CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO 1. Các khái niệm cơ bản: 1. Khái niệm về rủi ro và rủi ro trong kinh doanh Rủi ro là một thuật ngữ có nhiều cách định nghĩa và hiện nay tồn tại nhiều khái niệm về rủi ro. Các khái niệm về rủi ro được đưa ra từ rất sớm, quan điểm về rủi ro dưới các góc độ tiếp cận khác nhau cũng rất đa dạng.
Hiểu một cách thông thường, chung nhất: Rủi ro được cho là những sự không may mắn xảy đến một cách bất ngờ để lại hậu quả không tốt.Willent (1951) cho rằng: “Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất”. Nghĩa là khi một sự việc không nắm chắc nó có xảy xa hay không thì nó được gọi là rủi ro (Giáo trình Quản trị rủi ro – Trường Đại học Thương mại – trang 8) Theo John Haynes (1995) và Irving Pfeffer (1956) định nghĩa: “Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất”. Theo ông, rủi ro khi xảy ra thì thường sẽ đi kèm với tổn thất (Giáo trình Quản trị rủi ro – Trường Đại học Thương mại – trang 8). Từ những quan điểm trên đây có thể hiểu rủi ro như sau: Rủi ro là những sự kiện bất ngờ, không chắc chắn sẽ xảy ra mà nếu xảy ra thì sẽ gây tổn thất cho con người hoặc tổ chức nào đó.
Rủi ro hiện diện trong hầu hết hoạt động của con người do sự vận động ngẫu nhiên và bất ngờ của sự vật, hiện tượng, hạn chế trong tầm nhận thức của con người. Người ta có thể dự đoán một số khả năng xảy ra của rủi ro nhưng không thể chính xác hoàn toàn nó có thực hay không và cụ thể nó sẽ mang lại tổn thất như thế nào. Đó là mối nguy lớn khi rủi ro có thể xảy ra bất cứ lúc nào và gây ra tổn thất cho người gánh chịu nó. Khái niệm về quản trị rủi ro Có nhiều cách hiểu về khái niệm quản trị rủi ro như: quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro đồng thời tìm cách biến các rủi ro thành những cơ hội hay công.
6 Hay quản trị rủi ro là: Nói cách khác quản trị rủi ro là quá trình xác định các rủi ro và tìm cách hạn chế, quản lý các rủi ro đó xảy ra với tổ chức. Một cách tổng quát về quản trị rủi ro chính là quá trình xem xét toàn bộ các hoạt động của tổ chức, xác định các nguy cơ tiềm ẩn với khả năng xảy ra các nguy cơ đó. Từ đó có sự chuẩn bị các hành động thích hợp để hạn chế rủi ro đó ở mức thấp nhất. Vai trò của quản trị rủi ro trong kinh doanh Vai trò của quản trị rủi ro đối với doanh nghiệp là: Thứ nhất: Tăng cường năng lực trong việc ra quyết định, lập kế hoạch và sắp xếp thứ tự ưu tiên công việc trên cơ sở hiểu biết thấu đáo và chặt chẽ về hoạt động kinh doanh, môi trường kinh doanh, cơ hội và thách thức của doanh nghiệp.
Thứ hai: Góp phần phân bổ và sử dụng hiệu quả những nguồn lực trong doanh nghiệp. Có sự tính toán trước các nguồn lực trách tình trạng nơi cần lại không được cung cấp các nguồn lực, nơi không cần lại bị dư thừa nguồn lực và làm hạn chế, giảm đi sự lãng phí trong quá trình sử dụng nguồn lực của doang nghiệp. Thứ ba: Giảm thiểu những sai sót trong mọi khía cạnh của doanh nghiệp. Quản trị rủi ro trong doanh nghiệp cực kỳ quan trọng khi đã hiểu được vấn đề có những phân tích nhận dạng chính xác, vấn đề sẽ trở lên rõ ràng và đơn giản hơn, các vấn đề sẽ được doanh nghiệp xứ lý chính xác, nhanh chóng không làm ảnh hưởng nhiều tới hoạt động kinh doanh của toàn doanh nghiệp, từ đó sẽ làm giảm sự ảnh hưởng tới doanh thu lợi nhuận của doanh nghiệp.
Thứ tư: Phát triển và hỗ trợ nguồn nhân lực và nền tảng tri thức của các doanh nghiệp. Việc giảm thiểu được các rủi ro xảy ra trong doanh nghiệp sẽ giúp cho doanh nghiệp ngày càng phát triển hơn làm tăng quy mô sản xuất của doanh nghiệp. Môi trường làm việc sẽ ngày càng được chú trọng, văn hóa trong doanh nghiệp cũng được đẩy mạnh, việc phát triển nguồn nhân lực có trình độ tri thức cũng ngày càng được nâng cao hơn. Các nguồn lực sẽ được đầu tư, phát triển, nâng cao khả năng học hỏi cũng như tay nghề của mình nhằm phục vụ cho sự phát triển lớn mạnh của doanh nghiệp.
Thứ năm: Tối ưu hóa hiệu quả các hoạt động của doanh nghiệp. Các vấn đề được kiểm soát chặt chẽ, trách được những rủi ro lớn xảy ra từ đó làm tăng hiệu quả của các hoạt động trong doanh nghiệp, nâng cao hiểu quả hoạt động sản xuất kinh doanh làm cho doanh nghiệp ngày càng phát triển hơn. Phân loại rủi ro a. Theo nguyên nhân gây ra rủi ro: Rủi ro sự cố và rủi ro cơ hội - Rủi ro sự cố: là rủi ro gắn liền với sự cố ngoài dự kiến, đây là những rủi ro khách quan khó tránh khỏi ( nó thường gắn liền với các yếu tố bên ngoài).
- Rủi ro cơ hội là rủi ro gắn liền với quá trình ra quyết định của chủ thể, bao gồm: Rủi ro liên quan đến giai đoạn trước khi ra quyết định: Liên quan đến việc thu thập và xử lý thông tin, lựa chọn cách thức ra quyết định. Rủi ro trong quá trình ra quyết định: Rủi ro phát sinh do ta chọn quyết định này mà không phải quyết định khác. Rủi ro liên quan đến giai đoạn sau khi ra quyết định: Rủi ro về sự tương hợp giữa kết quả thu được với dự kiến ban đầu. Theo kết quả/hậu quả thu nhận được: Rủi ro thuần túy và rủi ro suy đoán: - Rủi ro thuần túy: tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất nhưng không có cơ hội kiếm lời được, hay nói cách khác là rủi ro trong đó không có khả năng có lợi cho chủ thể ( rủi ro một chiều).
- Rủi ro suy đoán: tồn tại khi có một cơ hội kiếm lời cũng như một nguy cơ tổn thất, hay nói cách khác là rủi ro vừa có khả năng có lợi, vừa có khả năng tổn thất. Rủi ro suy đoán là rủi ro gắn liền với khả năng thành bại trong hoạt động đầu tư, kinh doanh và đầu cơ. Theo nguồn gốc của rủi ro: rủi ro có nguồn gốc từ môi trường vĩ mô, rủi ro có nguồn gốc từ môi trường vi mô và rủi ro từ môi trường bên trong. - Rủi ro có nguồn gốc từ môi trường vĩ mô bao gồm: Rủi ro chính trị: là những rủi ro có thể xảy ra dưới tác động của các yếu tố chính trị.
Có 3 loại rủi ro chính trị thường gặp là rủi ro liên quan đến quyền sở hữu, rủi ro do sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp, rủi ro về chuyển giao. Rủi ro kinh tế: là những rủi ro gắn liền với sự biến động của các yếu tố kinh tế như: tình trạng của nền kinh tế thế giới và của nền kinh tế quốc gia, cuộc khủng hoảng ( toàn cầu, khu vực) hay đơn giản là tình trạng lạm phát, tỷ giá hối đoái, lãi suất tiền gửi, tỷ suất cho vay, tình trạng thất nghiệp,… Rủi ro pháp lý: là những rủi ro mà sự xuất hiện của chúng có nguyên nhân từ các yếu tố pháp luật. Rủi ro văn hóa: là những biến cố rủi ro bắt nguồn từ môi trường văn hóa. 8 Rủi ro xã hội: là những rủi ro gắn với yếu tố xã hội như: vấn đề việc làm, quy mô và cơ cấu dân số, những chuẩn mực xã hội.
Rủi ro công nghệ: là những rủi ro xảy ra dưới tác động của sự phát triển về khoa học công nghệ. Rủi ro thiên nhiên: là những biến cố xảy ra trong môi trường tự nhiên như các hiện tượn thời tiết, khí hậu ( bão lụt, mưa gió,.) hay những biến đổi bất thường của thiên nhiên. - Rủi ro có nguồn gốc từ môi trường vi mô bao gồm: Rủi ro từ khách hàng: khách hàng là yếu tố có vai trò quan trọng đối với sự thành bại của các doanh nghiệp. Rủi ro từ nhà cung cấp: nhà cung cấp là nguồn gốc của các rủi ro liên quan đến việc thực hiện hợp đồng mua bán giữa họ và các doanh nghiệp.
Rủi ro từ đối thủ cạnh tranh: có thể gây ra cho các doanh nghiệp những tổn thất về doanh thu, lợi nhuận do các doanh nghiệp phải gia tăng chi phí trong kinh doanh, hoặc do bị suy giảm lượng khách hàng hiện có. Rủi ro từ các cơ quan quản lý công: các cơ quan quản lý công vừa trực tiếp thực hiện vai trò quản lý nhà nước đối với các hoạt động của các doanh nghiệp, vừa cung cấp các dịch vụ công. - Rủi ro từ môi trường bên trong: yếu tố nguồn lực, vật lực, tài chính. Theo đối tượng chịu rủi ro: rủi ro nhân lực, rủi ro tài sản và rủi ro trách nhiệm pháp lý: - Rủi ro nhân lực: là một biến cố nhân lực không chắc chắn mà nếu xảy ra thì sẽ gây tổn thất cho tổ chức hoặc cá nhân.
- Rủi ro tài sản: là những biến cố bất lợi, bất ngờ xảy ra đối với tài sản của doanh nghiệp, gây nên những tổn thất cho quá trình sử dụng và quản lý tài sản của doanh nghiệp. - Rủi ro trách nhiệm pháp lý: là những rủi ro mà khi xảy ra chúng có thể gây ra những tổn thất về trách nhiệm pháp lý đã được quy định bởi hệ thống luật pháp của mỗi quốc gia. Theo khả năng giảm tổn thất: rủi ro có thể phân tán và rủi ro không thể phân tán: - Rủi ro có thể phân tán: là rủi ro có thể giảm bớt tổn thất thông qua những thỏa thuận đóng góp ( ví dụ: tài sản, tiền bạc,.) và chia sẻ rủi ro của bên tham gia. 9 - Rủi ro không thể phân tán: là rủi ro mà những thỏa thuận đóng góp về tiền bạc hay tài sản không làm giảm bớt tổn thất cho người tham gia vào quỹ đóng góp chung.