Tổng quan nghiên cứu

Thị trường bánh kẹo Việt Nam chứng kiến sự cạnh tranh gay gắt giữa các thương hiệu nội địa và doanh nghiệp ngoại nhập. Là một trong những doanh nghiệp đầu ngành với định hướng chiếm lĩnh 30% thị phần và hướng tới mục tiêu doanh thu 3.000 tỷ đồng, Công ty Cổ phần Bibica sở hữu mạng lưới phân phối rộng khắp với 117 nhà phân phối và đại lý cùng 3 cơ sở sản xuất trọng điểm. Tuy nhiên, năm 2012 ghi nhận kết quả sản xuất kinh doanh gặp nhiều biến động khi doanh thu thuần chỉ đạt 929,6 tỷ đồng (tương đương 68,5% kế hoạch và bằng 93% so với năm 2011), lợi nhuận sau thuế đạt 25,66 tỷ đồng (chỉ đạt 52% kế hoạch đề ra). Thực trạng này phản ánh rõ nét nhu cầu cấp thiết về một hệ thống thông tin quản trị nhanh chóng, chuẩn xác để kiểm soát hoạt động vận hành tại các đơn vị thành viên.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự thiếu hụt một hệ thống kế toán trách nhiệm đồng bộ, khiến việc phân quyền và đánh giá thành quả tại từng bộ phận chưa gắn liền với trách nhiệm tài chính thực tế. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm; khảo sát và phân tích thực trạng lập báo cáo trách nhiệm tại Công ty Cổ phần Bibica giai đoạn 2007 - 2012; từ đó thiết lập hệ thống báo cáo và chỉ tiêu đánh giá cho từng trung tâm trách nhiệm. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ dữ liệu tài chính, kế toán quản trị tại trụ sở chính và 3 đơn vị trực thuộc (Nhà máy Bibica Biên Hòa, Nhà máy Bibica Hà Nội, Công ty TNHH Một thành viên Bibica Miền Đông). Đóng góp của đề tài giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng 65 tỷ đồng vốn đầu tư ban đầu tại đơn vị thành viên và kiểm soát 100% các biến động chi phí phát sinh trong toàn bộ quy trình sản xuất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết kế toán quản trị hiện đại theo hướng dẫn của Thông tư 53/2006/TT-BTC và khung lý thuyết của Viện Kế toán viên Quản trị Hoa Kỳ (IMA), kết hợp lý thuyết kế toán trách nhiệm của nhóm tác giả Anthony, Kaplan và Young (2000) cùng nghiên cứu của Weygandt, Kieso và Kimmel (2008). Kế toán trách nhiệm được xác định là một phân hệ cốt lõi của kế toán quản trị, có chức năng thu thập, xử lý và lập báo cáo dữ liệu tài chính gắn liền với quyền hạn của từng nhà quản lý. Hệ thống lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm trung tâm trách nhiệm:

  • Trung tâm chi phí: Nhà quản lý chịu trách nhiệm về các khoản chi phí phát sinh trong phạm vi kiểm soát, phân loại thành trung tâm chi phí định mức và trung tâm chi phí dự toán.
  • Trung tâm doanh thu: Đơn vị chịu trách nhiệm về chỉ tiêu doanh số tiêu thụ sản phẩm trong khung giá quy định.
  • Trung tâm lợi nhuận: Bộ phận có thẩm quyền quyết định cả doanh thu và chi phí, được đo lường bằng báo cáo kết quả kinh doanh dạng số dư đảm phí.
  • Trung tâm đầu tư: Cấp quản trị cao nhất chịu trách nhiệm toàn diện về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và hiệu quả sử dụng tài sản, được đánh giá qua tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư (ROI) theo mô hình DuPont và chỉ tiêu thu nhập thặng dư (RI).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp từ 11 biểu mẫu báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên, thẻ giá thành sản phẩm, dự toán chi phí nguyên vật liệu và kế hoạch sản xuất kinh doanh của Bibica trong chuỗi thời gian 6 năm từ năm 2007 đến năm 2012. Bên cạnh đó, tác giả thu thập dữ liệu sơ cấp qua phương pháp quan sát trực tiếp quy trình luân chuyển chứng từ và khảo sát cơ cấu tổ chức bộ máy kế toán tại 3 nhà máy thành viên cùng 5 khối phòng ban chức năng (Khối Sản xuất, Khối Kinh doanh, Khối Kế hoạch và Dịch vụ, Khối Mua hàng, Khối Tài chính Kế toán). Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% các đơn vị sản xuất kinh doanh trực thuộc công ty, áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích nhằm phản ánh toàn diện bức tranh quản trị đa chi nhánh.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh tuyệt đối - tương đối và phương pháp phân tích biến động chênh lệch (tách biệt biến động do nhân tố giá và biến động do nhân tố lượng). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bóc tách chính xác các sai lệch giữa thực tế thực hiện so với dự toán kế hoạch, từ đó xác định rõ trách nhiệm thuộc về yếu tố chủ quan trong điều hành hay do biến động khách quan của thị trường. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung trong giai đoạn 2012 - 2013 với sự hỗ trợ chuyên môn từ các chuyên gia kế toán đầu ngành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế tại Công ty Cổ phần Bibica làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng:

  • Thứ nhất, tổ chức bộ máy kế toán còn mang tính kiêm nhiệm, chưa tách bạch giữa kế toán tài chính và kế toán quản trị. Mặc dù năm 2012 công ty đã đầu tư 4 tỷ đồng nâng cấp hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp từ phiên bản ERP 12 lên ERP 14, song công tác lập báo cáo quản trị nội bộ vẫn do nhân viên kế toán tài chính thực hiện định kỳ hàng quý, chưa hình thành bộ phận chuyên trách kế toán trách nhiệm.
  • Thứ hai, công tác kiểm soát tại trung tâm chi phí chưa phân loại chi phí theo cách ứng xử và tính chất kiểm soát được. Báo cáo chi phí sản xuất năm 2012 mới dừng lại ở việc so sánh số tổng thực tế với định mức kỹ thuật mà chưa phân tích sâu biến động chi phí nguyên vật liệu trực tiếp thành sai biệt về giá và sai biệt về lượng. Sự cố hỏa hoạn dây chuyền bánh Lottepie tại Nhà máy Bibica Miền Đông làm phát sinh chi phí phục hồi lên tới 155 tỷ đồng, gây áp lực lớn lên chi phí tài chính nhưng chưa được bóc tách rõ trong các báo cáo trách nhiệm bộ phận.
  • Thứ ba, trung tâm doanh thu và lợi nhuận chưa được đánh giá theo phương pháp số dư đảm phí. Năm 2012, hoạt động xuất khẩu tăng trưởng âm 20% do bất đồng giá sản xuất, doanh thu thuần chỉ đạt 68,5% kế hoạch đề ra, tuy nhiên báo cáo tiêu thụ chưa phân tích định lượng mức độ ảnh hưởng của 3 nhân tố: giá bán, sản lượng và cơ cấu mặt hàng; báo cáo kết quả kinh doanh chưa chia tách lợi nhuận cho từng nhà máy Biên Hòa, Hà Nội hay công ty con Miền Đông.
  • Thứ tư, trung tâm đầu tư chưa khai thác chỉ tiêu Lãi thặng dư (RI). Toàn bộ khoản vốn đầu tư 65 tỷ đồng vào Công ty TNHH Một thành viên Bibica Miền Đông từ năm 2007 chỉ được theo dõi qua các chỉ số chung toàn công ty như ROA, ROE, ROI và EPS, thiếu vắng tiêu chí đo lường phần lợi nhuận tạo ra vượt trên chi phí sử dụng vốn tối thiểu.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý kiêm nhiệm sau cổ phần hóa, khi Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm nhiệm vị trí Tổng Giám đốc và các thành viên Hội đồng quản trị nắm giữ nhiều vị trí chủ chốt, làm suy giảm tính độc lập trong phân cấp và giám sát trách nhiệm. So sánh với các công trình nghiên cứu cùng giai đoạn tại các doanh nghiệp lớn như nghiên cứu về Công ty Cổ phần Sữa Vinamilk của Đỗ Thị Xuân Thu (2011) và nghiên cứu tại Tổng công ty Đầu tư Phát triển Đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam của Đỗ Khánh Linh (2010), có thể thấy tình trạng chậm triển khai kế toán trách nhiệm là thách thức chung của nhiều doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam.

Dữ liệu phân tích biến động chi phí và kết quả kinh doanh của Bibica có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng so sánh tỷ lệ hoàn thành kế hoạch theo từng quý của 3 nhà máy, kết hợp với bảng phân tích phương sai 2 nhân tố (giá và lượng) cho từng loại nguyên vật liệu chính như đường, bột mì, sữa. Cách thức trình bày trực quan này giúp ban lãnh đạo nhận diện ngay các điểm nóng lãng phí chi phí chỉ sau 24 giờ kể từ khi kết thúc kỳ vận hành.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm tại Bibica, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cụ thể:

  • Tái cơ cấu mô hình quản lý và phân định rõ 4 trung tâm trách nhiệm: Hội đồng quản trị và Ban Tổng Giám đốc cần phân quyền tự chủ tác nghiệp rõ ràng cho Giám đốc 3 nhà máy thành viên và Trưởng khối kinh doanh, loại bỏ các vị trí kiêm nhiệm đối lập; thiết lập phòng Kế toán quản trị chuyên trách trực thuộc Ban Giám đốc trong thời gian 6 tháng với mục tiêu chuẩn hóa 100% quy trình thu thập dữ liệu nội bộ.
  • Chuẩn hóa hệ thống báo cáo tại trung tâm chi phí theo mô hình biến động: Phòng Kế toán triển khai lập dự toán chi phí linh hoạt và báo cáo biến động chi phí sản xuất định kỳ hàng tháng; áp dụng công thức tách biệt biến động giá nguyên vật liệu và biến động lượng sử dụng cho toàn bộ các phân xưởng trong quý I của niên độ tài chính mới, hướng tới mục tiêu cắt giảm tỷ lệ hao hụt nguyên vật liệu xuống dưới mức 2%.
  • Thiết lập báo cáo trung tâm doanh thu và lợi nhuận theo phương pháp số dư đảm phí: Khối Kinh doanh phối hợp Khối Tài chính Kế toán xây dựng báo cáo chi tiết doanh thu theo 117 kênh phân phối và khu vực địa lý, phân tích rõ tác động của giá, lượng và cơ cấu mặt hàng; hoàn thiện mẫu báo cáo lợi nhuận dạng số dư đảm phí cho từng nhà máy và từng dòng sản phẩm sau 3 tháng triển khai.
  • Đưa chỉ tiêu Lãi thặng dư (RI) vào đánh giá trung tâm đầu tư: Ban Tài chính xác định tỷ suất chi phí vốn chuẩn (dự kiến trong khoảng 10% đến 12%) để định kỳ hàng quý tính toán chỉ tiêu RI cho khoản đầu tư 65 tỷ đồng tại Bibica Miền Đông và các dự án mở rộng, đảm bảo đo lường chính xác hiệu quả sinh lời thực tế của đồng vốn đầu tư trên mức 15%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban Tổng Giám đốc và Hội đồng quản trị các doanh nghiệp ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG): Tiếp cận khung mô hình phân quyền và cơ chế đánh giá hiệu năng quản trị phù hợp với mô hình công ty mẹ - công ty con có nhiều nhà máy sản xuất.
  • Kế toán trưởng và Chuyên viên kế toán quản trị: Khai thác trọn bộ hệ thống 18 biểu mẫu báo cáo quản trị thực chiến từ dự toán kế hoạch sản xuất, thẻ giá thành, bảng phân tích biến động chi phí đến báo cáo lợi nhuận dạng số dư đảm phí để tích hợp vào phần mềm ERP.
  • Học viên cao học và Giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Sử dụng làm tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao về phương pháp kết hợp lý thuyết kế toán trách nhiệm quốc tế vào môi trường doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.
  • Chuyên gia tư vấn tái cấu trúc tài chính và hệ thống quản trị: Vận dụng tình huống nghiên cứu thực tế tại Bibica giai đoạn 2007 - 2012 để thiết kế bộ chỉ số KPI tài chính gắn liền với trách nhiệm cá nhân của từng cấp quản lý.

Câu hỏi thường gặp

  • Điểm khác biệt cơ bản giữa kế toán trách nhiệm và kế toán tài chính tại Bibica là gì? Kế toán tài chính cung cấp thông tin tổng hợp cho các đối tượng bên ngoài tuân theo chuẩn mực kế toán nhà nước, trong khi kế toán trách nhiệm tại Bibica tập trung phục vụ nội bộ, bóc tách chi phí và doanh thu theo 4 trung tâm trách nhiệm nhằm đánh giá hiệu quả điều hành của từng nhà máy giai đoạn 2007 - 2012.

  • Vì sao Bibica cần phân tích biến động chi phí theo giá và lượng thay vì chỉ so sánh tổng số tiền? Việc chỉ so sánh tổng chi phí không chỉ ra được nguyên nhân thực sự của việc vượt định mức. Phân tích biến động giá và lượng giúp Bibica xác định rõ chênh lệch do biến động giá cả thị trường hay do lãng phí định mức trong hơn 10 phân xưởng sản xuất, từ đó quy trách nhiệm chính xác cho từng tổ trưởng.

  • Ứng dụng báo cáo dạng số dư đảm phí mang lại lợi ích gì cho trung tâm lợi nhuận tại Bibica? Báo cáo số dư đảm phí giúp bóc tách chi phí thành biến phí và định phí, phản ánh chính xác phần đóng góp của từng dòng bánh kẹo và từng nhà máy sau khi bù đắp biến phí trực tiếp, hỗ trợ ban điều hành quyết định duy trì hoặc loại bỏ các mặt hàng kém hiệu quả.

  • Tại sao trung tâm đầu tư cần bổ sung chỉ tiêu Lãi thặng dư (RI) bên cạnh ROI? Chỉ số ROI có thể khiến người quản lý từ chối các dự án có tỷ suất sinh lời cao hơn chi phí vốn nhưng thấp hơn ROI hiện tại của đơn vị. Chỉ tiêu RI đo lường giá trị tuyệt đối thặng dư, giúp Bibica đánh giá chuẩn xác hiệu quả khoản đầu tư 65 tỷ đồng tại đơn vị thành viên Miền Đông.

  • Doanh nghiệp sản xuất cần chuẩn bị những điều kiện gì để triển khai thành công mô hình này? Doanh nghiệp cần hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin tương tự hệ thống ERP 14 trị giá 4 tỷ đồng của Bibica, xây dựng quy chế phân quyền minh bạch, áp dụng đồng bộ hệ thống 18 biểu mẫu báo cáo và đào tạo nâng cao nhận thức quản trị cho 100% cán bộ quản lý các cấp.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 4 trung tâm trách nhiệm và phương pháp phân tích biến động chi phí, doanh thu, lợi nhuận, đầu tư trong doanh nghiệp sản xuất.
  • Đánh giá sâu sắc thực trạng quản trị tài chính tại Công ty Cổ phần Bibica với doanh thu 929,6 tỷ đồng năm 2012, chỉ ra các nút thắt trong công tác phân cấp và báo cáo.
  • Thiết kế hoàn chỉnh hệ thống 18 biểu mẫu báo cáo trách nhiệm chuyên sâu, phù hợp với kiến trúc dữ liệu của hệ thống quản trị nguồn lực doanh nghiệp ERP 14.
  • Đề xuất lộ trình triển khai tái cấu trúc bộ máy kế toán trách nhiệm trong khung thời gian từ 6 đến 12 tháng, kết hợp hài hòa giữa chi phí vận hành và lợi ích thông tin.
  • Tạo lập công cụ quản trị sắc bén hỗ trợ Bibica kiểm soát nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu doanh thu 3.000 tỷ đồng cùng 30% thị phần bánh kẹo.

Công trình nghiên cứu cung cấp giải pháp thiết thực cho các nhà quản trị doanh nghiệp sản xuất đang tìm kiếm mô hình kiểm soát chi phí và tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh. Quý độc giả và các nhà quản lý quan tâm có thể tiếp tục tham khảo toàn văn luận văn để ứng dụng chi tiết các biểu mẫu và quy trình tính toán vào thực tiễn doanh nghiệp.