Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC NHẰM THÚC ĐẨY TĂNG TRƢỞNG KINH TẾ Chương này tác giả đề cập tới các nội dung: (1.1) Những vấn đề cơ bản về ngân sách nhà nước; (1.2) Cơ chế quản lý ngân sách Nhà nước và sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và (1.3) Kinh nghiệm quốc tế về cơ chế quản lý ngân sách nhà nước. Những vấn đề cơ bản về Ngân sách Nhà nƣớc. Quan niệm về ngân sách Nhà nƣớc Ngân sách nhà nước ra đời gắn liền với sự tồn tại của nhà nước và sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa - tiền tệ. Theo quy định của Luật NSNN năm 2002, thì: " Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước".
Ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu: thuế, phí, lệ phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước, các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân, các khoản viện trợ, các khoản thu theo quy định của pháp luật, các khoản do nhà nước vay để bù đắp bội chi, được đưa vào cân đối NSNN, và bao gồm các khoản chi: chi phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động bộ máy nhà nước; chi trả nợ của nhà nước, chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Bản chất Ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế phản ánh các mối quan hệ giữa Nhà nước và các chủ thể khác trong phân phối tổng sản ii phẩm quốc dân, chuyển dịch một bộ phận thu nhập bằng tiền ở các chủ thể kinh tế khác thành thu nhập của Nhà nước và phân phối chuyển dịch nguồn thu nhập đó đến các đối tượng sử dụng để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Nội dung Ngân sách Nhà nƣớc Nội dung Ngân sách Nhà nước bao gồm: (1.1) thu ngân sách Nhà nước và (1.2) chi ngân sách Nhà nước. Chức năng và vai trò của Ngân sách Nhà nƣớc đối với tăng trƣởng kinh tế NSNN có hai chức năng cơ bản, đó là: + Chức năng huy động, phân phối nguồn thu tập trung của NSNN.
+ Chức năng kiểm tra, giám đốc của NSNN: Vai trò của ngân sách nhà nước đối với tăng trưởng kinh tế. + Ngân sách Nhà nước là công cụ quan trọng góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển sản xuất, kinh doanh góp phần tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao hiệu quả của các hoạt động kinh tế - xã hội. + NSNN là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và hạn chế lạm phát. + Ngân sách nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội và giải quyết các vấn đề xã hội.
Cơ chế quản lý ngân sách Nhà nƣớc và sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN nhằm thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế 1. Quan niệm về cơ chế quản lý Ngân sách Nhà nƣớc Cơ chế quản lý ngân sách nhà nước là một bộ phận không thể tách rời của cơ chế quản lý kinh tế, có quan hệ mật thiết và tác động tương hỗ đối với các yếu tố cấu thành, cũng như toàn bộ cơ chế quản lý kinh tế. Cơ chế quản lý iii ngân sách nhà nước là tổng thể các hình thức, phương pháp hình thành, tập trung, phân phối và sử dụng các nguồn tài chính thuộc quỹ ngân sách. Dưới góc độ quản lý, cơ chế quản lý ngân sách nhà nước được hiểu theo hai nghĩa: Theo nghĩa hẹp: Đó là tổng hợp các hình thức, phương pháp điều hành quỹ ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước.
Cơ chế quản lý ngân sách nhà nước bao gồm các bộ phận: Chu trình ngân sách, phân cấp quản lý ngân sách, các hình thức tổ chức bộ máy quản lý ngân sách. Theo nghĩa rộng: Đó là tổng thể các hình thức, phương pháp hình thành, tập trung, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách. Một cơ chế quản lý ngân sách được coi là hợp lý khi các bộ phận trong cơ chế mang tính hệ thống, đồng bộ, không mâu thuẫn nhau làm hạn chế tác dụng tích cực của cơ chế. Nội dung cơ chế quản lý ngân sách Nhà nƣớc: Bộ máy quản lý ngân sách Nhà nước; phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước và chu trình quản lý ngân sách Nhà nước 1.
Sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN và những nhân tố ảnh hƣởng đến quá trình hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN 1. Sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN : Thứ nhất: Xuất phát từ yêu cầu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Thứ hai: Xuất phát từ yêu cầu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Thứ ba: Xuất phát từ thực trạng cơ chế quản lý NSNN hiện nay.
Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN Thứ nhất: Cơ chế quản lý hành chính nhà nước: Thứ hai: Trình độ phát triển kinh tế: Thứ ba: Yếu tố con người: 1. Kinh nghiệm quốc tế về cơ chế quản lý Ngân sách Nhà nƣớc iv Thứ nhất: Ngân sách nhà nước nói chung và ngân sách địa phương cần đẩy mạnh phân cấp cho chính quyền cấp dưới, tăng cường tính chủ động, linh hoạt trong quản lý, điều hành ngân sách cho các cấp chính quyền. Thứ hai: Để đảm bảo nguồn kinh phí ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và tránh lãng phí phải tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm đối với các đơn vị hành chính, sự nghiệp thông qua cơ chế khoán chi ngân sách, gắn khoán chi ngân sách với khoán công việc, định biên lao động. Chương 2 THỰC TRẠNG CƠ CHẾ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NGHỆ AN Trên cơ sở phân tích thực trạng cơ chế quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Nghệ An tác giả đã chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế tồn tại và những nguyên nhân thành tựu cũng như nguyên nhân tồn tại.
Những kết quả đạt đƣợc. + Đã ban hành và thực hiện một loạt các biện pháp, chính sách nhằm kích cầu, khuyến khích các thành phần kinh tế đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh, khuyến khích thu hút nguồn thu ngân sách kèm theo đó là các biện pháp cải tiến công tác hành thu… dẫn tới số thu ngân sách trên địa bàn tỉnh trong những năm qua liên tục tăng trưởng mức cao. + Những đổi mới trong việc thực hiện quy trình quản lý, cấp phát ngân sách đã giảm nhiều thủ tục hành chính giữa các đơn vị và giảm sự phiền hà cho đơn vị thụ hưởng ngân sách. + Cơ cấu chi ngân sách nhà nước đã có những thay đổi theo chiều hướng tích cực đã tác động đến tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu v giữa các ngành.
+ Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước đã được tỉnh Nghệ An quan tâm và thực hiện tốt. Hạn chế của cơ chế quản lý ngân sách nhà nƣớc + Sự phối hợp giữa các cơ quan trong bộ máy quản lý ngân sách trên địa bàn hiện nay đang lỏng lẻo, làm hạn chế phát huy tính tích cực trong công tác quản lý ngân sách. + Chưa mạnh dạn phân cấp quản lý, điều hành ngân sách cho ngân sách cấp dưới theo tinh thần của Luật NSNN. + Phân cấp quản lý về ngân sách nhưng không có sự đồng bộ với phân cấp các lĩnh vực quản lý khác.
Định mức phức tạp và xơ cứng, thiếu linh hoạt. + Dự toán thu - chi ngân sách Nhà nước chất lượng vẫn chưa cao, chưa phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế và chính sách, chế độ quy định. + Chính sách thu một mặt chưa bao quát hết nguồn thu, mặt khác chưa động viên nuôi dưỡng các nguồn thu. + Chi ngân sách vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
+ Công tác quyết toán NSNN còn chậm, nội dung quyết toán một số mục thu - chi không đúng mục lục NSNN. + Công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán NSNN chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra, còn có sự chồng chéo. Nguyên nhân thành tựu và nguyên nhân hạn chế a. Nguyên nhân thành tựu: Thứ nhất: Tốc độ phát triển kinh tế cao cùng với những chính sách ưu đãi thu hút đầu tư đã mở rộng nguồn thu cho ngân sách.
Thứ hai: Lãnh đạo các cấp uỷ Đảng, chính quyền đã thực sự quan tâm vi tới công tác quản lý ngân sách. Đã tập trung chỉ đạo công tác thu ngân sách, chống thất thu; chỉ đạo kiên quyết việc triển khai thực hiện cơ chế tự chủ tài chính, khoán chi cho các đơn vị hành chính, sự nghiệp; thực hành tiết kiệm, chóng lãng phí. Thứ ba: Việc mở rộng phân cấp thu, chi ngân sách cho chính quyền các cấp (huyện, xã) đã tạo động lực để khai thác nguồn thu, đáp ứng nhu cầu chi trên mỗi địa bàn, từng bước xoá tư tưởng trông chờ vào ngân sách cấp trên. Nguyên nhân hạn chế: Thứ nhất: Cơ sở hạ tầng kinh tế của tỉnh Nghệ An và các địa phương trong tỉnh vẫn còn thấp, nguồn thu chưa đáp ứng được nhu cầu chi.
Thứ hai: Sự phối hợp giữa các cơ quan trong bộ máy quản lý ngân sách tại địa phương và giữa các cơ quan trong bộ máy quản lý ngân sách với các cấp chính quyền địa phương chưa tốt. Thứ ba: Một bộ phận cán bộ đảng viên làm công tác quản lý tài chính, ngân sách còn có tư tưởng trục lợi, suy giảm đạo đức. Chương 3 ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ NSNN NHẰM THÚC ĐẨY TĂNG TRƢỞNG KINH TẾ TỈNH NGHỆ AN Ở chương này trên cơ sở căn cứ vào bối cảnh kinh tế - xã hội và phương hướng phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ An đến năm 2010 tác giả đã đề xuất 4 định hướng chung xây dựng hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN và 6 giải pháp chủ yếu hoàn thiện cơ chế quản lý NSNN nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tỉnh Nghệ An.