Luận văn thạc sĩ hoàn thiện công tác quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ của viện nghiên cứu khoa học nghiên cứu trường hợp viện sinh thái và tài nguyên sinh vật

Luận văn thạc sĩ: Hoàn thiện quản lý nhiệm vụ KH&CN tại viện nghiên cứu. Nghiên cứu trường hợp Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật.

• Tác giả: Ngô Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Duy Thịnh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ
• Đề tài: Hoàn thiện công tác quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ của Viện nghiên cứu khoa học (Nghiên cứu trường hợp Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Nhiệm Vụ KH CN Tại Viện Nghiên Cứu

Quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ (KH&CN) đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của các Viện Nghiên cứu Khoa học. Hoạt động này không chỉ đảm bảo hiệu quả sử dụng nguồn lực mà còn thúc đẩy nghiên cứu khoa học và ứng dụng vào thực tiễn. Bài viết này tập trung vào việc hoàn thiện quản lý các nhiệm vụ KH&CN, đặc biệt là tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, một điển hình trong hệ thống Viện Nghiên cứu Khoa học của Việt Nam. Theo Luật Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2013), khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy. Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm. Việc quản lý hiệu quả các hoạt động này là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả quản lý và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của quản lý nhiệm vụ KH CN

Quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ bao gồm các hoạt động lập kế hoạch, tổ chức, điều phối, kiểm tra và đánh giá quá trình thực hiện các dự án nghiên cứu khoa học. Mục tiêu là đảm bảo các dự án được thực hiện đúng tiến độ, đạt chất lượng và mang lại hiệu quả cao nhất. Vai trò của quản lý dự án khoa học là vô cùng quan trọng, giúp các nhà khoa học tập trung vào chuyên môn, đồng thời đảm bảo nguồn lực được sử dụng một cách tối ưu. Theo UNESCO, hoạt động KH&CN bao gồm hoạt động nghiên cứu và triển khai (R&D) và hoạt động dịch vụ KH&CN.

1.2. Đặc điểm của Viện Nghiên cứu Khoa học và Viện STTNSV

Viện Nghiên cứu Khoa học có đặc thù là tập trung vào các hoạt động nghiên cứu khoa học chuyên sâu, đòi hỏi đội ngũ cán bộ có trình độ cao và trang thiết bị hiện đại. Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (Viện STTNSV) là một tổ chức KH&CN trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, có chức năng điều tra nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực sinh thái học, đa dạng sinh học và tài nguyên sinh vật. Do đó, công tác quản lý tại đây cần linh hoạt, sáng tạo và phù hợp với đặc thù của ngành.

II. Thực Trạng Quản Lý Nhiệm Vụ KH CN Tại Viện STTNSV

Thực tế cho thấy, công tác quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Cụ thể, sự phối hợp giữa các cấp quản lý chưa thực sự chặt chẽ, quy trình quản lý còn rườm rà, và việc đánh giá hiệu quả nghiên cứu khoa học chưa thực sự toàn diện. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ và chất lượng của các dự án. Theo báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, công tác quản lý nhà nước về khoa học, công nghệ có đổi mới nhưng còn thiếu định hướng, hiệu quả thấp. Việc huy động nguồn lực của xã hội cho khoa học, công nghệ chưa được chú trọng.

2.1. Đánh giá quy trình quản lý hiện tại tại Viện STTNSV

Quy trình quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tại Viện STTNSV hiện nay bao gồm các bước: xác định danh mục, xét chọn tổ chức chủ trì, thực hiện nhiệm vụ, và nghiệm thu kết quả. Tuy nhiên, quy trình này còn thiếu sự linh hoạt và chưa đáp ứng được yêu cầu của các dự án nghiên cứu khoa học phức tạp. Cần có sự điều chỉnh để quy trình trở nên tinh gọn và hiệu quả hơn.

2.2. Phân tích nguồn lực và kinh phí cho nhiệm vụ KH CN

Nguồn lực và kinh phí nhiệm vụ khoa học công nghệ là yếu tố quan trọng để đảm bảo thành công của các dự án. Tuy nhiên, việc phân bổ và sử dụng nguồn lực tại Viện STTNSV còn chưa thực sự hiệu quả. Cần có giải pháp để tăng cường huy động nguồn lực từ các kênh khác nhau, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng kinh phí nhiệm vụ khoa học công nghệ.

2.3. Đánh giá hiệu quả và ứng dụng kết quả nghiên cứu

Việc đánh giá hiệu quả và ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học là khâu quan trọng để đảm bảo các dự án mang lại giá trị thực tiễn. Tuy nhiên, công tác này tại Viện STTNSV còn chưa được chú trọng đúng mức. Cần có cơ chế đánh giá khách quan, minh bạch và khuyến khích ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Quản Lý Nhiệm Vụ KH CN Hiệu Quả

Để hoàn thiện quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tại Viện Nghiên cứu Khoa học, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này tập trung vào việc cải tiến quy trình quản lý, tăng cường nguồn lực, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, và thúc đẩy ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học. Luật KH&CN 2013 đã đưa ra những đổi mới như cơ chế đặt hàng, cấp kinh phí KH&CN thông qua cơ chế quỹ. Kết quả trong thời gian vừa qua, công tác quản lý nhiệm vụ KH&CN đã được đổi mới, thể hiện ở chỗ đã tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu KH&CN.

3.1. Cải tiến quy trình quản lý nhiệm vụ KH CN

Quy trình quản lý cần được thiết kế lại theo hướng tinh gọn, linh hoạt và phù hợp với đặc thù của từng dự án. Cần áp dụng các công cụ quản lý hiện đại để theo dõi tiến độ và chất lượng của dự án. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cấp quản lý để đảm bảo thông tin được trao đổi kịp thời và hiệu quả.

3.2. Tăng cường nguồn lực và kinh phí cho nghiên cứu

Cần đa dạng hóa các kênh huy động nguồn lực, bao gồm nguồn ngân sách nhà nước, nguồn tài trợ từ doanh nghiệp, và nguồn hợp tác quốc tế. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phân bổ kinh phí nhiệm vụ khoa học công nghệ một cách công bằng, minh bạch và hiệu quả. Khuyến khích các nhà khoa học tham gia vào các chương trình nghiên cứu khoa học lớn để tăng cường nguồn lực.

3.3. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý KH CN

Đội ngũ cán bộ quản lý cần được đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng quản lý. Cần có chính sách đãi ngộ hợp lý để thu hút và giữ chân những cán bộ giỏi. Đồng thời, cần tạo môi trường làm việc năng động, sáng tạo để khuyến khích cán bộ phát huy tối đa năng lực.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Bài Học Kinh Nghiệm Quý Báu

Việc áp dụng các giải pháp hoàn thiện quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã mang lại những kết quả tích cực. Các dự án được thực hiện đúng tiến độ, chất lượng được nâng cao, và kết quả nghiên cứu khoa học được ứng dụng rộng rãi vào thực tiễn. Tuy nhiên, quá trình này cũng cho thấy một số bài học kinh nghiệm quý báu. Qua các nghiên cứu, những nội dung cơ bản của đổi mới cơ chế quản lý KH&CN; đổi mới hệ thống KH&CN, phát triển nguồn nhân lực, đổi mới cơ chế tài chính, kế hoạch hoá hoạt động KH&CN, xây dựng thị trường KH&CN… đã được đề cập và phân tích từ các góc độ khác nhau.

4.1. Các dự án thành công và bài học rút ra

Phân tích các dự án thành công tại Viện STTNSV để rút ra những bài học về quản lý, điều hành, và sử dụng nguồn lực. Đồng thời, phân tích các dự án chưa thành công để tìm ra nguyên nhân và giải pháp khắc phục. Chia sẻ kinh nghiệm giữa các nhà khoa học và cán bộ quản lý để nâng cao hiệu quả công việc.

4.2. Đề xuất mô hình quản lý phù hợp cho Viện STTNSV

Dựa trên kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn, đề xuất một mô hình quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ phù hợp với đặc thù của Viện STTNSV. Mô hình này cần đảm bảo tính linh hoạt, hiệu quả và khả năng thích ứng với sự thay đổi của môi trường.

V. Kết Luận và Định Hướng Phát Triển Quản Lý KH CN

Việc hoàn thiện quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước. Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật là một điển hình cho thấy sự cần thiết của việc đổi mới và cải tiến công tác quản lý. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp quản lý tiên tiến để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nghiên cứu khoa học.

5.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về thực trạng quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ tại Viện STTNSV, các giải pháp hoàn thiện quản lý, và các bài học kinh nghiệm rút ra. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới và cải tiến công tác quản lý để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học.

5.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ, bao gồm nghiên cứu về cơ chế tài chính, chính sách khuyến khích, và ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý. Khuyến khích các nhà khoa học và cán bộ quản lý tham gia vào các hoạt động nghiên cứu để đóng góp vào sự phát triển của ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHIỆM VỤ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 1. Các khái niệm, định nghĩa công cụ 1. Khái niệm Khoa học và công nghệ Có rất nhiều khái niệm về Khoa học và Công nghệ. Nhưng ở luận văn này, tác giả chỉ đề cập đến một số khái niệm về Khoa học và Công nghệ như sau: - Theo Luật khoa học và công nghệ của Việt nam (2013), khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy.

- Theo Từ điển Giáo dục, Khoa học là lĩnh vực hoạt động của con người nhằm tạo ra và hệ thống hóa những tri thức khách quan về thực tiễn, là một trong những hình thái ý thức xã hội bao gồm cả hoạt động để thu hái kiến thức mới lẫn cả kết quả của hoạt động ấy, tức là toàn bộ những tri thức khách quan làm nên nền tảng của một bức tranh về thế giới. Từ khoa học cũng còn dùng để chỉ những lĩnh vực tri thức chuyên ngành. Những mục đích trực tiếp của khoa học là miêu tả, giải thích và dự báo các quá trình và các hiện tượng của thực tiễn dựa trên cơ sở những quy luật mà nó khám phá được. - Sheldon (1997) cho rằng khoa học là một hoạt động trí tuệ được thực hiện bởi con người, được thiết kế để khám phá cách thức hoạt động, tồn tại của sự vật - hiện tượng.

- Công nghệ: theo ESCAP, Công nghệ là hệ thống kiến thức về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin; các thành phần công nghệ gồm các yếu tố: Kỹ thuật (Technoware), Con người (Humanware), Thông tin (Inforware) và Tổ chức (Organware). - Theo Bộ Luật dân sự và Luật chuyển giao công nghệ của Việt Nam (2017), công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm. Hoạt động KH&CN (NC&TK, Dịch vụ KH&CN) Hoạt động KH &CN (Science and Technology Acitivities) là một thuật ngữ được dùng trong thiêt kế chính sách của UNESCO bao gồm: hoạt động nghiên cứu và triển khai (R&D) và hoạt động dịch vụ KH&CN (H 1. Hoạt động NC&TK theo khái niệm của UNESCO, NC&TK (Research and Development) NCCB NCƯD Triển khai sản xuất (Fundamental (Applied (Technological (Production) Research) Research) Experimental Development) Dịch vụ KH&CN (Science and Technology Services) Nguồn: [3, 23] 1.

Nghiên cứu và triển khai (R&D- Research and Development) Năm 1980, UNESCO định nghĩa NC&TK (R&D) là tập hợp các hoạt động có hệ thống và sáng tạo nhằm phát triển kho tàng kiến thức gồm các kiến thức liên quan đến con người, tự nhiên và xã hội và nhằm sử dụng kiên thức đó để tạo ra những áp dụng mới. Trong khi nghiên cứu khoa học (R) được định nghĩa là tập hợp toàn bộ các hoạt động có hệ thống và sáng tạo nhằm phát triển kho tàng kiến thức khoa học và áp dụng chúng vào thực tiễn thì triển khai (D) được cho là một công việc có hệ thống nhằm vận dụng các kiến thức nghiên cứu khoa học đã đạt được hoặc kinh nghiệm thực tiễn nhằm sản xuất ra sản phẩm mới, công nghệ mới, phương pháp tiến hành mới, hệ thống dịch vụ mới và nhằm cơ bản hoàn thiện những gì đã hoặc đang sử dụng/sản xuất [23]. UNESCO phân hoạt động NC&TK thành các bước như sau: Ở bước Nghiên cứu bao gồm hai bước con: NCCB và NCƯD, trong đó NCCB lại chia thành NCCB thuần túy và NCCB định hướng. Sau bước Nghiên cứu là bước Triển khai.

Quá trình “Triển khai” bao gồm 3 giai đoạn: tạo vật mẫu, tạo quy trình để tạo công nghệ - sản xuất thử loạt 0 hay làm “Sêri 0”. 8 Các giai đoạn của NC&TK là sự kế thừa lẫn nhau và các dòng tri thức chảy theo các chiều mũi tên từ trên xuống dưới (H 1. Phân loại hoạt động NC&TK theo các giai đoạn Nguồn: [3] 1. Nghiên cứu cơ bản (FR - Fundamental Research) NCCB là những nghiên cứu nhằm tìm ra các thuộc tính, cấu trúc, động thái của các đối tượng nghiên cứu, các sự vật và hiện tuợng.

Kêt qủa của NCCB có thể là những phân tích lý luận, những kết luận về quy luật, định luật, định lý,.Trên cơ sở đó, hình thành nên các phát hiện, phát minh và các hệ thống lý thuyết mới. NCCB đuợc chia thành hai loại: - NCCB thuần túy: còn gọi là NCCB tự do hay NCCB không định hướng, là những nghiên cứu tìm hiểu về bản chất sự vật và quy luật của các hiện tượng tự nhiên và xã hội, nhằm nâng cao nhận thức, tri thức mà chưa có hoặc chưa bàn đến bất kỳ một ý nghĩa ứng dụng nào. Loại hình nghiên cứu này, nhìn chung mang đậm dấu ấn cá nhân của nhà nghiên cứu. - NCCB định hướng: còn gọi là nghiên cứu thăm dò, là những NCCB đã dự kiến mục đích ứng dụng.

NCCB định hướng lại được chia thành: Nghiên cứu nền tảng và Nghiên cứu chuyên đề 1. Nghiên cứu ứng dụng (AR - Applied Research) NCƯD là sự vận dụng các lý thuyết, quy luật thu được từ trong NCCB, tức là dựa trên cơ sở các kết quả, sản phẩm của NCCB, để đưa ra những mô tả, giải thích, dự báo hoặc những nguyên lý về các giải pháp (giải pháp được hiểu 9 theo nghĩa rộng nhất của thuật ngữ này, có thể là các giải pháp về công nghệ, vật liệu, sản phẩm, giải pháp về xã hội, quản lý, tổ chức,. NCƯD cũng có thể là nghiên cứu để áp dụng các kết quả nghiên cứu đã thành công ở một môi trường nhất định, vào trong một môi trường mới của sự vật, hiện tượng. Kết quả của NCƯD có thể là một hệ thống tri thức về nhận dạng trạng thái của sự vật, hiện tượng trong hiện tại và tương lai.

Cũng có thể là một hệ thống tri thức về giải thích nguyên nhân, nguồn gốc, động thái, cấu trúc, tương tác, hậu quả, quy luật chung chi phối sự vật, hiện tượng. Sản phẩm của NCƯD cũng có thể là một giải pháp mới có tính nguyên lý về công nghệ, vật liệu, sản phẩm, về xã hội, tổ chức và quản lý. Trong đó, một sản phẩm đặc biệt của NCƯD là các nguyên lý công nghệ. Mặc dù gọi như vậy, nhưng kết quả của NCƯD vẫn chưa thể ứng dụng được ngay mà còn phải trải qua một giai đoạn nữa, giai đoạn này gọi là triển khai mới có thể đưa chúng vào sử dụng trong thực tế.

Triển khai thực nghiệm (D -Exprimental Development) Triển khai hay còn gọi là triển khai thực nghiệm công nghệ là hoạt động vận dụng các quy luật (kết qủa của NCCB) và các nguyên lý, giải pháp (kết qủa của NCƯD) để tạo ra vật mẫu và công nghệ sản xuất vật mẫu với các tham số kỹ thuật khả thi. Triển khai bao gồm ba giai đoạn: - Tạo ra vật mẫu: là giai đoạn thực nghiệm nhằm tạo ra được sản phẩm mẫu hay còn gọi là vật mẫu chức năng (Functional Prototype), mà chưa quan tâm đến quy trình sản xuất ra vật mẫu và quy mô áp dụng vật mẫu đó. - Tạo quy trình, công nghệ: là giai đoạn tìm kiếm, thử nghiệm (bán sản xuất) và tạo ra công nghệ để sản xuất sản phẩm theo mẫu mới vừa thành công ở giai đoạn trước. - Sản xuât thử loạt đầu: là giai đoạn kiểm chứng độ tin cậy của công nghệ trên quy mô nhỏ hay làm thí điểm, trong thực tế còn được gọi là sản xuất bán đại trà hay bán công nghiệp.

Theo lý thuyết, kết quả nghiến cứu sau giai đoạn triển khai sẽ được 10 chuyển giao vào sản xuất thông qua CGCN. Tuy nhiên, thực tế có thể do doanh nghiệp chưa sẵn sàng tiếp nhận, cũng có thể do tổ chức NC&TK còn muốn giữ lại làm bí quyết hoặc muốn tiếp tục hoàn thiện công nghệ,. Dịch vụ KH&CN (STS-Science and Technology Services) Dịch vụ khoa học và công nghệ là hoạt động phục vụ, hỗ trợ kỹ thuật cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, an toàn bức xạ, hạt nhân và năng lượng nguyên tử; dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Nhiệm vụ KH&CN (đề tài, đề án, dự án KH&CN) Nhiệm vụ KH&CN là công việc KH&CN được tổ chức dưới hình thức chương trình, đề tài, dự án, nhiệm vụ nghiên cứu theo chức năng của tổ chức khoa học và công nghệ và các hình thức khác [7].

Các nhiệm vụ KH&CN có sử dụng ngân sách nhà nước theo quy định được tổ chức dưới hình thức chương trình, đề tài, dự án và các hình thức khác. Hai hình thức nhiệm vụ KH&CN có sử dụng ngân sách nhà nước thường hay được sử dụng nhất, kể cả các nhiệm vụ KH&CN thuộc chương trình KH&CN là đề tài và dự án sản xuất thử nghiệm. Nhiệm vụ KH&CN sử dụng ngân sách nhà nước bao gồm nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia, cấp bộ, cấp tỉnh và cấp cơ sở do cơ quan có thẩm quyền quyết định, được quy định tại Điều 27 của Luật KH&CN 2013. Nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia, cấp bộ, cấp tỉnh phải thực hiện theo hình thức đặt hàng hoặc tuyển chọn.

Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện để mọi tổ chức, cá nhân đề xuất ý tưởng khoa học để hình thành nhiệm vụ KH&CN của nhà nước. Trong đó, Chính phủ quy định tiêu chí xác định nhiệm vụ KH&CN các cấp phù hợp với từng giai đoạn phát triển và lĩnh vực KH&CN. Nhiệm vụ KH&CN cấp quốc gia được đề ra phải đáp ứng các tiêu chí sau đây: 11 - Có tầm quan trọng đối với phát triển KH-XH, quốc phòng, an ninh trong phạm vi cả nước; và nâng cao tiềm lực KH&CN quốc gia; - Giải quyết các vấn đề KH&CN liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, liên vùng; - Phải huy động nguồn lực quốc gia, có thể có sự tham gia của nhiều ngành KH&CN. Nhiệm vụ KH&CN cấp bộ cần phải đáp ứng các tiêu chí sau đây: - Có tầm quan trọng đối với sự phát triển của ngành, lĩnh vực; - Giải quyết các vấn đề KH&CN trong phạm vi ngành, lĩnh vực; - Có sử dụng kinh phí sự nghiệp KH&CN của Bộ, ngành.