CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu về khó khăn tâm lý liên quan đến kiểm soát của cha mẹ. Nghiên cứu dịch tễ Tình trạng sức khỏe tâm thần của vị thành niên đã gây ra mối lo ngại rộng rãi, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa vị thành niên và cha mẹ của họ trong thời gian dài. Các vấn đề về cảm xúc và hành vi ở trẻ em và vị thành niên thực sự thu hút nhiều mối quan tâm của xã hội vì chúng liên quan đến những khuyết khiếm, đau khổ và suy giảm chức năng (Belfer, M.
Theo kết quả từ nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD, 2021) cho biết, trên toàn cầu, người ta ước tính rằng 1 trong 7 trẻ em (chiếm 14%) từ 10 – 19 tuổi gặp phải các vấn đề sức khỏe tâm thần; tuy nhiên, những vấn đề này phần lớn vẫn chưa được nhận biết đầy đủ và điều trị. Theo WHO (2021), có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần của vị thành niên; trong đó, các tác giả nhấn mạnh vai trò quan trọng của chất lượng cuộc sống gia đình, các mối quan hệ với bạn bè và cách cha mẹ nuôi dạy con cái nghiêm khắc. Đây là những rủi ro được công nhận với ước tính có 3.6% trẻ em từ 10 – 14 tuổi và 4.6% trẻ em từ 15 – 19 tuổi mắc chứng rối loạn lo âu. Trầm cảm xảy ra ở 1.1% vị thành niên từ 10 – 14 tuổi và 2% ở độ tuổi 15 – 19, với các triệu chứng giống nhau là tâm trạng thay đổi thất thường.
Rối loạn hành vi phổ biến hơn ở vị thành niên với các biểu hiện của rối loạn tăng động giảm chú ý là khó chú ý, hoạt động quá mức và hành động bất chấp hậu quả, xảy ra ở 3.1% trẻ từ 10 – 14 tuổi và 2. Rối loạn ứng xử (các hành vi phá hoại hoặc thách thức) xảy ra ở 3.6% trẻ từ 10 – 14 tuổi và 2.4% ở trẻ từ 15 – 19 tuổi. Rối loạn ăn uống, với các biểu hiện chán ăn tâm thần và ăn vô độ. Rối loạn tâm thần bao gồm ảo giác và ảo tưởng.
Tự tử và tự làm hại bản thân là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 4 ở vị thành niên lớn tuổi (15 – 19 tuổi). Cuối cùng, hành vi chấp nhận rủi ro, hành vi sử dụng rượu nhiều ở vị thành niên từ 15 – 19 tuổi là 13.6% vào năm 2016, nam giới có nguy cơ cao. Hành vi lạm dụng chất gây nghiện như thuốc lá, ma túy, .7% trẻ từ 15 – 16 tuổi sử dụng ít nhất 1 lần. Việc sử dụng hành vi bạo lực được xem là một trong số những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong cho vị thành niên vào năm 2019 (WHO, 2021.
Truy cập ngày 27/06/2024). 7 Nghiên cứu về mối tương quan giữa kiểm soát tâm lý của cha mẹ và các rối loạn cảm xúc và hành vi trên 762 học sinh, với độ tuổi trung bình là 12,23, có 53,8% trong số đó là nữ và 46,2% là nam, đã chỉ ra rằng: Khả năng gặp vấn đề về cảm xúc và hành vi ở nhóm học sinh bị kiểm soát tâm lý cao hơn 5,986 lần so với nhóm học sinh bị kiểm soát ở mức bình thường. Cụ thể hơn, nhóm bị kiểm soát tâm lý thường gặp các vấn đề về nội tâm cao hơn 3.035 lần và các vấn đề về hành vi cao hơn 4. Các nhà khoa học đã chứng mình rằng, cha mẹ kiểm soát tâm lý có tác động lớn đến các rối loạn về cảm xúc và nhận thức của vị thành niên, ngược lại kiểm soát hành vi có ảnh hưởng tới các rối loạn liên quan đến hành vi.
Các nhà nghiên cứu đã khám phá ra rằng, cách cha mẹ kiểm soát tâm lý dự đoán được mức độ lòng tự trọng của trẻ theo thời gian; ngược lại, mức độ lòng tự trọng của trẻ dự đoán được mức độ kiểm soát tâm lý của cha mẹ. Dữ liệu từ 441 khách thể nghiên cứu có độ tuổi từ 8 – 13 tuổi (trong đó, số khách thể có cha mẹ kiểm soát tâm lý là N = 224 và số khách thể không bị cha mẹ kiểm soát tâm lý là N = 217) đã chỉ ra rằng, trẻ cảm nhận được sự kiểm soát tâm lý nhiều hơn từ mẹ của mình và có xu hướng biểu hiện lòng tự trọng thấp hơn theo thời gian. Hiệu ứng kiểm soát giữa cha mẹ - con cái hình thành nên sự phát triển tâm lý không lành mạnh liên quan đến vấn đề thách thức chống đối. Các vấn đề thách thức chống đối là một trong những khó khăn tâm lý phổ biến nhất ở trẻ em và vị thành niên tại Trung Quốc và toàn Thế giới (Yixin Tang, 2024).
Romm (2017) xem các triệu chứng trầm cảm vừa có vai trò là biến số của quá trình (yếu tố trung gian), vừa có vai trò là yếu tố nguy cơ (điều tiết) đối với mối liên quan giữa kiểm soát tâm lý của cha mẹ và các hành vi nguy cơ ở vị thành niên. Nghiên cứu tiến hành trên 161 vị thành niên (với độ tuổi trung bình = 14,42, SD = 1,73; 80,7% người da trắng; 59,6% nữ). Những người tham gia hoàn thành bảng câu hỏi khảo sát về sự kiểm soát tâm lý của cha mẹ, việc ăn uống, hành vi sử dụng Internet, sử dụng chất gây nghiện và các triệu chứng trầm cảm. Kết quả chỉ ra rằng cha mẹ kiểm soát tâm lý có tác động gián tiếp và trực tiếp đáng kể đến hành vi ăn uống kém, cũng như những tác động gián tiếp đáng kể đến các hành vi nguy cơ trên mạng và việc sử dụng chất kích thích.
Ngoài ra, kiểm soát tâm lý của cha mẹ được phát hiện ở những vị thành niên có trầm cảm xuất hiện nhiều hành vi nguy cơ trên mạng và sử dụng chất gây nghiện. 8 Sự kiểm soát tâm lý từ cha mẹ có thể dẫn đến các vấn đề về hành vi của vị thành niên (Geng và cộng sự, 2020). Thông qua nghiên cứu theo dõi trường diễn trên 908 trẻ vị thành niên, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng, sự kiểm soát tâm lý của cha mẹ có tác động dự đoán đáng kể đến tình trạng nghiên game (Lin và cộng sự, 2020). Thật vậy, sự kiểm soát tâm lý của cha mẹ được cho là một yếu tố gia đình quan trọng có liên quan chặt chẽ đến hành vi nghiên điện thoại thông minh và internet của vị thành niên.
Một mô hình thực chứng đã được sử dụng với các câu hỏi về sự kiểm soát tâm lý của cha mẹ, sự nhút nhát, hành vi nghiện điện thoại thông minh và internet trên 1,857 vị thành niên tại Trung Quốc (với số lượng nữ là 961; và nam là 898) tại các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông. Kết quả cho thấy, ba khía cạnh kiểm soát tâm lý của cha mẹ có liên quan mật thiết đến hành vi nghiện của vị thành niên; trong đó, sự khẳng định quyền lực, tính nhút nhát của trẻ và gia đình có nhiều anh chị em đều có mối tương quan thuận với hành vi nghiện điện thoại và internet ở vị thành niên (Zhang, Q., và cộng sự. Nghiên cứu của tác giả Trương Thị Khánh Hà (2012) thực hiện trên 256 học sinh, 256 cha mẹ và 06 giáo viên chủ nhiệm, đã đưa ra kết luận về phong cách giáo dục của cha mẹ và sự ảnh hưởng của nó đến con cái như: Cha mẹ có trình độ đại học có xu hướng yêu cầu con cao hơn, bắt con phải nghe theo ý mình nhiều hơn; chiều chuộng trẻ nam hơn và kiểm soát trẻ nữ nhiều hơn; cha mẹ cũng thường mắng mỏ, phê phán con đầu nhiều hơn so với con thứ. Bên cạnh đó, trong số 256 cha mẹ, có 44% cha mẹ có phong cách dân chủ, 23% cha mẹ có phong cách độc đoán, 9,4% cha mẹ có phong cách nuông chiều và 2,3% cha mẹ có phong cách phó mặc, không quan tâm.
Tác giả Trần Thành Nam (2015) chỉ ra rằng, hành vi ứng xử của cha mẹ có ảnh hưởng đến rối loạn hành vi cảm xúc ở trẻ; trong đó, phong cách dễ dãi nuông chiều có ảnh hưởng nhiều nhất (dự báo 7/8 nhóm rối loạn), nhóm cha mẹ có phong cách độc đoán có mức độ ảnh hưởng thứ hai (dự báo 5/8 nhóm rối loạn). Vị thành niên là giai đoạn quan trọng để phát triển các thói quen xã hội và cảm xúc quan trọng đối với sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên qua các đo lường thực tế cho thấy, ngày càng có nhiều khó khăn tâm lý diễn ra ở độ tuổi này, nghiêm trọng hơn là các khó khăn này vẫn đang chưa được nhiều bậc cha mẹ quan tâm và có sự can thiệp kịp thời. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa khó khăn tâm lý và ảnh hưởng của sự kiểm soát của cha mẹ ở vị thành niên.
Người ta tìm thấy các chiến lược ứng phó đóng vai trò trung gian trong mối liên hệ giữa sự kiểm soát của cha mẹ về mặt tâm lý và mức độ lo lắng, cũng như hành vi uống rượu của vị thành niên. Kết quả của nghiên cứu này cung cấp một mô hình toàn diện cho thấy, sự kiểm soát của cha mẹ về mặt tâm lý cùng với sự lo lắng tạo ra những chiến lược ứng phó tiêu cực như giám sát hoặc kiểm soát tâm lý quá chặt đối với các hành vi uống rượu của con cái. Và ngược lại, sự giám sát và kiểm soát tâm lý của cha mẹ tác động mật thiết đến việc xuất hiện hình thức điều chỉnh sai lầm của con cái đó là: lo lắng (sự điều chỉnh từ bên trong) và hành vi sử dụng rượu (sự điều chỉnh từ bên ngoài) như một chiến lược đối phó lại (Inguglia, Costa, và cộng sự, 2020). Một nghiên cứu khác xác nhận rằng, khả năng gặp các vấn đề về cảm xúc và hành vi của trẻ em và vị thành niên có tương quan thuận với mức độ kiểm soát tâm lý của cha mẹ.
Kiểm soát tâm lý được coi là một yếu tố có hại trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái: việc sử dụng các chiến lược như thao túng cảm xúc, cảm giác tội lỗi, thu hồi tình cảm (love withdrawal),. có thể được xem là hành vi xâm phạm đến mức lạm dụng tâm lý của cha mẹ đối với con cái (León-del-Barco và cộng sự, 2018). Theo Muris và cộng sự (2004), mức độ yêu thương không đầy đủ, không trọn vẹn và tương tác căng thẳng, phủ nhận chiếm ưu thế trong mối quan hệ cha mẹ - con cái sẽ có liên quan đến các biểu hiện của hành vi gây hấn, thù địch và phạm pháp.