Chương 1: Những vấn đề lý luận về hòa giải tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở Chương 2: Thực trạng hòa giải tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở trên địa bàn huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hòa giải quyết tranh chấp đất đai từ thực tiễn tại huyện Đông Anh , thành phố Hà Hội 6 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒAGIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI TẠI CẤP CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ 1. Khái niệm, đặc điểm của hòa giải tranh chấp đất đai 1. Khái niệm hòa giải tranh chấp đất đai Thực tiễn cuộc sống tồn tại nhiêu loại tranh chấp khac nhau, tuy theo lĩnh vực mà phát mà nó có thể được gọi là tranh chấp dân sự, tranh chấp thương mại hay tranh chấp hành chính… Trong quan hệ đất đai có thể phát sinh tranh chấp đất đai, đó có thể là tranh chấp giữa các tổ chức với người sử dụng đất hoặc có thể là tranh chấp giữa những người sử dụng đất với nhau. Hiện nay có rất nhiều khái niệm có liên quan đến tranh chấp đất đai, điều này được nhìn nhận dưới góc độ pháp lý, quan điểm cá nhân, góc độ học thuật thì khái niệm về tranh chấp đất đai được ghi nhận.
Theo Từ điển tiếng Việt – Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2010 ghi nhận “tranh chấp là đấu tranh, giằng co khi có ý kiến bất đồng thường là trong vấn đề quyền lợi giữa 2 bên” [39] Trên cơ sở đó thì một loạt khái niệm về tranh chấp đất đai được ghi nhận như sau: Theo giáo trình của Trường Đại học Luật Hà Nội ghi nhận: Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai… các chủ thể tranh chấp đất đai chỉ là chủ thể quản lý và sử dụng đất, không có quyền sở hữu đối với đất đai [31]. Theo giáo trình trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận: Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn giữa các chủ thể (sử dụng đất) trong việc xác định ai là người có quyền sử dụng đối với một (hoặc những) thửa đất nhất định. Tranh chấp đất đai có thể bao hàm cả các tranh chấp về địa giới giữa các đơn vị hành chính…[31] 7 Như vậy có thể nói rằng đứng trên các quan điểm, góc độ khác nhau mà khái niệm về tranh chấp đất đai được hình thành khác nhau. ranh chấp đất đai là những tranh chấp về quyền sử dụng đất.
Tranh chấp đất đai là mọi tranh chấp phát sinh trong quan hệ đất đai bao gồm tranh chấp về quyền sử dụng đất, tranh chấp về tài sản gắn liền với đất, tranh chấp liên quan đến địa giới hành chính, mục đích sử dụng đất. Khoản 24 Điều 3 Luật đất đai 2013 nhằm thống nhất định nghĩa về vấn đề này thì đã ghi nhận khái niệm: “Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai. Có thể thấy khái niệm tranh chấp đất đai được nêu trong Luật đất đai là một khái niệm bao hàm cả tranh chấp về quyền sử dụng đất, tranh chấp về tài sản gắn liền với đất, tranh chấp về địa giới hành chính :[19]. Quy định của nước ta xem đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước, được quản lý theo pháp luật [22].
Theo quy định của Luật đất đai 2013 quy định thì đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định của Luật này. Vì vậy, hoạt động tranh chấp đất đai nói chung là một trong những điều kiện quan trọng bắt buộc hoạt động giải quyết về vấn đề tranh chấp đất đai nói chung. Hoạt động giải quyết tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở được hiểu là quá trình giải quyết tranh chấp thông qua biện pháp hòa giải cơ sở nói chung.
Điều này khẳng định vai trò quan trọng của các cơ quan chính quyền địa phương. Chính quyền địa phương ở đây được hiểu là UBND cấp xã, UBND cấp huyện. Để hiễu rõ thêm quy định về hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai, tác giả tiến hành làm rõ khái niệm về quy định này như sau: Theo Từ điển Tiếng Việt ghi nhận: “Hòa giải là Thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa. hông thường, 8 việc hòa giải được tiến hành sau khi thương lượng giữa các bên đã không đạt được kết quả.
Việc hòa giải thường được thông qua bên thứ ba (gọi là bên hòa giải) [39]. Theo Từ điển Luật học ghi nhận: Hoà giải là tự chấm dứt việc xích mích, tranh chấp giữa các bên bằng sự thương lượng với nhau hoặc qua sự trung gian của một người khác. Hoà giải thành thì giữ gìn được sự đoàn kết giữa các bên, tránh được việc kiện tụng kéo dài, tốn kém và những trường hợp chỉ vì mâu thuẫn nhỏ mà biến thành việc hình sự”. Hòa giải lả tự chấp dứt xích mích, tranh chấp giữa các bên bằng sự thương lượng với nhau hoặc thông qua sự trung gian của một người khác.
Hòa giải thành thì giữ gìn được sự đoàn kết giữa các bên, tránh được việc kiện tụng kéo dài, tốn kém và những trường hợp chỉ vì mâu thuẫn nhỏ mà biến thành việc hình sự [26]. Một số đặc trưng cơ bản của hoà giải bao gồm: Thứ nhất, hoà giải là cách thức giải quyết tranh chấp, bất đồng mâu thuẫn do các bên tranh chấp tiến hành dựa trên việc tự thương lượng, thoả thuận mang tính chất tự nguyện. Thứ hai, chủ thể trung tâm của hoà giải là bên trung gian giúp cho các bên tranh chấp thoả thuận với nhau về giải quyết tranh chấp. Điều này làm cho hoà giải có sự khác biệt với thương lượng.
Bên trung gian có thể là cá nhân, luật sư, hòa giả viên, tổ chức tư vấn hoặc các tổ chức khác do các bên thoả thuận lựa chọn. Người này phải có vị trí độc lập với các bên và không có lợi ích liên quan đến tranh chấp. Bên thứ ba làm trung gian không đại diện cho quyền lợi của bất cứ bên nào và không có quyền đưa ra phán quyết. Thứ ba, ở Việt Nam, các thoả thuận, cam kết từ kết quả của quá trình hoà giải không có giá trị bắt buộc cưỡng chế thi hành mà phụ thuộc vào thiện chí, sự tự nguyện của các bên.
Theo quy định của pháp luật đất đai thì hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai là phương thức bắt buộc đầu tiên trong quá trình giải quyết tranh 9 chấp đất đai. Đặc biệt hòa giải trong TCĐĐ tại cấp cơ sở chính là điều kiện tiền đề để TAND thụ lý án tranh chấp đất đai nói chung. Do đó, vai trò của hòa giải cấp chính quyền cơ sở - tức là hoạt động hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND xã là vô cùng quan trọng. Từ quy đinh của Điều 202 Luật đất đai 2013, có thể đưa ra khái niệm như sau: Hòa giải trong giải quyết tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở là phương thức giải quyết tranh chấp những bất đồng, mâu thuẫn trong sử dụng đất của các bên với sự tham gia của người trung gian thứ ba giúp các bên tự thỏa thuận và tìm ra cách giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp đất đai tại địa phương.
Chủ thể tham gia trong hoạt động này nhằm giải quyết mâu thuẫn phát sinh là chính quyền cấp cơ sở [19]. Lý luận về hòa giải tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở 1. Các hình thức giải quyết tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở Hiện nay, hoạt động giải quyết tranh chấp đất đai tại cấp chính quyền cơ sở được thực hiện theo phương thức, bao gồm các phương thức như sau: Một là, hình thức giải quyết tranh chấp đất đai thông qua hoạt động hòa giải của Tổ hòa giải được thành lập tại các địa phương. Hoạt động hòa giải ở cơ sở được điều chỉnh bởi Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành, như: Nghị định số 15/2014/NĐ-CP ngày 27-2-2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở; Nghị quyết liên tịch số 01/2014/NQLT/CP-UBTƯMTTQVN ngày 18- 11-2014 giữa Chính phủ và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam về hướng dẫn phối hợp thực hiện một số quy định của pháp luật về hòa giải ở cơ sở…Hoạt động hòa giải ở cơ sở là phương thức tổ chức giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp trên cơ sở khuyến khích, thuyết phục các bên tự nguyện thỏa thuận với nhau nhằm xóa bỏ mâu thuẫn, bất đồng, từ đó đạt được thỏa thuận phù hợp với pháp luật và đạo đức xã hội, góp phần xây dựng tinh thần đoàn kết trong nội bộ nhân dân, tương thân tương ái, giữ gìn đạo đức, 10 tình làng nghĩa xóm, giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư.
Hai là, hiện nay, tranh chấp đất đai là tranh chấp tư, được điều chỉnh bằng các quy định của pháp luật dân sự. Theo đó được cụ thể hóa bằng các quy định làm nền tảng là BLDS với các quy định có liên quan đến vấn đề đất đai, sau đó, cụ thể hơn là các quy định tại Luật Đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đối với các tranh chấp đất đai theo quy định của pháp luật đất đai được ghi nhận tại Điều 202 về vấn đề hòa giải tranh chấp đất đai và được quy định rõ hơn tại Luật hòa giải cơ sở 2013 là các văn bản hoàn thiện về giải quyết tranh chấp đất đai trong thực tiễn. Việc áp dụng hòa giải tại cấp chính quyền cơ sở đã được ghi nhận như là một phương thức nhằm đảm bảo cho việc thực hiện giải quyết tranh chấp đất đai đảm bảo phương thức tự định đoạt của các đương sự trong các tranh chấp về đất đai, từ đó, phù hợp hơn với các nguyên tắc của BLDS đã được thừa nhận.
Ba là, hình thức giải quyết tranh chấp đất đai thông qua hoạt động hòa giải của UBND cấp xã.
