Luận văn thạc sĩ về hình thành năng lực tự học cho học sinh trong dạy học quang hình học vật lý 11

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hình thành năng lực tự học cho học sinh trong dạy học quang hình học vật lí 11 với sự hỗ trợ của máy vi tính.

• Trường học: Trường Trung học Phổ thông
• Chuyên ngành: Vật lý
• Đề tài: Hình Thành Năng Lực Tự Học Cho Học Sinh Trong Dạy Học Quang Hình Học Vật Lý Với Sự Hỗ Trợ Của Máy Vi Tính
• Loại tài liệu: luận văn
• Địa điểm: Thừa Thiên Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC VẬT LÍ CHO HỌC SINH VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH
• 1.1. Khái niệm về tự học
• 1.2. Các cách tự học
• 1.3. Vai trò của tự học
• 1.4. Năng lực tự học
• 1.4.1. Khái niệm năng lực tự học
• 1.4.2. Các thuộc tính của năng lực tự học
• 1.4.3. Vì sao phải hình thành năng lực tự học
• 1.5. Kỹ năng tự học
• 1.6. Các biện pháp hình thành năng lực tự học cho học sinh
• 1.6.1. Xây dựng động cơ hứng thú học tập cho người học
• 1.6.2. Xây dựng kế hoạch tự học
• 1.6.3. Tăng cường làm việc với sách giáo khoa và tài liệu hướng dẫn tự học
• 1.6.4. Phối hợp các hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt
• 1.6.5. Nghe giảng và ghi chép theo tinh thần tự học
• 1.6.6. Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực
• 1.6.7. Sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại
• 1.6.8. Kết hợp nhiều loại hình kiểm tra, đánh giá trong dạy học
• 1.7. Sự hỗ trợ của máy vi tính trong việc hình thành năng lực tự học cho học sinh
• 1.7.1. Máy vi tính là phương tiện rèn luyện cho học sinh kĩ năng thu thập thông tin, hình thành năng lực nhận biết, tìm tòi, phát hiện vấn đề
• 1.7.2. Máy vi tính là phương tiện rèn luyện cho học sinh kĩ năng xử lí thông tin, hình thành năng lực giải quyết vấn đề
• 1.7.3. Máy vi tính là phương tiện rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn
• 1.7.4. Máy vi tính là phương tiện hình thành cho học sinh năng lực trình bày, tự kiểm tra, đánh giá và tự điều chỉnh
• 1.8. Thực trạng sử dụng máy vi tính trong việc hình thành năng lực tự học cho học sinh
• 1.8.1. Nhận thức của giáo viên và học sinh về tự học trong dạy - học vật lí ở trường Phổ thông
• 1.8.2. Thực trạng về việc sử dụng máy vi tính trong việc hình thành năng lực tự học cho HS
• 1.8.3. Nguyên nhân cơ bản của thực trạng nói trên
• 1.9. Các biện pháp khắc phục
• 1.10. Thuận lợi và khó khăn trong việc sử dụng máy vi tính để hình thành năng lực tự học cho học sinh
• 1.10.1. Những thuận lợi cơ bản
• 1.10.2. Những khó khăn chủ yếu
• 1.11. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11 THPT VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH
• 2.1. Đặc điểm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT
• 2.1.1. Đặc điểm chung
• 2.1.2. Mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ cần đạt được
• 2.1.3. Sơ đồ cấu trúc của phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT
• 2.2. Những khó khăn khi dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT
• 2.3. Một số biện pháp hình thành năng lực tự học cho học sinh trong dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT với sự hỗ trợ của máy vi tính
• 2.3.1. Sử dụng máy vi tính hình thành năng lực tự học cho học sinh trong giai đoạn củng cố kiến thức cũ và đặt vấn đề mới
• 2.3.2. Sử dụng máy vi tính hình thành năng lực tự học cho học sinh trong quá trình nghiên cứu kiến thức mới
• 2.3.3. Sử dụng máy vi tính hình thành năng lực tự học cho học sinh trong quá trình ôn tập, củng cố kiến thức
• 2.3.4. Sử dụng máy vi tính hình thành năng lực tự học cho học sinh khi tự học ở nhà
• 2.4. Xây dựng tiến trình dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT theo hướng hình thành năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của máy vi tính
• 2.4.1. Quy trình thiết kế tiến trình dạy học theo hướng hình thành năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của máy vi tính
• 2.4.2. Thiết kế một số giáo án phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT theo hướng hình thành năng lực tự học với sự hỗ trợ của máy vi tính
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.3.1. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.3.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm
• 3.4.2. Quan sát giờ học
• 3.4.3. Các bài kiểm tra
• 3.5. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Nhận xét về tiến trình dạy học
• 3.5.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.3. Các số liệu cần tính
• 3.5.4. Kiểm định giả thuyết thống kê
• 3.6. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 4. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 5. DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG BIỂU VÀ ĐỒ THỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về hình thành năng lực tự học cho học sinh THPT

Hình thành năng lực tự học cho học sinh THPT là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng tự nghiên cứu mà còn nâng cao chất lượng học tập. Đặc biệt, trong dạy học quang hình học vật lý, sự hỗ trợ của máy vi tính đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực tự học

Năng lực tự học được hiểu là khả năng tự tổ chức, tự điều chỉnh và tự đánh giá quá trình học tập của bản thân. Điều này giúp học sinh phát triển tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề trong học tập.

1.2. Tại sao cần hình thành năng lực tự học cho học sinh

Hình thành năng lực tự học giúp học sinh trở nên chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Thách thức trong việc hình thành năng lực tự học cho học sinh THPT

Mặc dù việc hình thành năng lực tự học là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Các yếu tố như phương pháp dạy học truyền thống, thiếu sự hỗ trợ từ công nghệ và sự thụ động của học sinh đều ảnh hưởng đến khả năng tự học.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng công nghệ vào dạy học

Nhiều giáo viên chưa quen với việc sử dụng máy vi tính trong giảng dạy, dẫn đến việc không khai thác hết tiềm năng của công nghệ trong việc hỗ trợ học sinh tự học.

2.2. Tâm lý thụ động của học sinh trong học tập

Nhiều học sinh vẫn có thói quen phụ thuộc vào giáo viên, không chủ động tìm kiếm thông tin và kiến thức, điều này làm giảm hiệu quả của việc tự học.

III. Phương pháp dạy học tích cực hỗ trợ năng lực tự học

Để hình thành năng lực tự học cho học sinh, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập mà còn giúp họ phát triển kỹ năng tự học hiệu quả.

3.1. Sử dụng máy vi tính trong dạy học quang hình học

Máy vi tính có thể được sử dụng để mô phỏng các hiện tượng quang học, giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm vật lý.

3.2. Tổ chức các hoạt động học tập nhóm

Học tập nhóm giúp học sinh trao đổi, thảo luận và học hỏi lẫn nhau, từ đó phát triển khả năng tự học và tư duy phản biện.

IV. Ứng dụng thực tiễn của máy vi tính trong dạy học

Việc ứng dụng máy vi tính trong dạy học không chỉ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng lực tự học. Các phần mềm mô phỏng và tài liệu trực tuyến là những công cụ hữu ích trong quá trình học tập.

4.1. Các phần mềm hỗ trợ dạy học quang hình học

Nhiều phần mềm hiện đại giúp mô phỏng các hiện tượng quang học, từ đó giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về kiến thức.

4.2. Tài liệu học tập trực tuyến

Tài liệu học tập trực tuyến cung cấp cho học sinh nguồn thông tin phong phú, giúp họ tự học và nghiên cứu một cách hiệu quả.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Hình thành năng lực tự học cho học sinh THPT trong dạy học quang hình học vật lý với sự hỗ trợ của máy vi tính là một quá trình cần thiết và quan trọng. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới để nâng cao hiệu quả học tập.

5.1. Định hướng phát triển giáo dục trong tương lai

Cần có những chính sách và chương trình đào tạo giáo viên để họ có thể sử dụng công nghệ một cách hiệu quả trong dạy học.

5.2. Khuyến khích học sinh tự học và nghiên cứu

Cần tạo ra môi trường học tập khuyến khích học sinh tự học, từ đó phát triển khả năng tự nghiên cứu và sáng tạo của họ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, việc chuyển dịch từ phương pháp truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực tự học cho học sinh là yêu cầu cấp thiết. Khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông cho thấy có tới 78,52% học sinh còn lúng túng, thụ động trong việc tự lĩnh hội tri thức, trong khi thời lượng mỗi tiết học chỉ giới hạn trong 45 phút. Thực trạng dạy chay, học chay và quá tải kiến thức đã tạo nên rào cản lớn, khiến học sinh mất dần khả năng tự nghiên cứu và tư duy độc lập.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để hình thành và phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học phần Quang hình học Vật lí 11 thông qua sự hỗ trợ của máy vi tính. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng trên 433 học sinh và 26 giáo viên, từ đó đề xuất quy trình sư phạm và thiết kế hệ thống bài giảng điện tử tương tác. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 19 tiết học thuộc chương Khúc xạ ánh sáng (4 tiết) và chương Mắt - Các dụng cụ quang (15 tiết) tại 3 trường trung học phổ thông thuộc địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được khẳng định qua việc nâng cao kết quả học tập, gia tăng tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi thêm khoảng 18,5% và cải thiện rõ rệt 5 nhóm năng lực thành phần của hoạt động tự học suốt đời.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng thuyết kiến tạo trong giáo dục và lý luận dạy học hiện đại về hoạt động tự học của các nhà giáo dục hàng đầu. Cốt lõi của việc học chính là tự học, đóng vai trò nội lực quyết định sự phát triển nhận thức của học sinh.

Mô hình nghiên cứu phân tách năng lực tự học Vật lí thành 5 nhóm thành tố cấu thành:

• Nhóm năng lực nhận biết, tìm tòi và phát hiện vấn đề: Khả năng quan sát hiện tượng, thu thập dữ liệu qua thí nghiệm và nhận diện mâu thuẫn nhận thức.
• Nhóm năng lực giải quyết vấn đề: Khả năng lập kế hoạch, xử lý thông tin, phân tích số liệu và kiểm tra giả thuyết.
• Nhóm năng lực xác định kết luận đúng: Rút ra định luật, nguyên lý và quy tắc khoa học chính xác.
• Nhóm năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn: Giải thích các hiện tượng quang học đời sống và giải các bài toán thực tế.
• Nhóm năng lực đánh giá và tự đánh giá: Khả năng đối chiếu kết quả với chuẩn mực, tự phát hiện sai sót và điều chỉnh phương pháp học tập.

Sự tích hợp máy vi tính với các phần mềm mô phỏng, thí nghiệm ảo và video thí nghiệm thực đóng vai trò phương tiện trực quan hóa các quá trình quang học trừu tượng, kích thích mạnh mẽ năng lực tự khám phá của học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng thể các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trong thời gian 1 năm học:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát thực trạng được thực hiện trên 433 học sinh (gồm 136 học sinh lớp 10, 170 học sinh lớp 11 và 127 học sinh lớp 12) cùng 26 giáo viên Vật lí tại 3 trường trung học phổ thông: Đặng Trần Côn, Nguyễn Trường Tộ và Bùi Thị Xuân. Mẫu thực nghiệm sư phạm gồm 2 lớp 11 tương đương về năng lực học tập ban đầu, chia thành nhóm thực nghiệm (42 học sinh) và nhóm đối chứng (41 học sinh).
• Nguồn dữ liệu: Thu thập qua phiếu khảo sát điều tra, biên bản quan sát giờ học, hồ sơ học tập và kết quả các bài kiểm tra định kỳ 15 phút, 45 phút.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê toán học ứng dụng trong giáo dục. Dữ liệu điểm số được xử lý để tính các tham số đặc trưng gồm điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, bảng phân phối tần suất và phân phối tần suất lũy tích. Kiểm định giả thuyết thống kê t-Student với mức ý nghĩa alpha = 0,05 được áp dụng nhằm khẳng định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng trước nghiên cứu chỉ ra những con số đáng chú ý về hoạt động dạy học:

• 78,52% học sinh thừa nhận chỉ học theo kiểu tái hiện, học thuộc lòng hoặc giải bài tập theo khuôn mẫu có sẵn, chưa biết cách tự xây dựng kế hoạch học tập cá nhân.
• 88,46% giáo viên nhận thức rõ tầm quan trọng của việc rèn luyện năng lực tự học, nhưng có tới 61,54% giáo viên chưa nắm vững cấu trúc các kỹ năng tự học cụ thể và 53,85% còn gặp khó khăn khi thiết kế giáo án có ứng dụng công nghệ thông tin.

Quá trình thực nghiệm sư phạm phần Quang hình học với bài giảng tích hợp máy vi tính mang lại kết quả vượt trội:

• Điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,68 điểm, cao hơn có ý nghĩa so với nhóm đối chứng chỉ đạt 6,52 điểm (chênh lệch 1,16 điểm).
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 66,67%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 43,90% (tăng 22,77%). Tỷ lệ điểm yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm sâu xuống còn 2,38% so với 12,20% ở nhóm đối chứng.
• Hệ số biến thiên của nhóm thực nghiệm nhỏ hơn nhóm đối chứng (18,4% so với 24,6%), chứng minh độ đồng đều và mức độ nắm vững kiến thức của học sinh nhóm thực nghiệm cao hơn.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc ứng dụng máy vi tính đã giải quyết triệt để các rào cản đặc thù của phần Quang hình học. Do các thiết bị quang học truyền thống thường có cường độ sáng yếu, dụng cụ dễ sai lệch và yêu cầu phòng tối khắt khe, việc sử dụng các mô phỏng tia sáng, thí nghiệm ảo về khúc xạ, phản xạ toàn phần và lăng kính giúp học sinh quan sát rõ ràng đường truyền ánh sáng và tự rút ra quy luật.

Dữ liệu thực nghiệm được minh chứng rõ ràng thông qua bảng phân phối tần suất và đồ thị tần suất lũy tích. Đường cong lũy tích của nhóm thực nghiệm luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải so với nhóm đối chứng, phản ánh phổ điểm tập trung ở ngưỡng điểm 7, 8 và 9.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu lý luận dạy học hiện đại, chứng minh rằng khi người học được cung cấp công cụ tự học trực quan và hệ thống câu hỏi định hướng, năng lực giải quyết vấn đề và tư duy quy nạp được củng cố vững chắc, xóa bỏ hoàn toàn lối học vẹt thụ động.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình bồi dưỡng năng lực tự học môn Vật lí tại các trường trung học phổ thông, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất:

1. Thiết kế và số hóa 100% kho học liệu điện tử phần Quang hình học: Xây dựng hệ thống video thí nghiệm thực, mô phỏng tương tác Flash, Java và phiếu học tập tự lực. Mục tiêu hoàn thiện bộ tài nguyên trong 6 tháng, do các tổ bộ môn Vật lí tại nhà trường trực tiếp biên soạn và chia sẻ nội bộ.

2. Đầu tư và chuẩn hóa cơ sở vật chất phòng học bộ môn: Trang bị tối thiểu 2 phòng học đa năng có máy chiếu và kết nối internet tốc độ cao tại mỗi trường học trong lộ trình 12 tháng. Ban giám hiệu nhà trường phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo bố trí ngân sách, đảm bảo 100% giáo viên có điều kiện ứng dụng công nghệ.

3. Tổ chức tập huấn kỹ năng sư phạm số định kỳ: Triển khai tối thiểu 2 đợt bồi dưỡng mỗi năm học về phương pháp tổ chức dạy học tự lực và kỹ thuật khai thác phần mềm chuyên ngành. Chủ thể thực hiện là các chuyên viên Sở Giáo dục và tổ trưởng chuyên môn, nhằm giảm tỷ lệ giáo viên lúng túng khi dùng máy vi tính xuống dưới 10%.

4. Đổi mới cấu trúc kiểm tra đánh giá: Điều chỉnh ma trận đề thi định kỳ, dành ít nhất 25% tỷ trọng điểm số cho các câu hỏi đánh giá kỹ năng xử lý thông tin, phân tích thí nghiệm ảo và khả năng vận dụng kiến thức vào đời sống, thay thế lối kiểm tra thuần công thức toán học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên Vật lí trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp 19 tiết tiến trình bài dạy mẫu phần Quang hình học và hệ thống câu hỏi gợi mở, giúp tối ưu hóa thời gian soạn giáo án và đổi mới giờ lên lớp.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên bộ môn: Vận dụng bộ tiêu chí 5 nhóm năng lực tự học để xây dựng chuẩn đánh giá giờ dạy, đồng thời hoạch định chiến lược chuyển đổi số trong dạy học thực nghiệm.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Sử dụng khung lý thuyết, quy trình thiết kế bài giảng và bộ công cụ khảo sát 433 mẫu làm cơ sở phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp dạy học các phân môn khác.
• Sinh viên ngành Sư phạm Vật lí: Sử dụng làm tài liệu học tập, rèn luyện kỹ năng sư phạm số, chuẩn bị cho các đợt thực tập giảng dạy và xây dựng nghiệp vụ chuyên môn trước khi ra trường.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tập trung vào nội dung kiến thức nào trong chương trình Vật lí? Đề tài nghiên cứu chuyên sâu phần Quang hình học lớp 11 với thời lượng 19 tiết, bao gồm 2 chương chính: Khúc xạ ánh sáng (4 tiết) và Mắt - Các dụng cụ quang (15 tiết), tập trung vào các hiện tượng khúc xạ, phản xạ toàn phần, thấu kính, lăng kính và các tật của mắt.

Máy vi tính hỗ trợ phát triển năng lực tự học của học sinh qua những hình thức nào? Máy vi tính đóng vai trò phương tiện trực quan hóa thông qua video thí nghiệm chất lượng cao, phần mềm thí nghiệm ảo tương tác và hệ thống câu hỏi trắc nghiệm tự kiểm tra. Học sinh có thể tự thao tác thay đổi góc tới, chiết suất để quan sát đường đi tia sáng, từ đó tự rút ra định luật.

Cỡ mẫu và địa bàn khảo sát của luận văn được thực hiện ở đâu? Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên 433 học sinh thuộc cả ba khối 10, 11, 12 và 26 giáo viên Vật lí tại 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, đảm bảo tính đại diện và khách quan cho thực trạng dạy học tại khu vực.

Năng lực tự học Vật lí của học sinh gồm những nhóm năng lực cốt lõi nào? Năng lực tự học gồm 5 nhóm thành tố: Nhận biết và phát hiện vấn đề; Giải quyết vấn đề; Xác định kết luận đúng; Vận dụng kiến thức vào thực tiễn; Đánh giá và tự đánh giá kết quả học tập. Các nhóm này liên kết chặt chẽ nhằm biến kiến thức nhân loại thành tri thức riêng.

Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh điều gì về tính hiệu quả của đề tài? Điểm trung bình nhóm thực nghiệm đạt 7,68 điểm (cao hơn nhóm đối chứng 1,16 điểm), tỷ lệ khá giỏi đạt 66,67% (tăng 22,77%). Kiểm định thống kê t-Student khẳng định sự khác biệt có ý nghĩa với độ tin cậy 95%, chứng minh giải pháp đề xuất nâng cao rõ rệt chất lượng dạy học.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về năng lực tự học và vai trò đắc lực của máy vi tính trong dạy học Vật lí.
• Khảo sát thực tiễn trên 433 học sinh và 26 giáo viên chỉ ra nguyên nhân gốc rễ của việc học sinh còn thụ động trong tiếp thu kiến thức.
• Xây dựng thành công quy trình sư phạm và hệ thống giáo án thực nghiệm cho 19 tiết học phần Quang hình học Vật lí 11.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên 66,67% và phát triển rõ rệt 5 nhóm kỹ năng tự học.
• Đề tài định hướng mở rộng ứng dụng công nghệ mô phỏng cho toàn bộ chương trình Vật lí phổ thông trong các năm học tiếp theo.

Quý thầy cô giáo, nhà quản lý và các bạn học viên hãy tham khảo, áp dụng ngay mô hình tiến trình dạy học này để nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển tư duy tự lực cho học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC VẬT LÍ CHO HỌC SINH VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH 1. Khái niệm về tự học Khái niệm tự học đã được nhiều học giả và những nhà nghiên cứu giáo dục định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau. Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc sinh thời đã rất quan tâm đến vấn đề tự học - tự đào tạo. Người đã chỉ ra rằng: “Tự học chính là sự nỗ lực của bản thân người học, sự làm việc của bản thân người học một cách có kế hoạch trên tinh thần tự động học tập, lại còn cần phải có môi trường (tập thể để thảo luận) và sự quản lý chỉ đạo giúp vào” [2].

Theo Nguyễn Cảnh Toàn, “Tự học là tự mình động não, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó ngại khổ, kiên trì nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biết biến khó khăn thành thuận lợi) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [24]. Tác giả Võ Quang Phúc cho rằng: “Tự học là một bộ phận của học, nó được tạo thành bởi những thao tác, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động của người học trong hệ thống tương tác của hoạt động dạy học. Tự học phản ánh rõ nhu cầu bức xúc về học tập của người học, phản ánh tính tự giác và nỗ lực của người học, phản ánh năng lực tổ chức và tự điều khiển của người học nhằm đạt được kết quả nhất định trong hoàn cảnh nhất định với nội dung học tập nhất định” [14]. Tác giả Nguyễn Kỳ viết: “Tự học nghĩa là người học tích cực chủ động tự mình tìm ra bằng hành động của mình, tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn, học bạn, học thầy và học mọi người.

Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí của người tự nghiên cứu, xử lý các tình huống, giải quyết các vấn đề đặt ra cho 14 mình để nhận biết vấn đề, thu thập xử lý thông tin cũ, xây dựng các giải pháp giải quyết vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…” [11]. Theo tác giả Vũ Văn Tảo, thì “Học cốt lõi là tự học, là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị con người bằng cách thu nhận, xử lý và điều chỉnh thông tin từ môi trường sống của chủ thể” [19]. Với những cách diễn đạt khác nhau, nhưng các định nghĩa trên đều thống nhất: Tự học là quá trình tự giác, tích cực, độc lập chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo của chính bản thân người học. Trong quá trình đó, người học thực sự là chủ thể của quá trình nhận thức, nỗ lực huy động các chức năng tâm lý, tiến hành hoạt động nhận thức nhằm đạt được mục tiêu đã định.

Tự học là “nội lực” quyết định chất lượng học tập, sáng tạo cho hôm nay và mai sau. Như vậy, những đặc trưng cơ bản của tự học là: người học tự mình tổ chức xây dựng, kiểm tra tiến trình học tập với ý thức trách nhiệm; tự quyết định trong việc lựa chọn mục tiêu, nội dung, phương pháp học tập. Chú ý đến cách học, bởi vì kiến thức, kỹ năng có thể thay đổi theo tiến bộ khoa học kỹ thuật. Giữa học và tự học có mối quan hệ với nhau, học chỉ có hiệu quả khi có sự tự học, tự học là kết quả cuối cùng của học.

Như vậy, cốt lõi của học là tự học. Hễ có học là có tự học và không ai có thể học hộ người khác được. Khi nói học là hàm ý xét đến mối quan hệ với ngoại lực, tức là dạy. Còn khi nói là tự học, là chỉ riêng nội lực ở người học.

Hai người cùng học một thầy nhưng kết quả tuỳ theo chất lượng tự học ở từng người. Ngoại lực tác động đến nội lực như thế nào thì đó chính là thước đo chất lượng dạy học. Nếu ngoại lực tác dụng tốt (thầy gợi mở, khuyến khích sáng tạo) sẽ có tác dụng kích thích nội lực, nếu tác dụng không tốt (thầy áp đặt) có thể kìm hãm nội lực. Tác dụng của ngoại lực vào nội lực sẽ tốt nhất khi có sự cộng hưởng giữa nội lực và ngoại lực, tức là có sự vừa sức.

Hoạt động tự học của HS diễn ra theo phương thức của nhà trường, theo những quy luật, nguyên tắc của lý luận dạy học. Hoạt động tự học của HS gắn liền chặt chẽ với hoạt động dạy học ở trên lớp. Tự học diễn ra ở mọi lúc mọi nơi có thể trên lớp hoặc ở nhà, có thể có sự chỉ đạo trực tiếp của GV hoặc không có sự hướng dẫn của GV. Ngày nay, do nhu cầu phát triển của xã hội nên mục tiêu cũng như phương pháp, nội dung dạy học đều thay đổi dẫn đến quan niệm dạy học cũng thay đổi.

Mối quan hệ thầy - trò và vị trí thầy - trò trong hoạt động dạy học cũng có nhiều thay đổi. 15 QTDH không còn là quá trình cung cấp tri thức một cách đơn thuần như trước đây mà là quá trình tổ chức điều khiển HS tự hoạt động để lĩnh hội tri thức về nội dung kiến thức, kĩ năng, cách thức và cách học. Vì thế mà người ta vẫn thường nói thầy dạy học là “thầy học”, tức là thầy của việc học, dạy cho HS cách học thông qua các hoạt động của chủ thể nhận thức. Dạy học có nghĩa là dạy cho HS cách học hay gọi là dạy-tự học [12].

Các cách tự học Hoạt động tự học được coi là hoạt động có tổ chức của người học, diễn ra dưới nhiều cách khác nhau [25]: - Tự học giáp mặt: Những hoạt động học như nghe giảng, ghi chép bài, thảo luận nhóm, làm việc với sách, làm TN, quan sát…của HS, được HS thực hiện một cách chủ động, tích cực thì đều được gọi là hoạt động tự học, hoạt động này diễn ra ngay trong QTDH với sự điều khiển trực tiếp của GV đứng lớp nên gọi là tự học giáp mặt. - Tự học không giáp mặt: Đó là sự tự học không có sự điều khiển trực tiếp của GV mà do HS tự mình độc lập tiến hành với sự hỗ trợ của các phương tiện học tập để tự mình chiếm lĩnh tri thức và tự mình đạt được các mục đích, nhiệm vụ học tập. Tự học loại này có thể tồn tại ở ba mức: + Tự học mức cao: Người học tự học qua sách, qua các phương tiện thông tin. Người học tự học tập một cách độc lập hoàn toàn.

+ Tự học với sự hướng dẫn (hay điều khiển từ xa): Người học có sách giáo khoa, có các tài liệu hướng dẫn học tập hay có sự hướng dẫn thông qua các phương tiện thông tin như băng ghi hình, ghi tiếng, ti-vi, mạng, các phần mềm dạy học … Sự hướng dẫn tự học chủ yếu là sự hướng dẫn tư duy trong việc chiếm lĩnh tri thức, hướng dẫn phương pháp học tập, hướng dẫn tra cứu, hướng dẫn TN. Dưới sự hướng dẫn từ xa ấy, người học tự mình tiến hành các hành động học tập để hoàn thành các nhiệm vụ học tập. Hiện nay hình thức tự học này rất được khuyến khích nhưng chất lượng của nó là vấn đề cần quan tâm. - Tự học có sự hướng dẫn trên lớp của thầy: HS nhận nhiệm vụ và tự học ở nhà để tự mình hoàn thành các nhiệm vụ học tập.

Có thể gọi hình thức này là tự học có hướng dẫn hay tự học sau giờ lên lớp. Như vậy, hình thức và đối tượng tự học là hết sức đa dạng và phong phú. Nhìn chung thì mỗi người đều tự tìm tòi, đúc rút kinh nghiệm để xác định cho mình 16 một phương pháp tự học riêng. Tuy nhiên, đối với nhiều người, đó là việc làm không dễ.

Do đó, tự học là một trong những phẩm chất quan trọng nhất mà GV cần trang bị cho HS, vì nó không những giúp các em học tập tốt khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà còn cần thiết cho sự phát triển lâu dài và thành đạt của mỗi HS sau này [31]. Vai trò của tự học Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển như vũ bão và cùng với nó là sự bùng nổ thông tin, thì đối với người học nói chung và đối với HS nói riêng thì tự học có vai trò rất quan trọng, tự học là chìa khoá tiến vào thế kỉ XXI, một thế kỉ với quan niệm học suốt đời, xã hội học tập [26]. Tự học là phương châm cơ bản, là mục tiêu chiến lược của giáo dục Việt Nam nói riêng và của thế giới nói chung [25]: - Tự học đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng kiến thức và hiệu quả học tập. Khi tự học, người học phải vận dụng các năng lực trí tuệ tới mức tối đa để tự mình giải quyết vấn đề.

Điều này đòi hỏi người học tự tìm tòi, đào sâu suy nghĩ, động não…từ đó tạo điều kiện cho việc thấu hiểu kiến thức sâu sắc hơn. Lê-nin đã viết: “Không có sự lao động tự lực thì không thể tìm thấy chân lí trong bất kì vấn đề hệ trọng nào và ai sợ tốn công sức thì không sao tìm ra sự thật được”. - Tự học là nội lực của người học, đóng vai trò cốt lõi của hoạt động học Như đã nói, kết quả của tự học bao giờ cũng là sự chiếm lĩnh kiến thức, biến kiến thức chung của nhân loại thành kiến thức riêng của mình. Người biết tự học là người có khả năng thu thập và xử lí thông tin, biết vận dụng thông tin và biết tự kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của mình.

Vì thế, người biết tự học là người có khả năng tự giải quyết vấn đề tốt, có khả năng tự làm giàu kiến thức cho mình. - Tự học góp phần rèn luyện kĩ năng, cách học Khi tự học, các thao tác tư duy và thao tác chân tay được lặp đi lặp lại nhiều lần góp phần hình thành kĩ năng, phương pháp học cho người học. Tự học là cốt lõi của cách học. Bác Hồ đã từng nói: “Về cách học phải lấy tự học làm cốt”.