Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo hiểm tiền gửi và hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi Chương 2: Thực trạng hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam Chương 3: Giải pháp hoàn thiện hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam 9 CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ HOẠT ĐỘNG CHI TRẢ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1. Một số khái niệm về bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi 1.
Bảo hiểm tiền gửi Trong lĩnh vực TCNH tại mỗi quốc gia luôn tiềm ẩn sự rủi ro và nhạy cảm, do đó để ổn định kinh tế - xã hội trong tình huống xảy ra đổ vỡ ngân hàng, tại mỗi quốc gia luôn có một tổ chức đứng ra bảo vệ NGT. Trong quá khứ, tại các nước phát triển, mặc dù chưa có một hệ thống BHTG nhưng Chính phủ tại quốc gia đó cũng đã sử dụng công cụ “bảo hiểm ngầm” - dù không công khai cam kết việc bảo vệ tiền gửi của người dân nhưng trong tình huống có bất kỳ một ngân hàng nào đổ vỡ thì Chính phủ sẽ đứng ra chi trả cho NGT. Tuy nhiên, chính sách “bảo hiểm ngầm” này đã không đem lại đủ lòng tin cho người dân đối với hệ thống TCNH, vì vậy BHTG ra đời và chuyển từ “bảo hiểm ngầm” sang công cụ bảo vệ tiền gửi công khai. Hoạt động BHTG công khai được thực hiện lần đầu tiên tại New York (Hoa Kỳ) vào năm 1892 với tên gọi “Chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng”, nhằm giải quyết sự đổ vỡ mang tính chất định kỳ của các ngân hàng Hoa Kỳ giai đoạn thế kỷ XIX.
Sau thời gian hoạt động thử nghiệm hiệu quả đến năm 1933, Chính phủ Hoa Kỳ đã chính thức thành lập FDIC và mô hình này đã được nhiều quốc gia tham khảo và vận dụng. Đến nay, hệ thống BHTG đã được thành lập tại hơn 100 quốc gia. Trải qua thời gian hoạt động và phát triển của các hệ thống BHTG, khái niệm bảo hiểm tiền gửi có thể hiểu khái quát: “Bảo hiểm tiền gửi là một sự đảm bảo rằng số dư gốc và lãi cộng dồn của các tài khoản tiền gửi nhất định sẽ được thanh toán tới một giới hạn nhất định” [10], với tác dụng chính là 10 giúp các nhà hoạch định chính sách duy trì các chiến lược BHTG để duy trì niềm tin của NGT đối với mạng ATTC mỗi quốc gia, giảm nguy cơ đồng loạt rút tiền - rủi ro chính dẫn đến khủng hoảng kinh tế tài chính. Luật BHTG Việt Nam quy định: “Bảo hiểm tiền gửi là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi cho người được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản” [17].
Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Tổ chức BHTG là loại hình tổ chức được thành lập và có thể hoặc không phải là một phần của NHTW, một số TCBHTG là các tổ chức tư nhân có sự ủng hộ của Chính phủ hoặc là tổ chức tư nhân hoàn toàn, được Chính phủ cho phép tiếp nhận đóng góp tài chính từ TCTGBHTG theo quy định tại quốc gia đó. Theo định nghĩa của IADI: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là một thực thể pháp lý chịu trách nhiệm cung cấp bảo hiểm tiền gửi, đảm bảo tiền gửi hoặc các cơ chế bảo vệ tiền gửi tương tự khác” [26]. Luật BHTG Việt Nam quy định: “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng” [17]. Đối tƣợng đƣợc bảo hiểm tiền gửi Đối với TCBHTG, đối tượng được BHTG là người có khoản tiền gửi tại TCTGBHTG.
“Người gửi tiền không phải đóng góp tài chính cho TCBHTG nhưng có quyền yêu cầu TCBHTG thanh toán tiền gửi kể cả tiền lãi tích lũy trên tiền gửi đó trong hạn mức chi trả tiền gửi của TCBHTG có thể là toàn bộ hoặc một phần tiền gửi do chính sách của mỗi quốc gia” [2]. Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi. Theo thông lệ quốc tế, hiện nay trên thế giới có hai xu hướng tham gia BHTG, đó là các tổ chức tham gia BHTG có thể tham gia BHTG một cách bắt buộc hoặc tham gia tự nguyện” [2]. Dù là hình thức nào thì vẫn còn những hạn chế tồn tại, song hình thức gia nhập bảo hiểm bắt buộc được đánh giá là có nhiều ưu điểm hơn nên phần lớn được các quốc gia áp dụng.
Ở Việt Nam, “Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng được nhận tiền gửi của cá nhân” [17]. Bên cạnh đó, cơ chế tham gia BHTG là bắt buộc và TCTGBHTG phải đóng phí trên tổng số dư tiền gửi theo tỷ lệ theo luật định. Phí bảo hiểm tiền gửi Phí BHTG là khoản tiền mà TCTGBHTG phải nộp cho TCBHTG, hay được hiểu là một khoản đóng góp tài chính. Mục đích của việc thu phí BHTG nhằm hình thành nguồn quỹ BHTG sẵn sàng để xử lý TCTD đổ vỡ khi cần thiết và đảm bảo mục tiêu bảo vệ NGT.
Các TCBHTG thu phí từ các TCTGBHTG thường lựa chọn giữa hình thức thu phí đồng hạng hoặc hệ thống thu phí phân biệt trên cơ sở rủi ro của từng TCTGBHTG. Mặc dù các hệ thống thu phí đồng hạng có lợi thế là tương đối dễ thiết kế và quản lý, song “hệ thống thu phí đồng hạng được đánh giá là không công bằng vì các ngân hàng rủi ro thấp trả mức phí giống như các ngân hàng rủi ro cao” [24]. Mục đích của bảo hiểm tiền gửi Bản chất hoạt động BHTG dựa theo “nguyên tắc số đông bù số ít” thể 12 hiện tính tương trợ, tính xã hội trước những rủi ro của các TCTGBHTG. Theo đó, TCBHTG có nghĩa vụ chi trả các khoản tiền gửi cho NGT tại các TCTGBHTG khi các tổ chức này gặp rủi ro dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán.
Thông qua BHTG, NGT được cung cấp thông tin minh bạch, sử dụng các dịch vụ tư vấn của BHTG để hạn chế những thiệt hại trong trường hợp TCTGBHTG phá sản. Mỗi một hệ thống BHTG đều có những mục đích cụ thể riêng biệt nhưng nhìn chung đều nhằm mục đích: Một là, bảo vệ số đông NGT; Hai là, đảm bảo ổn định hoạt động của hệ thống TCNH và ngăn chặn sự đổ vỡ của TCTD thông qua các hoạt động nghiệp vụ của TCBHTG; Ba là, “góp phần xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh ình đẳng giữa các tổ chức tài chính với quy mô và loại hình khác nhau” [2]; Bốn là, giảm gánh nặng cho Chính phủ trong tình huống giải quyết, xử lý TCTD đổ vỡ. Vai trò của bảo hiểm tiền gửi và tổ chức bảo hiểm tiền gửi Vai trò của BHTG – tương tự vai trò của TCBHTG được thể hiện qua các khía cạnh sau: Thứ nhất, TCBHTG thực hiện chi trả cho NGT nếu TCTD bị đổ vỡ không có khả năng làm việc đó; Thứ hai, TCBHTG góp phần bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh hoạt động của TCTD từ khi TCTD được cấp phép đến khi chấm dứt hoạt động; Thứ ba, BHTG thúc đẩy quá trình huy động vốn nhằm phát triển kinh tế và duy trì an ninh xã hội; Thứ tư, TCBHTG có vai trò quan trọng trong tình huống xảy ra khủng hoảng TCNH. Việc các quốc gia nâng HMCT hoặc tuyên bố bảo hiểm toàn 13 bộ tiền gửi của người dân góp phần ngăn ngừa được tình trạng rút tiền đột biến, nâng cao niềm tin của NGT vào hệ thống TCNH, Sơ đồ 1.1: Vai trò của BHTG trong chu kì hoạt động của TCTD 1.
Hoạt động của tổ chức bảo hiểm tiền gửi TCBHTG được hoạt động theo một trong ba mô hình: - TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả đơn thuần” [26]: theo đó TCBHTG chỉ chịu trách nhiệm thanh toán cho tiền gửi. - TCBHTG “có nhiệm vụ chi trả mở rộng” [26]: TCBHTG có thêm các trách nhiệm như các chức năng xử lý (ví dụ hỗ trợ tài chính, tham gia xử lý nợ, thu hồi nợ. - TCBHTG “có nhiệm vụ giảm thiểu rủi ro” [26]: ngoài các chức năng, thẩm quyền theo hai mô hình trên TCBHTG còn có các chức năng giảm thiểu rủi ro toàn diện bao gồm: quản lý, đánh giá rủi ro, các quyền về can thiệp sớm 14 và xử lý, trong một số trường hợp có cả chức năng giám sát an toàn. Tùy thuộc mức độ phát triển hoạt động của hệ thống TCNH, tình hình kinh tế, chính trị ở mỗi quốc gia mà việc chọn lựa mô hình hoạt động của TCBHTG ở mỗi nước cũng khác nhau.
Tổng quan về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi 1. Khái niệm về hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi Theo định nghĩa của IADI, “Chi trả bảo hiểm tiền gửi là một trong những nhiệm vụ chính của tổ chức bảo hiểm tiền gửi. Theo đó, TCBHTG phải có trách nhiệm chi trả tiền bảo hiểm kịp thời cho người gửi tiền khi một ngân hàng bị cơ quan chức năng tuy n ố đóng cửa” [25]. Tại Việt Nam, chi trả BHTG được biết đến là một trong những phương pháp xử lý các TCTD đổ vỡ mà theo đó TCBHTG trả số tiền được bảo hiểm cho từng NGT theo một hạn mức.
Đây là hoạt động cơ bản nhất của tất cả mô hình TCBHTG để bảo vệ quyền lợi của NGT. Sự cần thiết của hoạt động chi trả bảo hiểm tiền gửi Hoạt động chi trả ra đời nhằm hạn chế các diễn biến tiêu cực khi TCTD đổ vỡ cũng như giảm thiểu được những tổn hại khi TCTD đổ vỡ gây ra. Sau đây là các ảnh hưởng chính của hiện tượng TCTD đổ vỡ: - Rút tiền hàng loạt: NGT nhận thức rằng khi một TCTD phá sản thì người rút tiền đầu tiên sẽ không bị mất tiền của họ, những người chậm trễ sẽ mất đi một phần tiền của mình do TCTD không còn đủ tiền. Chính vì vậy họ đổ xô ra TCTD rút tiền hàng loạt gây ra tình trạng mất ổn định.
- Tính lan truyền: Sự lan truyền có thể xảy ra một cách trực tiếp hoặc gián tiếp.