Tổng quan nghiên cứu

Năm 2009, tổng vốn đầu tư toàn xã hội tại Việt Nam đạt khoảng 704.200 tỷ đồng, chiếm 42,8% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Bước sang năm 2010, tốc độ tăng trưởng kinh tế cả nước đạt 6,78%, trong đó khu vực công nghiệp và xây dựng bứt phá với mức tăng trưởng 18,7%, đóng góp tới 8,16 điểm phần trăm vào mức tăng trưởng chung. Dù thị trường mở ra nhiều tiềm năng từ định hướng phát triển nhà ở đô thị đạt 15 m2 sàn/người năm 2010 và quy mô dân số 87 triệu người với mật độ 276 người/km2, các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam vẫn đối mặt với muôn vàn khó khăn. Hầu hết các đơn vị điều hành hoạt động tìm kiếm nguồn việc dựa trên kế hoạch ngắn hạn hoặc ứng biến tình thế, thiếu vắng một chiến lược đấu thầu dài hạn và bài bản, dẫn đến tình trạng phát triển thiếu ổn định và rủi ro lớn về dòng tiền.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Hoàn thiện chiến lược đấu thầu xây lắp tại Công ty Cổ phần Đầu tư Xây dựng và Kỹ thuật Vinaconex (Vinaconex E&C). Mục tiêu cụ thể của đề tài là đánh giá toàn diện môi trường ngành, phân tích năng lực nội tại và chỉ ra các rào cản trong công tác chuẩn bị hồ sơ thầu, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp chiến lược khả thi. Phạm vi nghiên cứu bao quát các hoạt động thực tiễn của công ty từ khi thành lập ngày 16/05/2007 đến tháng 06/2011 trên thị trường xây lắp Việt Nam. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu hóa mức vốn điều lệ từ 110 tỷ đồng lên 300 tỷ đồng và đảm bảo việc làm ổn định cho hơn 3.120 lao động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết quản trị chiến lược kinh điển. Nền tảng phân tích dựa trên quan điểm của Alfred Chandler (năm 1962) về việc xác định mục tiêu dài hạn gắn liền với phân bổ nguồn lực; lý thuyết tạo lập lợi thế cạnh tranh bền vững của McKinsey (năm 1978); và mô hình định vị nguồn lực để thỏa mãn kỳ vọng thị trường của Gerry Johnson và Kevan Scholes (năm 1999).

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng sâu sắc mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Michael Porter nhằm mổ xẻ cấu trúc thị trường xây lắp thông qua 5 thế lực: quyền lực thương lượng của khách hàng, năng lực ép giá của nhà cung ứng, mức độ cạnh tranh giữa các đối thủ hiện hữu, nguy cơ từ đối thủ tiềm ẩn và áp lực từ vật liệu thay thế.

Hệ thống khái niệm chuyên ngành được chuẩn hóa bao gồm: đấu thầu xây lắp (theo Luật Đấu thầu), chiến lược đấu thầu, hồ sơ dự thầu (gồm 3 cấu phần: kỹ thuật, tài chính - thương mại, pháp lý) và đơn giá tổng hợp xây lắp. Toàn bộ cơ sở lý luận được đối chiếu chặt chẽ với khung pháp lý Việt Nam, bao gồm Luật Đấu thầu, Luật Xây dựng, Quyết định số 76/2004/QĐ-TTg, Quyết định 24/2005/QĐ-BXD về định mức dự toán và Nghị định số 48/2010/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ hệ thống văn bản pháp quy, báo cáo vĩ mô của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng 100% hồ sơ dự thầu thực tế, báo cáo kiểm toán tài chính và báo cáo nhân sự nội bộ của Vinaconex E&C giai đoạn 2007 - 2011.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu bao hàm toàn bộ đối với 3.120 cán bộ công nhân viên của công ty theo từng nhóm chức danh, độ tuổi và trình độ; đồng thời khảo sát toàn bộ 15 danh mục máy móc thiết bị chủ lực của các gói thầu tiêu biểu (điển hình như dự án Kênh dẫn nước sông Đà).

Phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích định lượng chi phí đơn giá tổng hợp và phân tích định tính chuyên sâu. Lý do lựa chọn ma trận đánh giá các yếu tố bên ngoài (EFE) và ma trận đánh giá các yếu tố nội bộ (IFE) là nhằm lượng hóa các biến số phức tạp của môi trường kinh doanh và năng lực doanh nghiệp thành các chỉ số điểm trọng số trực quan. Cách tiếp cận này giúp xác định chính xác các điểm mạnh cần khai thác, điểm yếu cần khắc phục, từ đó đưa ra lựa chọn chiến lược đấu thầu có căn cứ khoa học vững chắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về quy mô nguồn nhân lực và tổ chức bộ máy: Tổng số lao động của doanh nghiệp tăng 28,5% chỉ trong 4 năm, từ 2.428 người năm 2007 lên 3.120 người năm 2010. Trong đó, lực lượng công nhân chuyên nghiệp chiếm 2.164 người (tương đương 69,3% tổng lao động), nhóm công nhân kỹ thuật đạt 1.918 người. Cơ cấu nhân sự có độ tuổi rất trẻ với 1.124 người dưới 30 tuổi (chiếm 36,0%) và 1.342 người trong độ tuổi 30-45 (chiếm 43,0%), tạo ra lợi thế cạnh tranh lớn về khả năng tiếp thu công nghệ thi công hiện đại.

Thứ hai, về năng lực công nghệ và cơ sở vật chất: Đa phần hệ thống máy móc của doanh nghiệp có xuất xứ từ nhóm các nước G7 và Bắc Âu, chiếm tỷ lệ tới 79,2% tổng số máy móc hiện có (bao gồm các dòng xe tải Cat 769D, Volvo FL10, máy xúc Liebherr 964 đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 2 trở lên). Toàn bộ hệ thống quản lý chất lượng đã được chuẩn hóa theo chứng nhận ISO 9001:2000 do tập đoàn GLOBAL của Anh Quốc cấp từ tháng 11/2008.

Thứ ba, về kết quả sản xuất kinh doanh: Giai đoạn 2005 - 2009 ghi nhận sự bứt phá mạnh mẽ khi doanh thu và sản lượng của đơn vị tăng hơn 6 lần, số tiền nộp ngân sách nhà nước tăng hơn 10 lần, và thu nhập bình quân của người lao động đạt gần 6 triệu đồng/người/tháng. Vốn điều lệ được đăng ký nâng lên 110 tỷ đồng vào năm 2009 và tiếp tục định hướng mở rộng quy mô lên 300 tỷ đồng.

Thứ tư, những hạn chế lớn trong công tác đấu thầu: Giá bỏ thầu của công ty thường xuyên cao hơn đối thủ cạnh tranh, làm giảm tỷ lệ thắng thầu. Khâu nghiên cứu thị trường, tiếp thị dự thầu và thu thập thông tin đối thủ còn yếu kém do thiếu hẳn một bộ phận marketing chuyên trách. Việc lập hồ sơ kỹ thuật chưa đồng bộ và còn phụ thuộc vào việc thuê ngoài nhiều thiết bị đặc thù như thiết bị khoan cọc nhồi, máy thảm bê tông nhựa nóng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa khiến giá dự thầu của doanh nghiệp kém cạnh tranh là do chi phí khấu hao máy móc cao, kết hợp với việc chưa bám sát biến động chỉ số giá nguyên vật liệu (xăng, dầu, sắt, xi măng) trên thị trường tự do để đưa ra thư giảm giá hợp lý tại thời điểm mở thầu. Ngoài ra, chi phí nhân công và máy thi công được lập dựa trên các hệ số định mức cũ chưa thực sự tối ưu hóa theo năng suất thực tế tại hiện trường.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua Bảng cơ cấu lao động biến đổi qua các năm và Biểu đồ ma trận IFE - EFE. Bảng tổng hợp đơn giá chi tiết cho thấy các khoản mục chi phí trực tiếp chiếm tới hơn 80% tổng giá trị dự toán xây lắp, trong đó chi phí vật liệu chịu tác động mạnh nhất từ sự trượt giá vĩ mô.

So sánh với các nghiên cứu trong ngành xây lắp, trong khi nhiều nhà thầu khác chọn chiến lược giảm giá sâu chấp nhận biên lợi nhuận bằng 0 để giành thị trường, Vinaconex E&C định vị ở phân khúc chất lượng cao nhờ hệ thống quản lý ISO 9001:2000. Tuy nhiên, sự cứng nhắc trong việc tính toán chi phí chung và lợi nhuận định mức đã khiến doanh nghiệp đánh mất nhiều gói thầu tiềm năng có quy mô vốn vừa và nhỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc tổ chức và thành lập bộ phận Marketing đấu thầu chuyên trách trực thuộc Phòng Đấu thầu và Quản lý dự án trước quý II/2012. Ban Giám đốc chỉ đạo nâng tỷ lệ phát hiện và tiếp cận sớm các thông tin mời thầu lên mức 85%, rút ngắn 15% thời gian xử lý dữ liệu lập hồ sơ dự thầu.

Thứ hai, hoàn thiện quy trình xác định giá bỏ thầu và cơ chế xây dựng thư giảm giá linh hoạt do Phòng Tài chính - Kế toán phối hợp Phòng Kế hoạch - Kỹ thuật thực hiện. Mục tiêu cụ thể là cắt giảm 3% đến 5% giá dự thầu thông qua tối ưu hóa định mức tiêu hao nguyên vật liệu và quản lý ca máy chặt chẽ, áp dụng ngay trong vòng 6 tháng kể từ khi phê duyệt phương án.

Thứ ba, tăng cường đầu tư mua sắm đồng bộ trang thiết bị thi công chuyên dụng (như máy thảm bê tông nhựa, thiết bị thi công ngầm) do Phòng Thiết bị và Đầu tư chủ trì. Doanh nghiệp cần tận dụng nguồn vốn vay ưu đãi và vốn tự có để giảm tỷ lệ thiết bị thuê mướn ngoài từ 40% xuống dưới 15% vào cuối năm 2013, nhằm chủ động hoàn toàn về tiến độ thi công.

Thứ tư, triển khai chiến lược liên doanh, liên kết và hợp tác quốc tế đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn (tương tự như mô hình dự án cấp nước Sông Đà công suất 600.000 m3/ngày đêm hay khu đô thị Bắc An Khánh). Tổng công ty Vinaconex và các đơn vị thành viên cần phối hợp gia tăng 20% tổng giá trị hợp đồng trúng thầu hàng năm trong giai đoạn 2012 - 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Ban lãnh đạo và cán bộ quản trị chiến lược tại các doanh nghiệp xây lắp. Nhóm này có thể ứng dụng ma trận IFE, EFE và mô hình 5 áp lực cạnh tranh để tái cấu trúc chiến lược kinh doanh, định vị lại phân khúc thị trường mục tiêu và quản trị rủi ro nguồn vốn.

Nhóm 2: Chuyên viên phòng đấu thầu, kỹ sư kinh tế xây dựng và dự toán viên. Nhóm này có thể trực tiếp tham khảo phương pháp bóc tách khối lượng, quy trình lập đơn giá tổng hợp, phương pháp tổ chức mặt bằng thi công và kỹ thuật soạn thảo hồ sơ dự thầu đáp ứng Luật Đấu thầu.

Nhóm 3: Các cơ quan quản lý Nhà nước về đầu tư xây dựng và ban quản lý dự án. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn về những bất cập trong việc áp dụng định mức dự toán, quản lý hợp đồng xây dựng theo Nghị định 48/2010/NĐ-CP để hoàn thiện cơ chế, chính sách đấu thầu minh bạch hơn.

Nhóm 4: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Kinh tế xây dựng, Quản trị kinh doanh. Luận văn là một nghiên cứu tình huống điển hình cung cấp dữ liệu thực chứng phong phú về quản trị chiến lược và điều hành sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp xây dựng lớn.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp xây lắp có nhất thiết phải xây dựng chiến lược đấu thầu dài hạn không? Hoàn toàn cần thiết vì đấu thầu là kênh tạo việc làm đầu vào duy nhất khi doanh nghiệp hoạt động theo cơ chế cổ phần hóa tự chủ tài chính. Việc mở rộng vốn điều lệ lên 300 tỷ đồng đòi hỏi chiến lược dài hạn để đảm bảo công việc ổn định cho 3.120 lao động và tối ưu hóa khấu hao của 79,2% máy móc nhập khẩu từ các nước G7.

Tại sao giá bỏ thầu của Vinaconex E&C thường cao hơn các đối thủ cạnh tranh? Giá bỏ thầu cao xuất phát từ chi phí khấu hao dàn máy móc hiện đại, việc phải thuê ngoài một số thiết bị chuyên dùng và chi phí quản lý doanh nghiệp còn lớn. Đồng thời, việc thiếu một bộ phận marketing theo dõi sát sao biến động giá vật tư khiến đơn vị chưa kịp thời đưa ra các mức giảm giá linh hoạt khi mở thầu.

Đơn giá dự thầu tổng hợp bao gồm những khoản mục chi phí nào? Theo quy định chuyên ngành, đơn giá tổng hợp bao gồm toàn bộ chi phí trực tiếp (vật liệu, nhân công tính theo các hệ số nhóm lương, máy thi công), chi phí chung tính theo tỷ lệ phần trăm nhân công, thu nhập chịu thuế tính trước và thuế giá trị gia tăng (VAT) được tổng hợp trên từng đơn vị khối lượng công việc.

Hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001:2000 đóng vai trò gì trong hồ sơ dự thầu? Chứng nhận ISO 9001:2000 do tập đoàn GLOBAL của Anh Quốc cấp năm 2008 giúp hồ sơ đề xuất kỹ thuật đạt điểm tối đa ở các tiêu chí kiểm soát quy trình, quản lý an toàn lao động và nghiệm thu công trình. Đây là bằng chứng thép khẳng định năng lực thi công vượt trội của nhà thầu trước bên mời thầu.

Luận văn đã giải quyết bài toán biến động giá nguyên vật liệu xây dựng như thế nào? Luận văn đề xuất áp dụng triệt để các quy định của Nghị định 48/2010/NĐ-CP về hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh cho các gói thầu lớn. Đồng thời, nghiên cứu khuyến nghị thiết lập cơ sở dữ liệu báo giá nhà cung ứng định kỳ để cập nhật ngay vào bảng dự toán trước thời điểm nộp thầu 24 giờ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về đấu thầu và quản trị chiến lược cạnh tranh trong ngành xây lắp Việt Nam.
  • Phân tích chi tiết thực trạng sản xuất kinh doanh tại Vinaconex E&C với dữ liệu thực chứng từ 3.120 lao động và 79,2% thiết bị hiện đại từ G7.
  • Chỉ rõ các nút thắt cốt lõi khiến giá dự thầu thiếu cạnh tranh và khâu marketing dự thầu còn thụ động.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ ứng dụng ma trận EFE/IFE, tập trung vào tối ưu giá bỏ thầu và mua sắm thiết bị giai đoạn 2012 - 2015.
  • Đóng góp các kiến nghị thực tiễn giúp cơ quan quản lý Nhà nước hoàn thiện khung pháp lý về đấu thầu và quản lý hợp đồng xây dựng.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là chuyển hóa các lý thuyết quản trị hiện đại thành một quy trình đấu thầu khoa học, gắn liền với thực tiễn khắt khe của ngành xây lắp. Các nhà quản lý doanh nghiệp xây lắp cần nhanh chóng tham khảo và ứng dụng các đề xuất này vào thực tế để nâng cao tỷ lệ trúng thầu và khẳng định vị thế bền vững trên thị trường.