dụng pháp luật, sự ổn định trật tự xã hội.
• Văn hóa pháp lý (Legal Culture): Thước đo quyết định thái độ tuân thủ, niềm tin công lý và hiệu lực thực tế của hệ thống.

Đồng thời, nghiên cứu tích hợp quan điểm của H.L.A. Hart về điều kiện cần và đủ của một hệ thống pháp lý: sự kết hợp giữa quy tắc sơ cấp (Primary Rules) điều chỉnh hành vi và quy tắc thứ cấp (Secondary Rules) về sự thừa nhận, thay đổi và xét xử.

---

Các phát hiện nghiên cứu chính (Major Findings)

1. Giải cấu trúc công thức "2 trong 1" và sự chuyển dịch chức năng nhà nước

Nghiên cứu khẳng định sự gắn kết cứng nhắc giữa Nhà nước và Pháp luật theo thuyết thực chứng Kelsen đang được thay thế bằng mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State):

• Pháp luật không còn là mệnh lệnh đơn phương độc tôn của cơ quan công quyền. Pháp luật hiện đại là tổng hòa các giá trị đánh giá hành vi được Nhà nước đặt ra, thừa nhận hoặc khuyến khích áp dụng làm thước đo cho sự công bằng và công lý.
• Nhà nước chuyển từ vai trò "người cai trị duy nhất" sang "người bảo trợ, điều phối và công nhận" các quy tắc ứng xử tiến bộ xã hội.

2. Sự phân định khoa học giữa "Hệ thống pháp luật" và "Hệ thống pháp lý"

Nghiên cứu làm sáng tỏ sự khác biệt bản chất giữa hai khái niệm vốn bị dùng lẫn lộn:

• Hệ thống pháp luật (System of Legal Norms): Tổng thể các quy phạm pháp luật, chế định luật và ngành luật thực định thống nhất nội tại.
• Hệ thống pháp lý (Legal System): Cấu trúc thượng tầng phức hợp bao gồm:
  1. Hệ thống pháp luật thực định và các nguồn luật mở rộng (Hiến pháp, luật thành văn, án lệ, luật quốc tế, học thuyết pháp lý).
  2. Hệ thống cơ quan tư pháp và tòa án độc lập: Đảm bảo tính độc lập cá nhân của thẩm phán và độc lập thể chế giữa các cấp xét xử.
  3. Hệ thống dịch vụ pháp lý và thiết chế giải quyết tranh chấp thay thế (ADR): Luật sư, trọng tài thương mại, hòa giải viên.
  4. Công tác đào tạo luật và nghiên cứu luật học: Chuẩn hóa chuẩn mực đào tạo theo các mô hình tiên tiến thế giới (JD, LLM, SJD).
  5. Văn hóa pháp lý và ý thức pháp luật: Yếu tố hồn cốt chi phối sự vận hành của toàn bộ cấu trúc thể chế.

3. Tái định hình quan hệ Nhà nước - Cá nhân trong kỷ nguyên số

Cá nhân không chỉ là đối tượng chịu sự điều chỉnh mà là chủ thể lịch sử - tự nhiên - xã hội độc lập:

• Nhận diện cá nhân với đa tư cách: con người tự nhiên, công dân quốc gia, thành viên thiết chế xã hội và hạt nhân cấu thành nhân dân.
• Sự tham gia mạnh mẽ của khu vực ngoài nhà nước (tại Việt Nam có hơn 65.000 hội/tổ chức phi chính phủ và hơn 760.000 doanh nghiệp) khẳng định vai trò của vốn xã hội (Social Capital). Nhà nước phải tạo hành lang pháp lý dựa trên sự đồng thuận thay vì can thiệp hành chính vi mô.

4. Bùng nổ pháp luật xuyên quốc gia và xu hướng "phi nhà nước hóa"

• Toàn cầu hóa hình thành các quy phạm phi biên giới (Lex Mercatoria, Nguyên tắc tố tụng dân sự quốc tế UNIDROIT/ALI) có hiệu lực thực tế mà không cần thông qua hành vi lập pháp trực tiếp của từng quốc gia.
• Sự mở rộng của cơ chế "thu hút" (Incorporation) và "chuyển hóa" (Transformation) các cam kết quốc tế vào trật tự pháp lý nội địa (điển hình như Điều 5, Điều 665 Bộ luật Dân sự 2015 và cơ chế phát triển Án lệ theo Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP).

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật (Scientific Contributions)

Lĩnh vực đóng góp	Chi tiết giá trị khoa học
Đóng góp Lý luận (Theoretical)	• Dung hòa thành công yếu tố hợp lý của Thuyết thực chứng pháp lý với Thuyết pháp luật tự nhiên. • Xác lập hệ quy chiếu lý luận mới cho khái niệm "Nhà nước kiến tạo phát triển" và "Pháp quyền mềm" trong bối cảnh Việt Nam. • Mở rộng biên độ khái niệm chủ quyền quốc gia trong không gian toàn cầu hóa và hội nhập khu vực.
Đổi mới Phương pháp (Methodological)	• Chuyển dịch phương pháp nghiên cứu luật học từ "duy văn bản, quy phạm hình thức" sang "tiếp cận hệ thống thể chế, chức năng xã hội và văn hóa pháp lý". • Ứng dụng mô hình phân tích kinh tế - xã hội học vào đánh giá hiệu lực thi hành pháp luật.
Ứng dụng Thực tiễn & Chính sách (Policy Implications)	• Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc hoạch định Chiến lược hoàn thiện hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN. • Định hướng cải cách tư pháp: bảo đảm thực quyền và tính độc lập của Tòa án, phát triển án lệ thành nguồn luật quan trọng. • Chuẩn hóa chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học ngành Luật theo chuẩn quốc tế.

---

Đối tượng hưởng lợi và giá trị ứng dụng (Target Audience)

1. Cơ quan Lập pháp và Ban soạn thảo chính sách: Cung cấp tư duy lập pháp cởi mở, hướng tới giảm thiểu chi phí tuân thủ, thừa nhận các quy tắc thị trường và tập quán kinh doanh quốc tế.
2. Học giả, Giảng viên và Sinh viên Luật học: Cung cấp hệ thống lý luận cập nhật thay thế cho các định nghĩa giáo điều cũ; mở ra hướng nghiên cứu chuyên sâu về luật học so sánh và triết học pháp luật.
3. Thẩm phán, Luật sư, Trọng tài viên: Định hướng tư duy áp dụng nguồn luật đa dạng (văn bản luật, án lệ, lẽ công bằng, nguyên tắc thiện chí) trong xét xử và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự.
4. Cộng đồng Doanh nghiệp và Tổ chức Xã hội: Thấu hiểu quyền tự chủ thể chế, khai thác hiệu quả các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (hòa giải, trọng tài thương mại) và cơ chế đối thoại chính sách công - tư.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Điểm đột phá lớn nhất trong nhận định về mối quan hệ giữa Nhà nước và Pháp luật là gì?

Điểm đột phá cốt lõi là việc xóa bỏ quan niệm pháp luật là sản phẩm độc quyền của ý chí Nhà nước. Pháp luật hiện đại được nhìn nhận như một hệ giá trị đánh giá hành vi mang tính khách quan, nảy sinh từ đời sống xã hội và kinh tế thị trường, được Nhà nước thừa nhận, bảo đảm và hỗ trợ vận hành nhằm hướng tới công lý và bình đẳng.

2. Sự khác biệt căn bản giữa "Hệ thống pháp luật" và "Hệ thống pháp lý" là gì?

"Hệ thống pháp luật" chỉ là tập hợp các văn bản và quy phạm pháp luật nội dung/hình thức. Trong khi đó, "Hệ thống pháp lý" là một chỉnh thể bao trùm gồm 5 yếu tố: Quy phạm pháp luật, Cơ quan tư pháp & Tòa án, Nghề luật & Dịch vụ pháp lý, Cơ sở đào tạo luật, và Văn hóa pháp lý.

3. Phương pháp luận của công trình có tính ứng dụng như thế nào tại Việt Nam?

Toàn bộ các luận điểm lý thuyết đều được soi chiếu qua các cải cách thực tiễn tại Việt Nam: việc thừa nhận Án lệ (Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP), nguyên tắc tôn trọng quyền con người trong Hiến pháp 2013, nguyên tắc thiện chí trung thực trong Bộ luật Dân sự 2015, và các quy định về hợp đồng hành chính, cung cấp dịch vụ công (Nghị định 32/2019/NĐ-CP).

4. Xu hướng tiếp theo của các nghiên cứu lý luận nhà nước và pháp luật là gì?

Các hướng nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào: Địa vị pháp lý của trí tuệ nhân tạo (AI/Robot), Quản trị số và dữ liệu xuyên biên giới, Cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp độc lập, và Xây dựng chỉ số đánh giá văn hóa pháp lý quốc gia.

5. Doanh nghiệp và người dân được hưởng lợi gì từ những thay đổi lý luận này?

Doanh nghiệp được mở rộng quyền tự do kinh doanh, áp dụng các tập quán thương mại quốc tế và lựa chọn các cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt (Trọng tài, Hòa giải). Người dân được bảo đảm quyền con người một cách thực chất, giảm thiểu tình trạng lạm quyền hành chính nhờ cơ chế tư pháp minh bạch và độc lập.

---

Kết luận (Conclusion)

Tập Kỷ yếu Hội thảo Khoa học cấp Bộ: "Những vấn đề lý luận hiện đại về Nhà nước và Pháp luật" là một công trình học thuật mang tính bước ngoặt, đặt nền móng vững chắc cho sự chuyển đổi mô hình lý luận pháp lý tại Việt Nam trong thế kỷ 21. Bằng việc giải mã các quy luật vận động khách quan của thời đại, công trình không chỉ làm giàu kho tàng tri thức luật học nước nhà mà còn mở đường cho các quyết sách đổi mới thể chế toàn diện.

Để hiện thực hóa các giá trị lý luận này, giới khoa học pháp lý, các nhà hoạch định chính sách cùng toàn thể xã hội cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu thực chứng, đổi mới công tác đào tạo luật và thể chế hóa đồng bộ các chuẩn mực pháp quyền hiện đại vào thực tiễn phát triển đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC CAP BỘ NHỮNG VẤN DE LÝ LUẬN HIỆN ĐẠI VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TIỂU BAN 1 Triết lý, các lý thuyết và các tiếp cận hiện đại về nhà nước và pháp luật HÀ NỘI, NGÀY 1S THANG 12 NĂM 2020 MỤC LỤC TT Teabai Tên tác giả Trang 1- [Mã kên hề nhà nước và phap luật hong |GSTSKH Dao Tr Úc ï thoi đủ ngày ney và sự nhân nhận mới Về hệ thông pháp luật 3ˆ | Mai quan hệ giữa nhà nước và cả nhân |GSTS LêMinhTâm ø trong xã hội hiện đi 3._ [Nhà nuớc pháp quyên Việt Nem XHCN [GSTS HoàngThêLiên 3 và vẫn đ xây dụng hoàn tiện pháp luật 4 [HE thông phíp ly hiện hành cis Vint [GSTS LêHôngHạnh 7 Nem - Những phân tích lý luận và thực tiễn 5. |Bãn chất ofa nhà mode, pháp luật và nhà [PGS TS. Trương a "ước, pháp luật ã hội chủ nghĩa: một số nộ: đang cin chun hoa 6 [My sô tp cima và ly luận nha nước [GSTS NgoẫnMinhĐom | 71 Và pháp luật ð Việt Nam hiện nay 7 [Bãi mới tư duy ngiên vita và dao tao [GSTS Vo Khanh Vink Fa Tuất hoc ở Việt Nam hiện nay 3. [Tinh Ga ảnh của pháp luật và mỗi quan [GSTS Hoing Tha Kim Qué | 102 hệ với các thuộc tin khác của pháp luật | 7.

La Thị Phương Ngà trong bối cảnh hiện nay 9 |Anlêvà gã thich phaphit cia toa [PGSTS NgwinHomgAnh | L3 10, |Lÿhuânvà pháp luật cổng, lễ công bing |POS TS NguyénHoangAnh | 120 11. [ha aude va công din trong Chính ta |VõThànhCự BI Tuân của Aristotle Phân tích mốt số luận im và gi ti hiện dai cia chúng 12, [Php luật về Mit rênTổ quốc ViftNam |POSTS Bu XuinĐúc 10 - Những vẫn dé dan đặtg ra 13 [Th chế ding hop — Những ga ÿ đề | THS. Dio Thuile 160 kiên toán nhà nước và pháp luật Việt Nem trong gia đoạn hiện nay 14. [Một số khả nệm vì nhà nước akin tr) TAS Đậu CôngHiệp 1 góc độ kánh tổ học thể chế và bài học cho Việt Nam, 15.

[Công lý" và "Pháp luật" Phân ích so | ThS. Pham Quang Huy tới sánh từ giác đổ lý luận vi pháp luật hiện dai 16, | Te cách chủ thể của Robot từ gor đô |TS TrànEiên 209 Int so sinh 17, | Ảnh hưông của dự luân xã hội đồn hoạt |7S Phan Tha Luyện HD đồng thực hiện pháp luật 18. |Hoc thuyệt pháp luật br nhiên vas tên |POSTS Đồ Đức Minh 1 tính xây dmg nhà nước pháp quyền Vist Nam xã hội chỗ nghĩa 19. [Se kẽ nổi gữa luật quốc ga với luật |TS Ha Thi Lan Phương 3 quốc tổ trong tha: dai cách mang cổng nghiệp 40 - Những vin để lý luận và thục tấn đặt ra tử gốc nin lịch sở 20.

| Whin thúc lạ và nguôn cũagháplưật | TS, BW Xun Phas m7 21. Vũ CôngGiao tích tly thuyết vé “The Rule of Lew” 24. |Bãn chất nhà nước và pháp luật hiện đu [TS. Mai Văn Thing BI — Quan niệm truyền thông và một số vẫn dit ra 25.

[Ly thuyết an le, áp ding ae tin the |FGSTS NgyễnMihTuản| 3ãi giới và bai học ảnh nghiệm đối với Việt [12 Minh Thuy Nem hiện nay 36. |"Biên gai môn" và vẫn để chỗ quyên [TS Lương VănTuần 3T quốc gia trong béi cảnh toin cầu hóa biên nay MỚI LIÊN HE GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUAT TRONG THỜI ĐẠI NGÀY NAY VÀ SỰ NHÌN NHAN MỚI VỀ HE THONG PHÁP LUẬT GS.TSKH, Đào Trí Úc Khoa Luật Đại học Qude gia Hà Nội Chữ tịch Hồi đẳng giác sư ngành Tuất học Tôm fits Cing với sự thay đỗt vai trỏ và chức năng của Nhà nước theo hướng nhà nước iễn tạo phát miễn, phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế và liên lết lim: vue, mdi liên hệ Nhà nước ~ Pháp luật cẩn được vật chong theo hướng Nhà nước không chỉ “Tầm ra” luật mà còn thừa nhận và tôn trong báo về các uy tắc tng xử: tiến bộ của xã hộ, thịc 16 đa sự h đo lựa chọn hành vi cũa cá nhận phủ hợp với im câu cũa lanh tễ thị trường mổ cũa và hội nhập, Dus tác đồng cia toàn câu hỏa, hệ thống pháp luật không còn chỉ là những ạt chuẩn hành vt đo Nhà nước đất ra cimg với các quy cuẫn đỗ là những giá trì pháp phỗ quát mà Nhà nước cam bết tôn trong và bo v8, các ngôn tắc và qu pham pháp luật ude tổ ma ở những mức độ nhất dinh được hấp nhận nine là những any pham có khã năng đu chữ trực ấp Thành vi cũa công dân; pháp luật ca những liên mạnh hân bết mã ude ga là thành viên cũng mặc nhiên có hiệu lực đu chinh trực hp tương te Cuỗi cũng đổ là se Tiện in và khả năng to lớn cũa các uy pham luật trong quả trình đều chỉnh các giao dich dân sic thương mai, Tới sự hiện điện cia các câu trúc mới đỗ của quá trình “đều chinh pháp luật có thể vác định một cách nhền nhận mat về pháp luật và về hệ thông pháp luật phù hợp với th chắt ca thời đợi Dẫn nhập Cho din giờ phút này nêu mở bất kỳ một cuốn giáo tình lý luện nhà nước và php luật nào cing ẽ dF ding tim thấy một định nggữa truyền thống vé pháp luật Theo đó, pháp luật “là guy tắc xữ sự có tinh bat buộc chương do Nhà móc bam lành hoặc thừn nhận được Nhà mrớc bảo đôn thực hiện bằng những cách thức nhất nh nhằm hs chính các quan hệ vã hội." Thông bin vé khia canh đánh giá học thuật của các dinh nghĩa việc rich din din nghĩa, phổ biển và mới nhất này chỉ nhẫn dé nói ồn ring trong quan niệm truyền thông của luật hoc ngày nay hai pham trẻ Nhà nước và Pháp luật song hành với nhieu theo công thúc “2 rong 1” Từ đó khí nói din các đặc trưng ct pháp luật các yêu tổ “thd hiện ý chỉ cũa Nhà nước”. “do Nhà nước ban hành hoặc thừm nhân”, "có hu luc bắt buộc chang’ “được Nhà nước bảo đâm thực lng” và cuỗi cong là khi pháp ` G§ TRE, Dio Tu Úc, G55. Hing Th Kim Qué (Ding chỉ bin), Đại cương NHÀ mốc v php Inde, Nab.

Dai boc Quốc gia Hà Nội 2017, tr 91 uất bi vỉ phạm “các biển pháp cưỡng chế cũa Nhà muớc” được áp dạng Phi nói thâm ring có một vải trong số các đặc trưng này cũng vẫn còn là đối tương ranh luận trong giết học thuật, chẳng hạn như yêu tổ cưỡng chế của Nhà nước, có thể thay bằng yêu tô “được Nhà nước bảo vệ" hoặc cho ring yêu tô cuống chế đã hiện hữu trong yêu tổ “báo don thực hiện" Ì Không chi trong thất đi ngiy nay mà từ những năm cuốt thổ kỹ XIX, ý này đã được dt ra trong tác phẩm nỗ tng ci nha luật học Đúc Rudolf won, Theủng “Cuộc chuẩn vi pháp luật" (“Der Kampf ims Recht", 1872) Sự gin kết không thể tach rồi giữa Nhà nước va pháp luật đã đoợc coi là có tinh mắc din! Toản cầu hóa được quan niệm mốt cách Khai quá nhất là những hiện tương và quê tình cổ tính tiên kết bao trim vượt lên trin cập độ mốt quốc gia làm hình thành ‘va di đến vận hành những hệ thống, những mỗi tương tác có tính toàn câu”. Mắi liên hệ Nha nước — pháp luất vén được đặt ra trong khuôn khổ một quốc gia ông tổ. Thể những cả ha yêu tổ Nhà nước và Pháp luật ~ đều là những hiện tượng không thể không thay đổi, nhất là phép luật vẫn la những quy tắc nướng dẫn hành vi cơn người không thể không thích ting với trật ty và những giá t mới. Dovậy, câu hôi được đặt ra ở đây là trước ắc động toàn diện và manh m cia các quá tỉnh toàn cầu hóa, sự gin kết fy giữa Nhà made và phép luật dang đứng trước những thách thức như thể nào và cần làn g để chủ động thích img? 1.

Giới hạn nhà nude cũa pháp hật 1. Chủ quyên lãnh thé cũa quốc gin và “mắc tị ” cña pháp Mật Thú niệm “chi quyền của quốc gia" được Jean Bodin — nhà luật học và biết học Pháp (1530-1586) dé xưởng va dua lên thánh học thuyết được kể thừa và phát tiễn bi ‘Thomas Hobbes (1588 — 1679) vaJ. Theo đó, chủ quyền cũa quốc ga được hiểu như quyên toyật đối và chỉ thuôc về Nhà nước, không cha sẽ không có gid hen, cho đủ đó là của Thương để hoặc cia ding Tạo hóa (J. Bod), nữ tong tay nhà quân chi hoặc khš nó 1a sin phim của mot khổ ude xã hội (T.

Hobbes) hoặc là quyền lục cia nhân din ( Roussea). Chỗ quyền được coi là yêu tổ chủ đạo cite quyên lục nhà nước hay nói khác đ, quyển lục nhà nước mang trong mình nổ chủ quyền quốc gia. Dinlượt nó, chủ quyền quốc gia theoJ. Bodin, đỏ là thim quyển tr thin, độc lập và tối thương ở trong nước cũng nhờ trong quan hệ bang giao.

Nội hâm, của chủ quyền quốc ga bao gốm: ban hành hay bãi bả pháp luật, uyên chiến hoặc cảnh chiến, bổ nhiễm các chức sắc cao cấp cia Nhà nước, thực hiện quyén xát xix cao nhất, ban hind lệnh ấn xá; phát hành tên tô; đặt ra các tiêu chuẩn đo lường, thủ thuê ` 2ayeget and Sim (1971), Jhenngš yluence on the Development of Comparative Legal Method, 19 Amentional Journal of Comparative Lar,p. Beck, Whatis Globalization? Candie, Polity Press, 2000, p. 14-15 2 Từtrông về chủ quyển tuyét đối của Nhà nước trong phạm vi một quốc gia lin đầu tiên được xác nhận tong Hiệp tóc Westphalia năm 1648 Ì Nói din chủ quyền quốc gia vỀ lãnh thổ là nói din một phạm tr có khổi nguồn từ Hiệp định này với những quan điểm đã ở think han dé ting cia luật pháp quốc hiện đại vã toàn bổ hộ thống quan hệ chính tri quốc tẾ ngày nay được ghi nhận trong Hiển chương của Liên hợp quốc và các văn kiện pháp tý quốc tỉ khác 1⁄2. Nhà née và pháp tật: Công thức 2 trong 1 cha chit ughia thực chỉng pháp ý rong khoa học pháp lý, lý thuyết thục chứng pháp lý của Hans Kelsen (1881- 1973) được coi là lý thuyết kinh đến gia pháp luật với chủ quyền cũa Nhà nước ” Trong tác phim nỗi rồng xuất bán lên đầu tên vao năm 1930 và mở rồng nổi đụng vào năm 1960 “Hoe thuyết tuân ty về pháp huật" (Pure Theory of Law), trên cơ số phố hận các quan điểm về pháp uật t nhiên, chi abin nhân nội đụng "thuần tủy pháp lý" của pháp luật khử no là nd, "uất là luật” ma không có yêu tổ ngosi lai nào ác động vào như lành ti, chính ti, xã hộ, tim lý hệ tơ tưởng, đạo đức vv.