CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1.1 Tổng quan lý luận về quản lý tài chính trong doanh nghiệp nhà nước 1.1 Một số khái niệm 1.1 Tài chính công Tài chính công (TCC) là một khái niệm hiện đại bắt đầu được sử dụng trong nền kinh tế của một quốc gia trên thế giới từ những năm đầu thế kỷ 20. Sự thay đổi có tính bước ngoặt về định nghĩa Tài chính công diễn ra vào những năm 30 của thế kỷ 20 gắn liền với mối quan hệ về thiếu hụt ngân sách Nhà nước (NSNN) và trong các mối liên quan với các bộ phận cấu thành TCC. Sự phát triển về lý luận kinh tế học ở các nước phát triển và thực hiện các mục tiêu của chính sách kinh tế dẫn đến phải đánh giá lại một số nguyên tắc được áp dụng trong lĩnh vực TCC như: sự phối hợp các công cụ của chính sách tiền tệ và chính sách tài khoá, các vấn đề về thâm hụt hoặc bội thu NSNN, làm sao ổn định kinh tế vĩ mô thông qua hoạt động của TCC, vận dụng ngân sách chu kỳ và ngân sách cơ cấu như thế nào. Ở Việt Nam, khái niệm TCC xuất hiện trong thời kỳ đổi mới nền kinh tế từ năm 1989 cho đến nay và gắn liền với quá trình đổi mới QLTC vĩ mô, đổi mới hoạt động của khu vực công.
Do vậy, để xác định khái niệm TCC cần phải điểm qua các quan điểm của các nhà kinh tế về TCC và các khái niệm có liên quan. Các nhà kinh tế bằng các quan điểm tiếp cận với những phương pháp khác nhau và ngay từ đầu để tiếp cận với khái niệm TCC, các nhà kinh tế đã đề cập đến hai lĩnh vực đan xen nhau là TCC và khu vực công. TCC là một khái niệm hiện đại xác định các quan hệ kinh tế và tài chính phát sinh trong hệ thống kinh tế giữa các chủ thể công quyền (Cơ quan, đơn vị) và các chủ thể khác (doanh nghiệp, hộ gia đình, công dân, các tổ chức phi lợi nhuận ) - (Bojka Harmeníkova a Kveta Kubatová: Verejné finance - Eurolex Bohemia 2000). Khái niệm TCC với nghĩa rộng được sử dụng một cách đối lập với khái niệm Tài chính “tư”.
TCC phản ảnh các hoạt động của Tài chính Nhà nước được thể hiện bằng các quan hệ tiền tệ nảy sinh trong mối quan hệ với sự hình thành và phân phối các quỹ tiền 6 tệ (Jan Petrenka - Oto Sobek a kolektiv: Financie a mena - Vydavatelstvo Alfa Bratislava 1993 trang 39). Về mặt luật pháp thì Nhà nước, các pháp nhân công quyền, các đơn vị hành chính trung ương và địa phương, các đơn vị hành chính bảo đảm xã hội và các đơn vị công quyền là chủ thể của TCC. [3], [4] Trong thời đại ngày nay trong khuôn khổ hợp tác kinh tế quốc tế có thể xem xét khái niệm TCC từ một số góc độ sau: - Xét theo quan hệ giữa quốc gia và quốc tế: Đứng trên giác độ quốc gia, TCC bao gồm các bộ phận cấu thành như: NSNN, tín dụng Nhà nước, các quỹ quốc gia. Còn đứng trên giác độ quốc tế, thuộc vào khái niệm TCC người ta còn có thể kể tới NSNN của các nước trong khối liên minh trên thế giới như Liên minh châu Âu…; - Xét theo tính chủ thể trong quan hệ TCC: Xét trên giác độ chủ thể của Tài chính, có thể thấy khái niệm TCC được đặc trưng: Các chủ thể của TCC và giữa các pháp nhân là chủ thể của TCC phải bảo đảm theo chuẩn mực của kế toán quốc gia; - Xét theo tính pháp lý trong quan hệ TCC: Xét từ giác độ luật pháp, TCC hoạt động dựa trên các luật pháp mà Nhà nước quy định và chịu sự chi phối của các luật công pháp và tư pháp nằm trong các lĩnh vực có liên quan đến TCC.
Do đó, việc tuân thủ luật pháp và các hoạt động của TCC diễn ra trong khuôn khổ hành lang pháp lý mà luật pháp đã quy định là yêu cầu cần thiết; - Xét theo tính chất kinh tế: TCC tác động tới các hoạt động không chỉ của kinh tế vĩ mô mà cả kinh tế vi mô thông qua thuế và các khoản chi tiêu công nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế; - Xét theo tính chất về Tài chính và kế toán: TCC phải thực hiện việc quản lý, giám sát các khoản thu, khoản chi của Nhà nước. Phải thực hiện các chương trình, mục tiêu cụ 7 thể, kế hoạch hoá thu - chi và phải có hệ thống tài khoản đáp ứng cho yêu cầu QLTC. TCC là công cụ quan trọng cung cấp thông tin cho các chủ thể lập pháp và quản lý; - Xét theo tính chất về hành chính và tổ chức: TCC duy trì sự hoạt động của các cơ quan quản lý Nhà nước và các đơn vị cung ứng các dịch vụ công cộng (Ở Việt Nam hiện nay là các đơn vị sự nghiệp công lập); - Xét theo biểu hiện bên ngoài của TCC: Là các hoạt động thu - chi của Nhà nước, của các chủ thể công quyền thể hiện dưới hình thức tiền tệ và gắn với các quỹ tiền tệ. Trong nền kinh tế quốc dân tồn tại các loại quỹ tiền tệ khác nhau, các quỹ này được hình thành và sử dụng nhằm đáp ứng yêu cầu hoạt động của các chủ thể trong các lĩnh vực kinh tế xã hội.
Các quỹ tiền tệ của Nhà nước, của các chủ thể công quyền. Giữa các quỹ tiền tệ này luôn nảy sinh các mối quan hệ hữu cơ khi Nhà nước và các pháp nhân công quyền tham gia vào quá trình phân phối các nguồn lực TCC; Trên cơ sở phân tích và xem xét các quan điểm khác nhau về TCC, có thể rút ra khái niệm chung nhất về TCC như sau: Tài chính công là các hoạt động thu chi bằng tiền của Nhà nước; phản ánh hệ thống quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị trong quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng vốn có không nhằm mục tiêu thu lợi nhuận của Nhà nước đối với xã hội. [3], [4] Khái niệm trên cho thấy rằng: - TCC gắn liền với các hoạt động thu - chi bằng tiền tệ của Nhà nước - Chủ thể thực hiện phân phối nguồn lực Tài chính quốc gia; - TCC phản ánh hệ thống quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị; - TCC phản ánh quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước (Quỹ NSNN và các quỹ Tài chính ngoài NSNN nhưng thuộc sở hữu Nhà nước); - TCC cung cấp hàng hoá công, dịch vụ công phục vụ cho lợi ích cộng đồng và xã hội không vì mục đích lợi nhuận; - TCC là công cụ quan trọng cung cấp thông tin cho các chủ thể lập pháp và quản lý.2 Quản lý Tài chính công 1. Khái niệm quản lý Tài chính công Quản lý nói chung được quan niệm là một quá trình tổ chức, điều hành mà chủ thể quản lý tiến hành thông qua việc sử dụng các công cụ và phương pháp thích hợp nhằm tác động và điều khiển đối tượng quản lý hoạt động phát triển phù hợp với quy luật khách quan và đạt tới các mục tiêu đã định.
Trong hoạt động quản lý, các vấn đề về: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, công cụ và phương pháp quản lý, mục tiêu quản lý là những yếu tố trung tâm đòi hỏi phải được xác định đúng đắn. [3], [4] Quản lý Tài chính công là một nội dung của QLTC và là một mặt của quản lý xã hội nói chung, do đó trong quản lý TCC, các vấn đề kể trên cũng là các vấn đề cần được nhận thức đầy đủ. Đặc điểm của quản lý Tài chính công Tác động quản lý phải thông qua các công cụ, các biện pháp phối hợp với đặc điểm và quy luật vận động của đối tượng quản lý. Chúng ta có thể nêu ra một số đặc điểm của quản lý TCC như dưới đây: - Đặc điểm về mục tiêu quản lý: Mục tiêu của quản lý TCC hay mục tiêu của QLTC tư nhân đều nhằm thu được lợi ích cao nhất nhưng với chi phí thấp nhất.
Tuy nhiên, mục tiêu của quản lý TCC cần hướng tới lại khác về cơ bản so với mục tiêu của QLTC tư nhân. Lợi ích được tư quan tâm chủ yếu là lợi ích kinh tế của riêng mình. Trái lại, lợi ích mà Nhà nước quan tâm phải là lợi ích tổng thể kinh tế - xã hội của cả quốc gia. Dù việc đánh thuế có phân biệt giữa các loại sản phẩm, hay chi tiêu có ưu tiên cho vùng này hay vùng khác, cho ngành này hay ngành khác.
Nhưng lợi ích mà Nhà nước quan tâm trước hết phải là lợi ích kinh tế chung, ổn định, công bằng và hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Tuy vậy, Nhà nước cũng phải quan tâm thoả đáng đến lợi ích bộ phận, lợi ích cá nhân trong mối quan hệ hài hoà với lợi ích của toàn xã hội và phục tùng lợi ích của toàn xã hội. Tư nhân quan tâm chủ yếu đến chi phí trực tiếp do mình bỏ ra, và ít quan tâm đến chi phí của xã hội, như chi phí khắc phục ô nhiễm môi trường, xoá đói giảm nghèo, giữ 9 gìn an ninh trật tự. Trái lại, Nhà nước chủ yếu phải quan tâm đến chi phí chung của toàn xã hội.
Do đó, trong khi mục đích của quản tài chính tư nhân là nhằm đạt tới lợi ích kinh tế cục bộ (lợi nhuận), thì mục đích của quản lý TCC là nhằm đạt tới lợi ích tổng thể, cả về kinh tế, cả về xã hội ở tầm vĩ mô. - Đặc điểm về nội dung quản lý TCC: Nội dung vật chất của TCC là các nguồn tài chính thuộc các quỹ công. Các nguồn tài chính đó có thể tồn tại dưới dạng tiền tệ hoặc tài sản, nhưng tổng số nguồn lực tài chính đó là biểu hiện về mặt giá trị, là đại diện cho một lượng của cải vật chất của xã hội. Về lý thuyết cũng như thực tiễn, sự vận động của các nguồn tài chính phải ăn khớp với sự vận động của của cải vật chất mới đảm bảo cho sự phát triển cân đối của nền kinh tế.
Điều đó càng có ý nghĩa và cần thiết bởi vì tổng nguồn lực tài chính thuộc các quỹ công chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn lực tài chính của toàn xã hội.